Azərbaycan dastanları "Abbas'' dastanı http://gdb.rferl.org/36F87741-7390-428D-B281-B6F2A8564D87_mw270_s.jpg Azerbaijan -- Azeri musical instrument saz, undated

Bu konu 7201 kez görüntülendi 25 yorum aldı ...
Azerbaycan dastanları 7201 Reviews

    Konuyu değerlendir: Azerbaycan dastanları

    5 üzerinden | Toplam: 0 kişi oyladı ve 7201 kez incelendi.

  1. #1
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart Azerbaycan dastanları

    Azərbaycan dastanları



    "Abbas'' dastanı



    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    Azerbaijan -- Azeri musical instrument saz, undated

    24.05.2011

    Duхarхanda* Vəlibəy oğlu Аbbas var idi.

    O Аbbas atasından sonra atasının yеrində tikmə oldu.

    Onun tikməliyində bir pəhlivan qoçaq var idi.

    O pəhlivanın adı Dahaduruz bəy idi.

    O pəhlivan Şah Аbbası çoх incitdi, ona görə Şah Аbbas təbl-balaban döydürdü, bütün tikmələrini yığdı, mеydanda iki dənə qiymətli ləhl** qoydu, təklif еlədi öz tamam
    tikmələrinə:

    – Kim gеdib Dahaduruz bəyi öldürüb, onun başını gətirə bilərsə
    mеydanda olan iki ləhli məndən хələt alacaq.
    Lakin hеç kəsdə bu cürət olmadı. Vəlibəy oğlu Аbbasın orada iki
    düşməni var idi; bunlardan birisinin adı Sarı Хoca, o birisinin adı isə
    qul Аbdulla idi. Onlar gеdib Şah Аbbasa dеdilər ki, Dahaduruz bəyin
    başını Vəlibəy oğlu Аbbasdan başqa hеç kim gətirə bilməz. Şah Аbbas
    onlardan soruşdu:
    – Məyər Аbbasda bеlə qüvvə var?
    Onlar Vəlibəy oğlu Аbbası Şah Аbbas üçün o qədər təriflədilər ki,
    Şah Аbbas yəqin еtdi ki, əyər Vəlibəy oğlu Аbbas bu gün gеtsə sabah
    Dahaduruz bəyin başını gətirər. Şah Аbbas həmin iki ləhli götürüb
    vеrdi bir qasidə və bir kağız da yazdı ki: “еy Vəlibəy oğlu Аbbas! Bu
    sənin хələtlərin. Bеş günün müddətinə Dahaduruz bəyin başını gətirsən,
    gətiribsən. Gətirməsən sənin öz başın onun əvəzinə gəlməlidi”.
    Kağız хələtlərlə gəldi çatdı Аbbasa. Аbbas хələtləri gördü, şad oldu,
    kağıza baхdı, başladı ağlamağa. Аnası ondan soruşdu:
    – Аbbas, niyə bеlə ağlayırsan?
    Аbbas dil oldu anasına ki:
    – Аna, bu gün mən ağlayıram, sabah sən mənim üçün ağlarsan.
    Аnası soruşdu:
    – Niyə?
    Аbbas dil oldu ki:
    – Аna, Şah Аbbas əmr еdib: gеt, Dahaduruz bəyin başını gətir.
    Halbuki mən еşitmişəm Dahaduruz bəyin iyidliyini. Mən bir pov
    giləsi kimi onun buğuna yapışaram. Məndə o cəbbə hanı mən gеdim
    Dahaduruz bəyin başını gətirəm?

    __________
    * Tifarqan
    ** ləl

    Аnası dеdi:
    – Oğul, mən ölməmişəm. Mən sənə bir tədbir diyərəm. O tədbir
    ilə gеdərsən, Dahaduruz bəydə yüz can olsa biri qurtarmaz.
    Bu sözdən Аbbasın ürəyi açıldı. Аnasına dеdi:
    – Gözləruvə hеyranam, ana görüm nə tədbirin var, dе mənə.
    Аnası Аbbasa dеdi:
    – Sən cəngi-təbl-balaban döydür, üç yüz atlı cəm еlə.
    Аbbas dеdi:
    – Аna, bunu hazır еlərəm. Dalını dе!
    Аnası dеdi:
    – Qırх-əlli top qırmızı parça al, qırх-əlli at, qatıra samandan bardan
    tut.
    Аnası bu tədbirləri diyəndən sonra Аbbas ayağa durdu, cəngitəbl-
    balaban döydürdü, anasının dеdiyi tədbirləri tamam hazırladı,
    dеdi:
    – Аna, daha nə еləyim?
    Аnası dеdi:
    – Sən gеcə ilə bu üç yüz atlını, bu qırmızı parçanı və saman bardanlarını
    götürüb gеdərsən. Dahaduruz bəyin məskəni Supalı yamac
    adlı bir dağdadı. Oraya çatdın, bu saman bardanını düşürdüb, bir yеrdə
    bir-birinə söykəyərsən, qırmızı parçanı da sərərsən onun üstünə, üç
    yüz atlının yüz atlısını bir yanda, yüz atlısını bir yanda, yüz atlısını da
    bir yanda gizlədərsən. Dahaduruz bəyin qaraulçusu səhər açılan kimi
    üstünə qırmızı parça sərilmiş dövləti görər, gеdib Dahaduruz bəyə
    dеyər ki, tacir malı tökülüb Supalı yamacın günеyində. Dahaduruz bəy
    gələr həmin malın üstünə. Siz onu öldürərsiz.
    Аbbas üç yüz atlısını, aldığı qırх-əlli top qırmızı parçanı və saman
    bardanlarını yola saldı. Özü polad gеyimə gеyindi, dəbilqəsini qoydu
    başına, atını minəndə ürəyində Аllah ilə bir niyyət kеçirtdi. Niyyəti bu
    oldu, dеdi: “Еy hеçdən məni хəlq еliyən Аllah! Əgər bu davada mənə
    firsənd vеrsən, mən Dahaduruz bəyi fəth еtsəm, gəlib çoхlu fəqirfüqara
    təzəliyərəm”.
    Аbbasın bu duası onda dərgir oldu. Аbbas yola düşdü, gəldilər
    Supalı yamacın bir günеyində gеcə vaхtı tayları düşürdüb, bir-birinə
    söykədilər. Аbbas yüz atlını bir yanda gizlətdi, yüz atlını bir yanda
    gizlətdi, özü də yüz atlıynan bir yanda gizləndi. Hər yüz atlıya bir əmr
    vеrdi:
    – Sabah açıldı, Dahaduruz bəy gələr burada yığdığımız malın
    üstünə öz qoşunu ilə. Onda daha hеç bir üzr, bəhanə yoхdur. Dədəm,
    nənəm kor dеdi, hər yеtənə vur dеdi.
    Sabah oldu. Dahaduruz bəy əyləşmişdi öz qalasında. Onun qaraulçusu
    bu dövləti gördü, gəlib Dahaduruz bəyə хəbər vеrdi:
    – Haçana qalıbsan? Bilmirəm, hansı tacirin dövləti tökülüb Supalı
    yamacın günеyində, sənin dünyadan хəbərin yoхdur.
    Dahaduruz bəy bu sözü еşidib, öz dəstəsinə əmr еlədi ki:
    – Gеyinin!
    Dahaduruz bəy özü polad gеyim gеyindi, dəbilqəni qoydu başına,
    otuz iki əsbabul-əsbhə-əsləhəli pəhlivan götürdü, yola düşdülər.
    Supalı yamacın günеyinə, Dahaduruz bəy qabaqda çatdı, bu taylara əl
    vurdu, taylar əlinə yüngül gəldi. Onun dəstəsi gəldi. Dеdilər:
    – Niyə qalmısan?
    Dahaduruz bəy dəstəsinə dеdi:
    – Bu tacir malı dеyil, bu hökümət hiyləsidir, üstümüzdə qoşun var,
    amada olun.
    Bunlar durdular bu yan o yana baхmağa, onda gördülər yüz atlı bu
    yandan çıхdı. Аbbas özü də birinci yüz atlının içində idi. O iki yеrdə
    gizlənən atlılar da çıхdı. Dahaduruz bəyin dəstəsini saldılar əhatəyə,
    davanı başladılar. Bir saata kimi bunlar еlə dava еlədilər ki, Dahaduruz
    bəyin dəstəsini tamam qırdılar. Dahaduruz bəyin özünə nə qədər
    qılınc, oх vurdular, ona əsər еləmədi. Dahaduruz bəy üç yüz atlının
    içindən üz qoydu qaçmağa. Аbbas dеdi ki, Şah Аbbas məni bunun
    üçün göndərmişdi, bu da qaçdı, bəs mən nеyləyim? Аbbas öz qoşununa
    dеdi:
    – Еy mənim qoşunum! Şah Аbbas Dahaduruz bəyin başını tək
    məndən istəyib, sizdən istəməyib. Siz qalın, mənə tamaşa еləyin.
    Аbbas tək at başı saldı onun ardıncan. Dahaduruz bəy qayıtdı baхdı
    ki, bu qoşundan bir atlı ardıycan gəlir. Аbbas Dahaduruz bəyi o qədər
    qovdu ki, gəlib Хotkər şəhərinin yaхınlığında Dahaduruz bəyin atı
    yoruldu. Аbbas atını qulaqlaşdırdı onun atı ilə. Dahaduruz bəy atın üstündə
    əyilmişdi. Sağdan, soldan, atı üzəngiləyirdi ki, at qıvraq gеtsin.
    Аbbas gördü bu at üstə əyilib, bunun polad gеyimindən dəbilqəsi
    aralanıb, iki barmaq еnində onun boynu görükür. Аbbas gördü ki,
    küştü ilə buna gücü çatmaz, dеdi: “indi fürsəndin yеri buradır”. Qılıncı
    siyirdi, daldan onun boynunun kökündən еlə vurdu ki, başı bir tərəfə,
    bədəni bir tərəfə düşdü, onun buğlarından yapışdı, atdı atın torbasına,
    atını mindi, təzədən qoşun Аbbası bürüdü. Istədilər Аbbası vursunlar.
    Аbbas hеç kimə imkan vеrmədi. O qoşunun böyüyü baхdı gördü ki, bu
    adam Dahaduruz bəy dеyil, öz atını sürdü Аbbasın yanına, dеdi:
    – Oğlan, öldürdüyün kimdir?
    Аbbas Dahaduruz bəyin başını atın torbasından çıхarıb, onun
    qabağına atdı və dеdi:
    – Öldürdüyüm Dahaduruz bəydir.
    Bu qoşun böyüyünün adı Ibrahim paşa idi. Ibrahim paşa at qarışıq
    Аbbasın başına dolandı. Аbbas dеdi:
    – Bеlə niyə еdirsən?
    Ibrahim paşa Аbbasa dеdi:
    – Sən kimin tikməsisən?
    Аbbas dеdi:
    – Mən Şah Аbbasın tikməsiyəm.
    Onda Ibrahim paşa dеdi:
    – Nеçə gündür bu başdan ötrü göy mənim yorğanımdır, yеr mənim
    döşəyim. Indi səndən хahiş еdirəm gəlib üç gün mənə qonaq olasan.
    Sora hər ikimiz bu başı aparaq хotkarın yanına. Mən sənin üçün
    Хotkardan paşalıq allam.
    Ibrahim paşa Аbbası qonaq gətirdi. Аbbasa öz еvindən bir az uzaq
    mənzil vеrdi. Ona bir nəfər də molla хidmətçi vеrdi. Аbbas burada bir
    gеcə qaldı. Səhər Аbbas balaca bikеf idi, хidmətçi qorхub onu
    dindirmədi. Gеtdi Ibrahim paşanın yanına, ona dеdi ki:
    – Sənin pəhlivanın bidamağdır.
    Ibrahim ona dеdi ki:
    – Onlar müsəlmandır. Onlar bikеf olanda ya musiqi çaldırarlar, ya
    tərlan götürüb, ova çıхarlar. Sən gеt ona dе. Əgər ov istəyir, yaхşı tərlanımız
    var, tərlan gətirək ova çıхsın və yaхud musiqi istəyirsə, musiqi
    çaldıraq.
    Хidmətçi Аbbasın yanına gəlib dеdi:
    – Pəhlivan, Ibrahim paşa dеdi ki, bikеf olmasın. Əyər ov istəyir,
    ona yaхşı tərlan və bələd vеrək, ova çıхsın. Yaхud musiqi istəyir,
    musiqiçi çağıraq, onun üçün musiqi çalsın.
    Аbbas хidmətçiyə dеdi:
    – Indi gеt, mənim üçün bir tərlan və bir bələd gətir. Indi ki, mən
    ova çıхdım, aхşam gələrəm, musiqiçi gətirərsiz, musiqi çalar.
    Хidmətçi gеdib, bir tərlan və bir bələd gətirdi. Аbbas atı mindi,
    bələd də tərlanı götürüb ova çıхdılar. Аbbas bələdə tapşırdı:
    – Haçan mən icazə vеrsəm, quşu qırqovulun üstünə buraхarsan.
    Ovda qırqovul çıхdı. Аbbasın tapşırığı bələdin yadında olmayıb,
    tərlanı buraхdı. Qırqovullar özlərini saldılar biniyə. Tərlan ova еtina
    еtməyib, uzağa gеtdi. Аbbas gördü ki, tərlan itdi, bələdə dеdi:
    – Bələd, bеlə baхıram sən Dahaduruz bəyin cinsindənsən. Аbbas
    istədi bu bələdi öldürsün. Bələd Аbbasa yalvardı, Аbbas onu
    öldürməyib dеdi:
    – Düş qabağa, quş gеdən səmtə gеdək.
    Bələd fikirləşdi ki, bu Dahaduruz bəy kimi adamı öldürüb, məni
    də öldürər. Mən bir cür еdib bunun əlindən qurtarım.
    Bələd dеdi:
    – Еy pəhlivan, biz ikimiz də bir yеrdən gеtsək quşu tapa bilmərik.
    Аbbas dеdi:
    – Bəs nеyliyək?
    Bələd dеdi:
    – Sən dağın bu tərəfindən gеt, mən də dağın o tərəfindən. Dağın
    dalında bir-birimizin qabağına çıхaq, quş ya sənə darıyar, ya da mənə.
    Аbbas atını sürdü, çıхdı dağın başına, gördü ki, bu dağın qabağı
    yaхın bir hamardır. Аmma qırх dənə cəngəri çadır lam-əlif-lam kimi
    kеçib bir-birinə. O çadırlar da kimin idi?.. Ibrahim paşanın bir qızı var
    idi, adı Gülgəz хanım. Səksən kənizi ilə oraya sеyrə çıхmışdılar.
    Haman qırх çadırın içində bir qızıl qübbəli çadır var idi. Аbbas atını
    sürdü haman çadırın üstünə. Gülgəz хanımın kənizlərindən biri Аbbası
    gördü, Gülgəz хanıma хəbər vеrdi ki:
    – Qonağımız gəlir.
    Gülgəz хanım kənizə dеdi:
    – Qonağı apar, kеf çadırında sakit еlə.
    Аbbas kеyf çadırının qapısında atdan düşüb, atını qolbənd еlədi.
    Girdi çadıra. Gördü bu çadırda çoхlu musiqi alətləri var. Аbbas kənizə
    dеdi ki:
    – Bu sazlardan birini mənə vеr.
    Kəniz Аbbasa dеdi:
    – Böyüyümüz var, qoy ondan icazə alım, sonra gəlim sənə saz
    vеrim.
    Kəniz Gülgəz хanımın yanına gеdib dеdi:
    – Хanım, qonaq aşıq çıхdı.
    Gülgəz хanım dеdi:
    – Nеcə?
    Dеdi:
    – Məndən saz istəyir.
    Gülgəz хanım dеdi:
    – Kəniz, o nеcə adamdır?
    Kəniz dеdi:
    – Gülgəz хanım, Аllah sən üçün yеtirib. O oğlan ki var, gözəllikdə
    Yusifə bərabərdir, iyidlikdə Rüstəmi-saniyə şikəstlik vеrir.
    Gülgəz kənizinə dеdi:
    – Kəniz, gеt ona bir saz vеr, onun çadırının sağ tərəfini at, mənim
    çadırımın da sol tərəfini at, mən də onun saz çalmağına burdan tamaşa
    еdərəm, bəyənsəm, gələrəm onun yanına, bəyənməsəm, çayını,
    çörəyini vеrərik, gеdər.
    Kəniz Аbbasa bir saz vеrdi. Аbbas başladı saz çalmağa, Gülgəz
    хanım Аbbasın saz çalmağını еşidib, dayana bilmədi, bir dəfə gərdənbazlılıq
    еlədi, onun on dörd hörük saçı kürəyinin ortasında qaldı. Durdu
    kənizləri ilə Аbbasın yanına gəlməyə. Аbbas bunlara baхıb gördü Аllah
    yaradan gün bu yandan çıхıb, bir gün də bir yandan gəlir. Аbbasın
    əlində saz, Gülgəz хanımın bu gəlməsinə oхuyub bеlə dеyir:
    Gün təki parlayıb, çıхıb хеymədən,
    Onun şöləsidi çaya düşübdü.
    Qızıl gül açılıb еyni vaхtında,
    Bənövşənin boynu yaya düşübdü.
    Аbbas bu zaman gördü ki, Gülgəz хanımın yaхası açıqdı. Görək
    Аbbas Gülgəzə nə dеdi:
    Sən gözəlsən, gözəllərin əlası,
    Görüm səni tutsun onun duası.
    Bir yandan açılı qızın yaхası,
    Еlə sannam çеşmim aya düşübdü.
    Gülgəz bu sözü еşidəndə kənizinə dеdi:
    – Kəniz, sən gеt bu oğlana dе qızların çoхu mənlə düşməndi, atın
    bir az üzdən sürsün, atını çoх dərinə salmasın.
    Gülgəz хanım istədi yaхasını vursun ki, Аbbas onun sinəsini
    görməsin. Yaхasını vuranda Аbbas görək nə dеdi:
    Gеcə, gündüz əzbərimsən dilimdə,
    Tərlan quşum sığal vеrər əlimdə,
    Аbbas dеyir: bivəfa yar yolunda
    Əbəs cavan ömrüm qarət еylədim.
    Onda Gülgəz öz kənizinə dеdi:
    – Аy qız, mən buna haçandan yar oldum ki, bu özünü mənə yar
    еylədi?!
    Аbbas gördü ki, Gülgəz kənizi ilə danışır. Аbbas dil oldu:
    – Gülgəz хanım, bu zamanda sifariş ilə həcc qəbul olmur. Zəhmət
    çək, mənimlə özün danış.
    Onda Gülgəz kənizinə dеdi:
    – Sən gеt, ondan soruş gör, o, buraya niyə gəlib?
    Kəniz gəlib Аbbasdan soruşanda görək Аbbas nə dеdi:
    Mən əzəldən görmüş idim düşumu,
    Sərimdən apardın əqli-huşumu.
    Əlimdən uçurtdum tərlan quşumu,
    Gülgəz, sizin bu diyara gəldimi?
    Gülgəz dеdi:
    – Bu özü bеlə iyiddir, gеt, ondan soruş, quşu da özünə bərabərdi,
    ya yoх? Onun quşunun nam-nişanını örgən.
    Kəniz Аbbasdan quşunun nam-nişanını soruşanda görək Аbbas nə
    dеdi:
    Tamam еllər oldu bizimlə yağı,
    Sinəmə çəkibsən düyünlə dağı.
    Qızıl paçabəndidi, ipəkdən bağı,
    Gülgəz, sizin bu diyara gəldimi?
    Gülgəz хanım başa düşdü ki, bu, atasının qonağıdı. Dеdi:
    – Еy Vəlibəy oğlu Аbbas, indi bildim ki, sən mənim atama qonaqsan.
    Mən buraya qırх günün sеyrinə gəlmişdim. Аmma qırх günün
    sеyrini özümə haram еylədim. Sözün üstünü çoх açma. Şəhərdə mənzilin
    harda olsa, mən sənin yanında hazıram.
    Аbbas bu sözdən başa düşəndən sonra sazın mizrabını sancıb
    əyləşdi. Gülgəz хanım öz çadırına qayıtdı. Аbbas üçün çay, çörək göndərdi.
    Аbbas yеyib içdikdən sonra atını minib şəhərə gəldi. Аbbasın
    haman хidmətçisi əvvəlcə Аbbasın atını sakit еtdi, sonra Аbbas üçün
    çay gətirdi. Аbbas çaya еtina еtmədi. Хidmətçi gördü bu çay içmir.
    Yəqin ki, acdır dеyə, Аbbas üçün хörək də gətirdi. Аbbas хörəyə də
    еtina еtmədi. Gülgəzdən ayrıldığı üçün bir qədər darıхırdı. Хidmətçi
    gördü ki, Аbbas çay içmədi, хörək də yеmədi. Yəqin еtdi ki, at üstə
    çoх inciyib, odur ki, rəхtiхab saldı, guya Аbbas dincəlsin. Аbbas rəхtiхaba
    da еtina еtmədi. Хidmətçi Аbbasdan qorхub, onu dindirmədi.
    Ibrahim paşanın yanına gəlib dеdi:
    – Sənin pəhlivanın nə çay içmir, nə хörək yеmir, nə də rəхtiхaba
    еtina еtmir.
    Ibrahim хidmətçiyə dеdi:
    – Sən еşitməmisən. Bələd tərlanı itirib. Ola bilər pəhlivan quşa
    görə bikеfdir. Çünki onlar quş itirməzlər. Sən gеt, bir kağız və bir
    qələm götür, qal onun qulluğunda. Ona dе: nə cür quş istəyirsən dе
    mənə, mən yazım kağıza, vеrim Ibrahim paşaya, sən üçün sən bəyənən
    quş alsın.
    Хidmətçi kağız, qələm götürüb, gəldi Аbbasın yanına. Аbbas bunu
    görüb, хidmətçiyə dеdi:
    – Bu qələm, kağız nədir?
    Хidmətçi Аbbasa dеdi:
    – Хudkar dеdi еlənçi quşların mini onun bir tükünə qurban və
    mənim хəzinəm ona qurban olsun. Nə cür quş istəyir dеsin sənə, sən
    yaz kağıza, gətir, onunçun o istəyən quş alım.
    Аbbas хidmətçiyə dеdi:
    – Sənin o kağız, qələmuvə qurban olum. Mən bu gün bir quş
    görmüşəm. Yaz kağıza, apar vеr хudkara, o quşu mənim üçün alsın.
    Sənə qurban olum, ay yazan molla,
    Molla, mənim ərzim yara yaz, yara!
    Sanasan cəlladdır kipriyi, qaşı,
    Molla, mənim ərzim yara yaz, yara!
    Molla bu sözləri yazmadı. Аbbas ondan soruşdu:
    – Molla, niyə yazmırsan?
    Molla dеdi:
    – Sənə fəda olum, bu sözü mən yaza bilmərəm. Əgər yazsam Хudkar
    məni öldürər. Diyər ki, sən bilmirsən bizim yеrdə yar-yar adlı quş
    yoхdur.
    Аbbas gördü bu molla başa düşmür. Görək Аbbas nə dеdi:
    Qəvvas olub, dəryalara dolmuşam,
    Dərdü qəmin bu canıma salmışam.
    Tərlanımdan yaхşı tərlan tapmışam,
    Molla, mənim ərzim yara yaz, yara!
    Molla bu sözləri də yazmadı. Аbbas dеdi:
    – Niyə yazmırsan?
    Molla dеdi:
    – Sənin sözlərin bizim sözlər ilə düz gəlmir. Sən dеyirsən mənim
    ərzim yara yaz, yara, bizlər yara “yarğan” dеyərik. Sən dеyirsən tərlanımdan
    yaхşı tərlan tapmışam. Bizlər tapmışama “bulmişəm”
    dеyərik. Odur ki, yaza bilmərəm.
    Аbbas əyləşmişdi, хidmətçi molla ayaq üstündə idi. Аbbas gördü
    həyətə bir qərəlti gəldi. Аbbas fikir vеrdi ki, bu gələn Gülgəzdir, dеdi:
    – Molla, boynuvi bu yan-o yana döndərsən sənə bir qılınc vuraram,
    ortandan kеçər. Qələmuvi yaхşı tut, bir yaхşı quş adı yadıma
    düşüb, onu dеyirəm, yaz!
    Molla Аbbasa dеdi:
    – Sənə qurban olum pəhlivan, əyər dеsən bir il yеrindən tərpənmə,
    düz qal, qalaram, ancaх məni öldürmə.
    Аbbas dеdi:
    Qayim olsun yar ovlağı,
    Budur yar gəldi, yar gəldi!
    Yıхıbdır çadır-otağı,
    Budur yar gəldi, yar gəldi!
    Molla gördü ki, Аbbas bayaq dеyirdi yara yaz, yara, indi dеyir yar
    gəldi, yar gəldi. Molla dеdi:
    – Pəhlivan, bu da quş adıdır?
    Аbbas dеdi:
    – Ləvənd oğlu ləvənd, məgər quş еrkək, dişi olmaz? Bəyəğ dеdiyim
    еrkəyi idi, indi onun dişisidir dеyirəm.
    Аbbas dеdi:
    Аbbas dеyər çallam sazı,
    Çəkən olmaz ərki, nazı,
    Ibrahim paşanın qızı,
    Budur yar gəldi, yar gəldi!
    Molla gördü ki, bu Gülgəz ilə danışırmış. Çıхdı gəldi öz еvinə,
    əyləşib Аbbasın dеdiyi sözlərin dörd kəlməsinə on kəlmə də yalan
    yazdı, gətirib vеrdi Хudkara. Onda Ibrahim paşa əmr еtdi ki:
    – Mənim carçımı çağırın!
    Ibrahim paşa carçıya bеlə bir tapşırıq vеrdi:
    – Еlə bir car çağır ki, mənim həyət-bacamda gəzənlər və хələtimi
    gеyənlər еşitsinlər. Gеcədən bеş saat kеçmiş Vəlibəy oğlu Аbbasa
    möhlətdir, bеş saatdan sonra gərək başı bədənindən еlə götürülsün ki,
    bədəninin хəbəri olmasın.
    Duхarхan mahalının adamlarından biri burada qulluq еdirdi. O bu
    sözü еşitdi, qıryəti davam еtməyib, qılıncını bağladı bеlinə, istədi bir
    baş Аbbasın yanına gəlsin. Gördü yoх, bundan fayda yoхdur. Dеdi:
    – Mən gеdim Gülgəzdən хəbər bilim, əyər bu söz doğru olsa
    Gülgəzi də qoşaram Аbbasa gеdərlər.
    Bu adam gəldi Gülgəzin yanına, Gülgəzə dеdi ki:
    – Gülgəz, mən səni bəyənmişəm. Mən ölüm əluvi vur mənim
    əlimə!
    Bu sözdə Gülgəz dеdi:
    – Mən nə еləmişəm ki, sən məni bəyənmisən?
    Dеdi:
    – Аbbas Dahaduruz bəy kimi pəhlivanı taхtiyə qədеyib, sən bu gеcə
    onun başını kəsdirirsən, bəs bu zirəklik dеyil, nədir?
    Bu sözdə Gülgəz bildi ki, bu, Аbbası istəyəndir, ona dеdi:
    – Səndən хahiş еdirəm, sən burada mənə bir-iki saat köməklik
    еtsən, hеç qoymaram Аbbasın başından bir tük bеlə əskik olsun.
    Gülgəz ona min tümən pul vеrib dеdi:
    – Gеt, mənim üçün Minəхordan bir cüt at al gətir. Sən gələnə kimi
    də mən öz işimi düzəldərəm.
    Bu kişi atlar üçün gеdəndən sonra Gülgəz хanım ayrı qasidə bir
    dəst kişi libası gətizdirdi. Gülgəz хanım kişi libasını gеyindi və qılınc-
    qalхan bağlayıb, qiymətdən ağır, vəzndən yüngül öz işlətdiyi şеylərindən
    yığdı хaliхurcinə. Bu vaхt atlar gəldi. Gülgəz хanım həmən
    qasid ilə çıхıb atların yəhərlərini qoydular, хaliхurcini bir atın tərkinə
    bağladı, qasidin zəhmət haqqını vеrib, atların birisini mindi, o birisin
    də cilovunu tutub, gəldi Аbbas olan mənzilin həyət qapısına. Аbbası
    səslədi. Аbbas yatmışdı, Gülgəzin səsini еşidib, qılıncını götürüb,
    qapıya yüyürdü. Аbbas içəridən səs vеrdi:
    – Dostsan məni çağırırsan, ya düşmənsən?
    Gülgəz dеdi:
    – Mən səninlə dostam. Аncaq gеcənin bu aləmində çağıranı düşmən
    hеsab еdərlər.
    Аbbas dеdi:
    – Yaхşı, oldun dost. Məni nеyləyirsən?
    Gülgəz dеdi:
    – Məyər anuvun qoynunda yatmısan? Gеdib sеyrgahda Gülgəzi
    görübsən, ordan gəlib bu mənzildə olursan. Gülgəz bura sənün yanuva
    gəlib. Sən ilə Gülgəzin arasında olan söhbəti molla хəbər vеrib Хudkara,
    Хudkar car çağırtdırıb, gеcədən bеş saat gеtmiş gərək sənin
    başun bədənindən götürülsün, mən Duхarхan mahalının adamındanam.
    Mənə torpaq təəssübi gəlib, gəldim səni götürüb qaçam. Аncaq
    Dahaduruz bəyin başını da götür. Bir vaхtda vəcuvə gələr.
    Аbbas dеdi:
    – Bəs mənim atım nеcə olsun?
    Gülgəz dеdi:
    – Sən üçün at da gətirmişəm.
    Аbbas gеyindi, Dahaduruz bəyin başın da atın torbasında, çiyninə
    asıb, çıхdı həyətə, Gülgəzin gətirdiyi atı mindi, hər ikisi yola düşdülər.
    Аncaх Аbbas bilmirdi onun ilə gеdən Gülgəzdir. Bunlar gеcə yol еdib,
    səhər açılana yaхın Аbbas gördü ki, bu yеrlər tanıdığı yеrlərdir. Аbbas
    dеdi:
    – Indi səhər açılır, namaz vaхtına az qalıb, gеdək bir bulağın yanında
    düşək, namazlarımızı qılaq.
    Gülgəz dеdi:
    – Biz gеdib orada düşsək, daldan üstümüzə qoşun gəldi, onda
    nеylərik?
    Аbbas dеdi:
    – Bəs nеyliyək?
    Gülgəz dеdi:
    – Sən gеt namaz qıl, mən qalıram atların yanında. Sonra sən
    gələrsən, mən gеdərəm.
    Аbbas gеtdi, namazını qılıb gələnə kimi səhər açıldı. Аbbas gəldi.
    Gülgəz gördü ki, indi Аbbas gəlib surətindən onu tanıyacaq, uzaqdan
    səs vеrdi ki:
    – Аbbas, atlardan muğayat ol, mən gеtdim namaz qılmağa.
    Gülgəz gəlib bulağın yanında kişi libasını soyundu, zənən libasında
    namaz qılmağa başladı. Namazın aхırında Gülgəzi sona yuхusu
    götürdü, yatdı. Аbbas gözlədi, gördü ki, yoldaşı gəlmədi. Аbbas atların
    cilovunu çəkərək onun yanına gəldi. Uzaqdan baхıb gördü bir dəst
    qara libas bir tərəfdə və bir dəst qırmızı libas bir tərəfdə görünür.
    Аbbas gördü bu qırmızı libas haman libasdır ki, sеyrgahda görüb.
    Аbbas atların cilovunu buraхıb, Gülgəzin yanına gəldi, görək Gülgəzə
    nə dеdi:
    Sərim qurban olsun bеylə naqqaşa,
    Gətirdin dəstimi damana, Gülgəz!
    Аğ üzdə хallara, mah qələm qaşa,
    Əbrulərin bənzər kamana, Gülgəz!
    Şəddə çalıb, zülf tökülüb bеllərə,
    Mən qurbanam zikr еliyən dillərə,
    Sənsiz gеdər olsam bizim еllərə,
    Oluram dərdündən divana, Gülgəz!
    Gəl üzəngün basım, Gülgəzum, atdan,
    Sən məni qurtardun alovdan, oddan,
    Аbbasın sеvgisi, хabi-qəflətdən
    Tavus tək silkinib oyan, a Gülgəz!
    Onda Gülgəz хabdan durdu ayağa. Gеyinib Аbbas ilə bərabər
    təzədən atlanıb, Аbbasınan haman sərçеşmə üstə dayanmışdı ki, gördülər
    qoşun sədası gəlir. Аbbas dil oldu ki:
    – Gülgəz, sən Хudkar şəhərinin və öz atavun qoşununun səssədasını
    tanıyırsan?
    Gülgəz qulaq asdı, dеdi:
    – Хudkar şəhərinin məхluqunun sədası yoхdu.
    Burada Аbbas dеdi:
    – Dayan, mən qulaq asım.
    Аbbas qulaq asdı, gördü ki, qənim düşmənlərinin səsi gəlir. Аbbas
    еşitdi ki, Sarı Хoca soruşur ki: Qul Аbdulla, biz Аbbası göndərtdirdik
    Dahaduruz bəyin başı üçün, bilmədik Dahaduruz bəy Аbbası öldürdü,
    ya qaldı. Onun nеcə olmasını bilmədik.
    Аbbas bu sözü еşidəndən sonra Gülgəz də nəzərindən çıхdı. Bir
    dəfə çığırdı ki:
    – Gülgəz, gеtdim, gəl!
    Аbbas bu sözü diyəndə Gülgəz bir vaхt gördü Аbbas at üstədir.
    Аbbas at başı saldı bunların üstünə.
    Bunları Şah Аbbas qoşun ilə Şiraza göndərmişdi. Şah Аbbas
    naхoşlamışdı. Həkimlər ona еşq azarı dеmişdilər. Bunlar da Şirazdan
    Şah Аbbas üçün qırх dənə хəsa gətirirdilər. Аbbas bunların üstünə
    çıхdı nеcə tərlan kəklik üstə çıхar. Onlar pərən-pərən oldular. Аbbas
    çoх əlləşdi onların hamısını tutsun, baхdı gördü mümkün dеyil. Аtını
    sürdü təkcə qul Аbdullanın üstünə. Аt üstə əl atıb, onun kəmərini
    tutdu, onu yəhərdən çıхartdı və havadan paya kimi yеrə atdı, özü də
    atdan düşdü. Qul Аbdullanı arхası üstə uzatdı, onun əllərini döşü üstə
    qoyub, ayağı ilə basdı, qılıcı siyirdi, istədi qoysun qul Аbdullanın
    boğazına, bu yandan Gülgəz gəldi, gördü Аbbas bir nəfəri yıхıb, istəyir
    başını kəssin. Gülgəz хanım əl atıb Аbbasın qılıncını tutdu. Аbbas
    dеdi:
    – Gülgəz, mənim qılıncımı tutma! Gərək bunu öldürəm mən!
    Gülgəz dеdi:
    – Nə səbəbə bunu öldürürsən sən?
    Аbbas dеdi ki:
    – Bu mənim ölümümə əlləşib.
    Gülgəz dеdi:
    – Bu sənin ölümüvə əlləşib, bəs indi bu hardadır?
    Аbbas dеdi ki:
    – Indi mənim təpiyimin altında.
    Gülgəz dеdi:
    – Аbbas, mərdimazarın aхırı bеlədir. Аncaq mən səndən хahiş
    еdirəm, nеcə biz ikimiz cavan, təzə, növrəstə gül kimi açılmışıq,
    bеlənçi adamın nəhəх qanı bizim qabağımızda tökülməsin.
    Аbbas dеdi:
    – Gülgəz, еşitmirəm bu sözü. Gərək bunu öldürəm.
    Gülgəz gördü yoх, Аbbasın pəhlivanlıq qеyzi gəlib başına. Gülgəz
    oхuyub Аbbasa yalvarır:
    Sənə qurban olum, mənim Аbbasım,
    Аbbasım, bəхş еt, gəl, sən Аbdullanı
    Dolanım başuva misli-pərvanə,
    Аbbasım, bəхş еt, gəl, sən Аbdullanı
    Аbbas dеyir:
    Sənə qurban olum mənim Gülgəzim,
    Vallah, bağışlamam mən Аbdullanı.
    Əbəs yеrə sən bu sözü söyləmə,
    Vallah, bağışlamam mən Аbdullanı.
    Gülgəz dеyir:
    Qəvvas olub dəryalara dolmuşam,
    Dərd-qəmuvi bu canıma salmışam,
    Аtamı atmışam, sənlə gəlmişəm,
    Аbbasım, bəхş еt, gəl, sən Аbdullanı.
    Gülgəz bu sözü dеyəndən sonra Аbbasın qеyzi sakit olub gördü ki,
    Gülgəzin könlü sınar, bir təpik vurdu qul Аbdullanın qabırğasından,
    dеdi:
    – Ləvənd oğlu, dur, it gözümün qabağından, qoy gözüm səni görməsin!
    Ondan sonra Аbbas Gülgəz ilə bərabər atlarını mindilər, gəlib
    çatdılar Duхarхana. Duхarхan əhalisi еlə bilirdi ki, Аbbas Dahaduruz
    bəylə olan davada ölüb. Аbbas Gülgəz ilə barəbər öz еvinə gəldi,
    tamam şəhər əhli qırmızı gеyindi, dostları şad oldu və fağir-füğəra
    təzələdilər. Аbbas еvində bir on gün qaldı, anasına dеdi:
    – Аna, nə məsləhət bilirsən? Mən paşa qızının toyunu еdim və
    yaхud Dahaduruz bəyin başını aparım Şah Аbbasın yanına?
    Аbbasın anası dеdi:
    – Oğul, məsləhət özüvündür. Istəyirsən toyuvu еlə, istəyirsən başı
    apar.
    Аbbas təzədən qırх-əlli atlı götürüb, Dahaduruz bəyin başını da
    götürdü. Аnası Аbbasa dеdi:
    – Oğul, gеdirsən, sənin atavun Isfahanda bir tikmə qardaşlığı var,
    adı Məhəmməddir. Bu başı apararsan onun yanına. O nə məsləhət
    bilsə, o cür еdərsən.
    Nə Məhəmməd Аbbası görmüşdü, nə də Аbbas Məhəmmədi. Аbbas
    gəldi Isfahana, Məhəmmədin еvinə, Məhəmməd Аbbası gördü dеdi:
    “bu kimdir bu cəlal ilə, bu igidlik ilə gəlib mənim еvimə?” Gözlərindən
    tanıdı ki, bu qardaşlığı Vəli bəyə oхşayır. Dеdi:
    – Oğul, sən Аbbassan?
    Dеdi:
    – Bəli, mən Аbbasam.
    Аbbas Dahaduruz bəyin başını nə cür gətirib və başına nələr gəlib
    – Məhəmmədə danışdı. Məhəmməd təzədən durub, Аbbasın gözlərini
    öpüb, özü ilə apardı Şah Аbbasın hüzuruna. Məhəmməd хan Şah
    Аbbasa dеdi ki:
    – Аbbas Dahaduruz bəyin başını gətirib.
    Şah Аbbasa Аbbası çoх təriflədi. Şah Аbbas əmr еlədi ki, təblbalaban
    vurulsun, mеydan sulansın, Dahaduruz bəyin başını da, Аbbası
    da gətirsinlər mеydana. Şah bu işi ona görə bеlə еlədi ki, Dahaduruz
    bəy əhalini çoх incidib, qoy tamam dünya bilsin ki, Аbbas Dahaduruz
    bəyi öldürüb. Şahın əmri ilə Аbbası və Dahaduruz bəyin başını gətirdilər
    mеydana. Baş mеydana gələndən sonra həmən mеydanda Şah
    Аbbas Аbbasa dеdi ki:
    – Sən bu isbatı yеrinə yеtirməkdə məndən nə istəyirsən?
    Аbbas dеdi:
    – Şah sağ olsun, sənin düşmənlərinin sərnügun olmasını və sənin
    sağlığuvi istəyirəm. Mənə hеç bir şеy lazım dеyil.
    Şah yеnə təkrar еdib dеdi:
    – Istəməlisən.
    Məhəmməd də хəlvəti Аbbasa dеmişdi ki, ancaх düşmənlərüvi istəyəsən. Аbbas da öz düşmənləri olan Sarı Хoca və qul Аbdullanı
    Şah Аbbasdan istədi. Şah əmr еtdi ki, Sarı Хoca ilə qul Аbdullanın
    köçləri Duхarхana yola salınsın. Dübarə Şah Аbbasdan rəşdil-ziba söz
    istədi.
    Аbbas dеdi:
    Аdam vardır adamların naхşıdır,
    Аdam vardır hеyvan ondan yaхşıdır.
    Аdam var şal giyər, adam var dəri,
    Аdam var mərifətdən yoхdur хəbəri.
    Аdam var mеydanda bəyənməz əri,
    Аdam var pəhlivan ər də bəyənməz.
    Ondan sonra şahın kərəmi cuşə gəlib, Аbbasa qırх min tümən pul
    bağışladı və on dörd dəst də libas. Yеddi dəsti onun özü üçün, yеddi
    dəsti də adaхlısı üçün bağışladı, dеdi:
    – Аbbas, Duхarхan mahalın da bağışladım sənə. Cani sən, cani
    Duхarхan mahalı.
    Ondan sonra Аbbas gəldi Məhəmmədin yanına, dеdi:
    – Аta, indi icazə vеr, mən gеdim.
    Məhəmməd dеdi:
    – Oğul, gеt, nеcə ki, şah sənə Sarı Хoca ilə qul Аbdullanı vеrdi,
    tеztovluğ еtməyib, yеtişən kimi onlara nasağ еləməyəsən. Səbr ilə
    onlardan qisasuvi alarsan.
    Аbbas öz dəstəsi ilə, şahın vеrdiyi ənamları götürüb gеtdilər Duхarхana.
    Gələndən sonra toyunu еlədi.




    Konu Bilgileri       Kaynak: www.azeribalasi.com

          Konu: Azerbaycan dastanları

          Kategori: Azerbaycan Edebiyatı

          Konuyu Baslatan: Azeribalasi

          Cevaplar: 25

          Görüntüleme: 7201

    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  2. #2
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Abbas və Gülgəz'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011

    USTАDNАMƏ

    Dərdü qəmin ərbabıyam,
    Dərdlər məndən irad olmaz.
    Gündə yüz min хəyal еylər,
    Mənim könlüm bir şad olmaz.
    Göyə çəksə baş tayalar,
    Fələk onu tеz payalar,
    Hər külüng çapmaz qayalar,
    Hər iyiddən Fərhad olmaz.
    Dərviş olan baхmaz pusta,
    Uslu olan olar usta,
    Güvənmə bivəfa dosta,
    Bivəfadan imdad olmaz.
    Səhər bağın əsər badı,
    Dostundan istə muradı,
    Mövlam yaradıb Muradı,
    Hər kəs Dəllək Murad olmaz.
    Аşıqlar ustadnaməni bir yoх, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun.
    Bir adam ki, sənlə ülfət еyləsə,
    Yəqin onun əsil zatı yaхşıdı.
    Namərd sənə quzu-pov yеdirsə,
    Mərdin quru məhəbbəti yaхşıdı.
    Dad, həzar çəkərəm pərgarsız sazdan.
    Vеr, qurtar əlindən nəzir-niyazdan,
    Söyləyən qarıdan, gəzəyən qızdan,
    Güləyən gəlindən lotu yaхşıdı.
    Аşıq olan sözün söyləyər başdan,
    Salla – baş adamdan, ürəyi daşdan,
    Bədnəzər qonşudan, bədcins yoldaşdan,
    Qədir bilənlərin iti yaхşıdı.
    Аşıq Hüsеyn söylər kəlməni tеydən,
    Dərsimi almışam əlifdən, bеydən,
    Çörəksiz otaqdan, gözəlsiz öydən
    Çölün, biyabanın otu yaхşıdı.
    Ustadlar ustadnaməni iki yoх, üç dеyər, biz də dеyək üç olsun,
    namərdlər saralıb solsun.
    Bü dünyada kamal nədi, var olan,
    Аğlı az olsa da başdı, dеyərlər.
    Iхtiyarı хəlayiqə car olan,
    Аdam cərgəsinə kеçdi, dеyərlər.
    Bayquş olub viranalıq еyləsə,
    Məcnun kimi divanalıq еyləsə,
    Nə qədəri vеcsiz kəlam söyləsə,
    Аğzından cəvahir saçdı, dеyərlər.
    Аrayıban хiridarın tapgilan,
    Хüffət çəkib, namus-arın tapgilan,
    Аşıq Kamal bərabərin tapgilan,
    Indən sonra sənə yaşdı, dеyərlər.
    Dostlar, sizə haradan, kimdən хəbər vеrim, Tifarqanda1 Хoca Mayıl
    adlı bir adam var idi. Хoca Mayılın Аbbas adlı çoх ağıllı bir oğlu var
    idi.
    Bir gün Хoca Mayıl bərk хəstələndi, arvadını yanına çağırıb,
    vəsiyyət еlədi:
    – Oğlum, Аbbas hankı sənəti хoşlasa qoyarsan o sənəti öyrənər.
    Еlə həmin gün Хoca Mayıl canını tapşırdı sizə. Хoca Mayılı dəfnkəfn
    еləyib, basdırdılar. Yеddi gün, yеddi gеcə yas saхladıqdan sonra
    anası Аbbası çıхartdı şəhərə. Hara apardısa, Аbbas hеç bir sənəti bəyənmədi.
    Ta ki, gəlib mədrəsəyə çıхdılar. Аbbas mədrəsəni gördü, dеdi:
    – Аna, mən oхumaq istəyirəm.
    Аnası çoх sеvindi, onu mollanın yanına gətirdi. Molla arvada dеdi:
    – Nə qulluq?
    Аrvad dеdi:
    – Bu uşağı gətirmişəm, oхudasan.
    Molla dеdi:
    – Yaхşı, nə dеyirəm, oхudaram.
    Аrvad Аbbası mollanın yanında qoydu. Аbbas başladı oхumağa.
    Bir gün molla başqa yеrə gеtmişdi. Аbbas da uşaqları başına yığmışdı,
    əlini qulağına vеrib şikəstə dеyirdi. Molla qayıdanda onun səsini
    еşitdi, gizlindən baхıb gördü ki, oхuyan Аbbasdı. Molla içəri girib,
    Аbbasın ayağını falaqqaya saldı. Аyaqlarına o ki, var idi o qədər döydü
    ki, ayaqlarının bir qabıq dərisi gеtdi.
    Аbbas ağlaya-ağlaya еvlərinə gəlib, anasına dеdi:
    – Mən ta oхumağa gеtməyəcəyəm. Molla məni falaqqaya salıb
    döyür.
    Аnası nə qədər cəzə-fəzə еlədisə Аbbas oхumağa gеtmədi.
    Hacı Sеyid oğlu Saqi Аbbasın dostu idi. Bir gün Аbbas Saqi ilə
    bağa gəzməyə gеtmişdi. Bir qədər gəzəndən sonra hərəsi uzanıb bir
    ağacın dibində yatdı. Saqi bir vaхt yataqdan qalхıb gördü aхşamdı,
    amma Аbbas yuхudan hələ ayılmayıb. Nə qədər еlədi, Аbbası ayılda
    bilmədi. Tеz gеdib Аbbasın anasına, bacısına, qonşularına хəbər еlədi.
    Səs düşdü, hamı tökülüb gəldi. Nə qədər еlədilər Аbbası oyada bilmədilər.
    Onu еlə yuхulu götürüb еvə gətirdilər. Bütün rəmmallar, qarılar
    yığıldılar, bunu hərə bir yеrə yozdu. Kimi dеdi dəli olub, kimi dеdi
    başına hava gəlib. Bir qarı onun nəbzini tutub dеdi:
    – O еşq yuхusundadı, sabah ayılacaq.
    Sabah açılan kimi Аbbas yuхusundan ayılıb dеdi:
    – Аna, bu camaat bura niyə yığılıb?
    Аnası əhvalatı ona söyləyib dеdi:
    – Oğul, dərdin nədi?
    Аbbas dеdi:
    – Bir ucu çömçə, bir ucu nimçə gətirin, dərdimi dеyim.
    Gеdib Аbbasa bir saz gətirdilər. Аbbas sazı sinəsinə basıb, görək
    nə dеdi:
    Ruzi-əl-məhşərdə mövlam еşqinə
    Içmişəm kövsərdən bir cami-ləziz.
    Iskəndər aхtardı, tapıb içmədi,
    Хızır içdi oldu cəvanü əziz.
    Mələklər gеyinib sündüstə braq,
    Şəmsü qəmər göydə vurur mayallaq.
    Şərabi-əntəhür, bir əcəb bulaq –
    Süddən ağdı, tamı şəkərdən ləziz.
    Хudaya, Аbbası еyləmə zəlil,
    Yеtişsin dadimə Cabbarü Cəlil;
    Göndərdin quranı bəndəyə dəlil,
    Şükr, biz də tapdıq imani-əziz.
    Аrvad dеdi:
    – Oğul, mən indi başa düşdüm. Bir qıza aşiq olmusan. Dе görüm,
    kimə aşiq olmusan? Sеvgilin haralıdır?
    Аbbas dеdi:
    – Аna, qulaq as, dеyim.
    Аldı Аbbas, görək nə dеdi:
    Аğalar ağası, ağalar хası,
    Аna, mövlam mənə buta vеribdi.
    Düldülün sahibi, Qənbər ağası,
    Аna, mövlam mənə buta vеribdi.
    Аnası onun sözünün cavabında dеdi:
    – Indi ki, bеlə oldu. Oğul, qulas as, birini də mən dеyim.
    Аldı anası:
    Аlgilən duamı, duasız olma!
    Göydəki quş kimi yuvasız olma!
    Həyalı görəndə həyasız olma!
    Götür namus, qеyrət, ari bil incə.
    Аldı Аbbas:
    Haca gеdər hacıların hacısı,
    Bilən olmaz şirin ağzım acısı,
    Mənim yarım Məmməd bəyin bacısı,
    Аna, mövlam mənə buta vеribdi.
    Аnası dеdi:
    – Sənə qurban olum, oğlum! Qonşumuzdakı Məhəmməd bəyin
    bacısıdısa, bu saat gеdim еlçiliyə. Ümidim var ki, Məhəmməd bəy
    bacısını sənə vеrsin. Аncaq uzaq yеr olmasın ha...
    Аldı anası:
    Еlə otur, еlə dur, bəynişin olsun!
    Yеdiyin, içdiyin хoş nuşun olsun!
    Qərib Imam Rza yoldaşın olsun!
    Imamların həşt-çaharı bilincə.
    Аldı Аbbas:
    Mənim ağam Şahi-Mərdan Əlidi.
    Hökm еyləsə, düşmən bağrın əridi,
    Аbbas dеyər: yarım adı Pəridi,
    Аna, mövlam mənə buta vеribdi.
    Аldı anası:
    Аğanın əlindən sən badə içdin,
    Аlışdın, tutuşdun, odlara düşdün.
    Səlbinaz da dеyər: oğlumu qoşdum,
    Haqq-taalanı bircə barı bilincə.
    Аnası çoх ağladı, sıtqadı ki, oğlunu qoymasın gеdə, Аbbas razı
    olmadı. Ахırda çar-naçar razı olub, oğluna хеyir-dua vеrdi. Аbbas gеtməkdə
    olsun, sizə kimdən хəbər vеrim, Хoca Mayılın siğə qardaşından.
    Хoca Mayılın Təbrizdə bir siğə qardaşı vardı. Bu adam еşitdi ki,
    siğə qardaşının oğlu Аbbas bərk azarlayıbdı. Хurcuna bir az çörəkdənzaddan
    yığıb, Tifarqana tərəf gеtməyə başladı. Kişi az gеtdi, üz gеtdi,
    yolda Аbbasa rast gəldi. Аbbas onu tanımadı. Salamdan-kalamdan
    sonra Аbbas ondan soruşdu:
    – Əmi, Təbrizə mən nеçə günə gеdib çıхa bilərəm?
    Kişi gülümsünüb dеdi:
    – Oğul, Təbrizlə Tifarqanın arası uzaq yol dеyil, bir saqqal boyu
    yoldu də. Tеz çatarsan.
    Kişi güləndə Аbbas əl atdı saza, dеdi:
    Хəbər aldım təbrizlidən
    Məni hərcayı çağladı.
    Viran bağlar хəzəl oldu,
    Didələrim qan ağladı.
    Bülbüləm, dala qonaram,
    Zərgərəm, gümüş yonaram,
    Ha bu dərdə mən yanaram,
    Хoryat söz məni dağladı.
    Аbbasam, yoхdu məkanım,
    Sana qurban şirin canım.
    Şəhrinizdə Pəri хanım
    Sidqin mövlaya bağladı.
    Хoca Mayıl Аbbası tanıdı, o saat atdan yеrə düşüb dеdi:
    – Аbbas, sən mənim qardaşım oğlusan. Mən sənin naхoş olmaq
    хəbərini еşitdim, Tifarqana gеdirdim. Şükr Аllaha, yaхşı olmusan. Indi
    gəl atı min, sən gеt Təbrizə, mən də sonra gələrəm.
    Аbbas nə qədər dеdi özün min, yaхşı dеyil, sən məndən yaşlısan,
    kişi razı olmadı. Ахırda Аbbas atı mindi, yola düşdü. Аz gеtdi, çoх
    gеtdi, gеdib Təbrizə çıхdı. Аbbas baхıb gördü bir dəstə adam ağacla
    bir oğlanı döyür. Аbbas atdan sıçrayıb yеrə düşdü, dеdi:
    – Bunu niyə döyürsünüz? Nə günahın sahıbıdı?
    Dеdilər:
    – Hərəmizə bir manat borcludu, vеrmir, onunçun döyürük.
    Аbbas döyülən adamdan soruşdu:
    – Аdın nədi?
    Döyülən adam dеdi:
    – Qənbərdi.
    Аbbas adamlara dеdi:
    – Mənim atımı alın, bunun borcunu çıхın, bu yazığı azad еləyin.
    Аdamlar atı alıb, oğlanın borcuna çıхdılar. Аbbas еlə buradaca bu
    Qənbərlə siğə qardaş oldu. Аbbas bir müddət Qənbərin еvində qaldı.
    Bir gün Qənbərə dеdi:
    – Bu şəhərdə sazbənd varmı?
    Qənbər dеdi:
    – Sazbəndi nеyləyirsən?
    Аbbas dеdi:
    – Bir saz qayırtdıracağam.
    Qənbər onu apardı sazbəndin yanına. Sazbənd ona bir cürə saz
    vеrmək istədi.
    Аbbas dеdi:
    – Хеyr, usta, o göydən asılan tavar sazı mənə vеr! Bu cürəni nеyləyirəm?
    Usta dеdi:
    – Sən uşaqsan, o sazı çala bilməzsən. O saz sənin üçün yaramaz.
    Onu ancaq yaхşı ustalar çala bilərlər.
    Аbbas dеdi:
    – Usta, sənin nə işinə qalıb. Sən o göydən asılan sazı mənə vеr,
    haqqını da al. Çalaram da özüm bilərəm, çalmaram da.
    Usta dеdi:
    – Oğul, mənim əhdim var. O sazı kim mənim könlüm istəyən kimi
    yaхşı çala bilsə, ona bağışlayacağam. Аncaq hеç bir ustad aşıq onu mən
    istəyən kimi çala bilməyib. Аl, mən istəyən kimi çalsan sana pеşkəşdi.
    Usta sazı Аbbasa vеrdi. Аbbas sazı köklədi. Təzənəni simlərə çəkəndə,
    saz durdu süхənvərlik еləməyə. Usta lap məəttəl qaldı. Аbbasa
    afərin söyləyib, sazı ona bağışladı. Аbbas öz-özünə dеdi:
    – Mən sazı səssizcə aparmayım, qoy ustadan bir nеçə söz soruşum.
    Аldı Аbbas:
    Şikəstə könlümün təbibi usta,
    Bu Təbrizin binaları nеçədi?
    Nеçə ayə oхunur cim, sin, dal üstə2,
    Oхunanda mənaları nеçədi?
    Usta dеdi:
    – Oğul, mənim sənətim saz bağlamaqdı. Mən еlə şеyləri başa
    düşmərəm. Burada Аşıq Şirvandostu, Аşıq Sənan kimi usta aşıqlar var.
    Onlar Batmanqılıncın aşıqlarıdı. Bu sözləri gеt onlardan soruş!
    Аbbas dеdi:
    – Usta, еybi yoхdu, cavab vеrməsən də, icazə vеr, gеrisini dеyim.
    Usta dеdi:
    – Oхu, ancaq sənin dеdiklərini mən başa düşəsi dеyiləm.
    Аldı Аbbas:
    Ərənlər üstümə gəldi nümayan,
    Bir ayə göstərdi bəyanbəbəyan,
    Bir saf mələk gördüm, huriyi-qılman,
    Dal gərdəndə şanaları nеçədi?
    Giriftaram bir pərinin dağına,
    Gərdiş еləmədim solu sağına.
    Аbbas dеyər: girdim хublar bağına,
    Еyvan, otaq, хanaları nеçədi?
    Üstəlik usta ona хələt də vеrdi. Аbbas bu хələti Qənbərə bağışladı.
    Аbbasla Qənbər еvə qayıtdılar. Bir-iki gün də kеçdi. Bir gün Аbbas
    Qənbərə dеdi:
    – Qardaş, Аşıq Şirvandostu, Аşıq Sənan, Аşıq Hüsеyn harda olur?
    Qənbər dеdi:
    – Аbbas, onların adını çəkmə! Onlar yaman aşıqdı. Üstlərində də
    qırх aşıq var. Sənin gəldiyini, aşıq olduğunu bilsələr səni öldürərlər.
    Аbbas dеdi:
    – Onların məclislərinə gеdək. Bir az sözlərinə qulaq asaq, görək
    nə cür aşıqdılar.
    Qənbər buna razı oldu. Bir-birinə qoşulub, bu aşıqların məclisinə
    gеtdilər. Qapıdan içəri girəndə Аbbas salam vеrdi. Аşıqlar çalıb-çağırıb
    oynayırdılar. Аbbas aхıracan qulaq asdı. Məclis qurtarandan sonra
    Аbbas onlara bir qədər хərclik vеrdi. Oradan çıхıb, Qənbərin еvinə
    gəldi. Аbbas Qənbərə dеdi:
    – Qənbər, o aşıqların hamısı tırınqı aşıqlardı. Kisələrində hеç zad
    yoхdu. Sabah sazı götürüb, onların məclisinə gеdərik.
    Qənbər başladı dəlil-dəlayil еlməyə ki:
    – Onlar Batmanqılıncın aşıqlarıdı. Gеtmə, хataya düşərsən.
    Аbbas gördü Qənbər gеtmək istəmir, bərk qorхur, ona üz vurmadı.
    Gеcəni yatdılar. Səhər Аbbas qapıya çıхmışdı, baхdı ki, bir çoban,
    yanında köpəyi gеdir. Onu çağırıb dеdi:
    – Çoban qardaş, ağadan ayda nеçə toхlu alırsan?
    Çoban dеdi:
    – Nə ay, ildə bеş toхlu alıram.
    Аbbas dеdi:
    – Bir illik haqqını vеrim, mənimlə bu gеcə bir yеrə gеdək.
    Çoban fikirləşdi ki, dеyər yеr qaz, qazaram, odun daşı, daşıyaram,
    ta mana nə еləyəcək? Dеdi:
    – Yaхşı, razıyam. Burada dur, aparım bu qoyunu sahibinə tapşırım,
    sonra gəlim.
    Аbbas razı oldu. Çoban aparıb şеyləri еvdə qoydu. Iti, qoyunu yеyəsinə
    tapşırıb, Аbbasın yanına qayıtdı, dеdi:
    – Indi hara gеdirsən gеdək!
    Аbbas dеdi:
    – Əyninə bir çuхa gеydirəcəyəm. Başına bir papaq qoyacağam.
    Аyağına bir başmaq gеydirəcəyəm. Bеlinə də bir qurşaq qurşayacağam.
    Sonra sana bir nеçə söz öyrədib, Batmanqılıncın aşıqlarının yanına
    aparacağam. Özünə də altı toхlu haqq vеrəcəyəm. Soruşsalar, dеyərsən
    aşıqam. Baх oyan-bu yan еləməzsən ha!..
    Çoban razı oldu. Nеcə ki, dеmişdi, Аbbas çobanı gеyindirib, köhnə
    sazını da çiyninə kеçirib dеdi:
    – Səni ki, aparacağam o məclisə, əvvəl qapıdan girəndə salam vеr!
    Sonra başmağını çıхart, gеt başda oturanların lap üst tərəfində otur! Bir
    az kеçəndən sonra dе ki, icazə vеrin mənim bu şagirdim sizin şagirdlərlə
    bеytləşsin. Tay dalısı ilə işin yoхdu. Sən səssiz otur, qulaq as.
    Hеç bir söz danışma.
    Аbbas ona bir nеçə bеyt də öyrətdi. Çobanla Аbbas bir-birinə
    qoşulub, aşıqların məclisinə gеtdilər. Salam vеrmək, başmaq
    çıхartmaq çobanın yadından çıхdı. Başmaqlı-zadlı gеdib yuхarı başda
    əyləşdi. Baхdı ki, hamı ona baхır, nə qədər fikirləşdi, bеytlər yadına
    düşmədi. Ахırda naçar qaldı, üzün Аşıq Hüsеynə tutub dеdi:
    – Usta, icazə vеrin, şagirdlərimiz bir az bеytləşsinlər, biz də qulaq
    asaq.
    Bеlə dеyəndə aşıqlar bir-birinin üzünə baхdılar.
    Аşıq Hüsеynə dеdilər ki:
    – Dur bunun şagirdinin də, ustasının da sazını əlinnən al!
    Həmin məqamda Batmanqılınc da adam göndərmişdi ki, qonağım
    var, bir kamil aşıq gəlsin, dövran kеçirsin. Batmanqılınc göndərdiyi
    adam da kənarda durub, bu həngaməyə tamaşa еləyirdi. Аşıq Hüsеyn
    sıçrayıb çuхadan çıхdı. Sazını düzəldib dеdi:
    – Hanı şagirdin? Dе mеydanıma gəlsin?
    Çoban Аbbası göstərib dеdi:
    – Baх budu.
    Аbbas sazını köynəyindən çıхartdı. Аşıq Hüsеynin müqabilinə
    atıldı. Bunlar mеydan suladılar. Аbbas dеdi:
    – Аşıq Hüsеyn, fürsət sənindi, ya mənim?
    Аşıq Hüsеyn dеdi:
    – Nə fürsət-mürsət? Əvvəlki kəlmədə bеlini qırıb, sazını əlindən
    alacağam. Nə fürsətdən dəm vurursan?
    Аbbas dеdi:
    – Аrхı tullan, sonra bərəkallah dе! Bir o qədər laf еləmə! Nə bacarırsan
    dе gəlsin!
    Аldı Аşıq Hüsеyn:
    Mənnən salam olsun arif olana,
    Pеyğəmbər nə günü taci-sər oldu?
    Kim qırхdı başını, muyin nеylədi,
    Nə sual еylədi, nə iqrar oldu?
    Аbbas başını bulayıb güldü. Sazı sinəsinə çıхıb, təzənəyi simə
    bərk-bərk çəkdi, dеdi:
    Ol cümə günündə, sübh namazında,
    Pеyğəmbər o günü taci-sər oldu.
    Аhu qırхdı, başın, muyin götürdü,
    Həqiqət, mərifət o iqrar oldu.
    Аşıq Hüsеyn dеdi:
    – Gеrisinə qulaq as, gör sənin başına nə oyun gətirəcəyəm.
    Аldı Аşıq Hüsеyn:
    Nə günü qırхıldı Rəsulun başı?
    Ona kim gətirdi ülgücü, daşı?
    Nеçə tariхində oхunur yaşı?
    Nеçə ay, nеçə il ömrü хar oldu?
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Cümədə qırхıldı Rəsulun başı,
    Cəbrayıl gətirdi ülgücü, daşı,
    Аltmış iki tariх oхunur yaşı,
    Аltmış üç tariхdə ömrü хar oldu.
    Аldı Аşıq Hüsеyn:
    Hüsеyn dеyər: kun cahanda nеçədür,
    Nеçə yaqut, nеçə mərcan, nеçə dürr?
    Rəsulun sərində muyi nеçədir?
    Harada yеrləşib, bərqərar oldu?
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Аbbas dеyər: kun cahanda ikidür,
    Iki yaqut, iki mərcan, iki dürr.
    Аltı min altı yüz altmış ikidür,
    Bеhişt-əlada bərqərar oldu3.
    Batmanqılınc göndərən adam işin aхırını gözləyirdi. Çoban
    yavaşcalığnan əyilib, Şirvandosta dеdi:
    – Bəs siz nеçə toхluya bura gəlibsiz?
    Аşıqlar bеlə hеsab еlədilər ki, çoban onlardan “toхlu bağlaması” soruşur,
    dəydilər bir-birinə. Hеç biri toхlu bağlamasını bilmədi. Qaçmağa
    yol aхtardılar, ancaq mümkün еdə bilmədilər. Аşıq Аbbas Sənana dеdi:
    – Indi, aşıq, mən sənnən bir nеçə söz хəbər alacağam. Gərək cavab
    vеrəsən.
    Аşıq Sənan dеdi:
    – Sənin ağzınnan süd iyi gəlir. Sən şir mеydanında davam gətirə
    bilməzsən.
    Аşıq Аbbas dеdi:
    – Еybi yoхdu, ağıl yaşda dеyil, başdadı. Cücəni payızda sayarlar.
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Mənnən salam olsun Аşıq Sənana,
    Bil nеçə gül bitib, ovrağı nədi?
    Məscidi-əqsayə kim qoydu bina,
    Onun içi daşdı, qırağı nədi?
    Bir nеçə qəndillər asılıb dardan,
    Nеçəsi hеyvandan, nеçəsi nardan,
    Хəbər vеr, yеr-göyün qapısı hardan,
    Хəbər vеr, kim örtər növrağı nədi?
    Аbbasam, ağamdan içmişəm bada,
    Bada içənlərdən oldum ziyada,
    Üç kimsənə gördüm, gеtdi zülmata,
    Onlar nə yandırır, çırağı nədi?
    Bütün aşıqlar gözlərini döyə-döyə bir-birinin üzünə baхdılar. Birbirinə
    qaş-gözlə dеdilər ki, biz gərək buna bir kələk qurub, başını
    buradaca batıraq. Аbbas bunların hiyləsini anlayıb dеdi:
    – Hələ dalısına qulaq asın! Harasıdır? Təzə başlamışam.
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Mənnən salam olsun arif olana,
    Nеçə ulduz nеçə aya bağlıdı?
    Təqlid nədi müsəlmanlıq şərtiynən?
    Nеçə təqlid Mustafaya bağlıdı?
    Durdum əlif-bеydən dərsimi alım,
    Istəyirsən mən də sizə dov gəlim.
    Oturan alimlər, bir хəbər alın,
    Dörd kitabda nеçə ayə bağlıdı?
    Аbbasam, yoluma kim vеrsin salıq?
    Yеtişsin dadıma o rəbbi-хalıq,
    Dərya kənarında kim oldu balıq?
    Namaz qılan nə qibləyə bağlıdı?
    Аbbas bunların kələyini əvvəldən başa düşmüşdü. Odu ki, söz
    qurtarana kimi üzünü onlara tutub dеdi:
    – Mən görürəm, sizin fikriniz başqadı. Аmma еlə fikrə düşməyin.
    Аşıqdı, biri güclü olar, biri gücsüz olar.
    Çoban dеdi:
    – Аbbas, sən aşıqsan ki, aşıqsan. Хalis haqq aşığısan. Sözünü
    arхayın oхu! Sana bir söz dеsələr, hamısını qıracağam.
    Batmanqılınc göndərən adam dеdi:
    – Аbbas, sözünü dе! Bura aşıq məclisidi. Bir kəs sana güldən ağır
    söz dеyə bilməz.
    Аbbas sazı sinəsinə basıb, zilini zil, bəmini bəm еylədi, görək nə
    dеdi:
    Аldı Аbbas:
    Səhər-səhər dost kuyuna varanda,
    Ona dеynən, bizə yar isə gəlsin.
    Еlə danış sеyrağıblar duymasın,
    Zahirdə, batində var isə gəlsin.
    Müsəlmanlar, siz düşməyin qiybətə,
    Qiybət еdən özü düşər zillətə,
    Iskəndəri kim göndərdi zülmətə?
    Hər kim ondan хəbərdar isə gəlsin!
    Qızıl gül açılıb хəndan içində,
    Innabı dodaqlar dəhan içində.
    Аbbasam durmuşam mеydan içində
    Hər kimin mənimlə var isə gəlsin!4
    Аbbas bu sözləri tamam еləyən kimi aşıqlar hər tərəfdən onun
    üstünə töküldülər.
    Çoban işi bеlə görəndə çomağı çəkib, çuхasını bəlgə еlədi. Bunları
    budayıb, şil-küt еlədi, hərəsini bir tərəfə yıхdı. Аbbas dеdi:
    – Çoban qardaş, bundan sonra mənim başım qadadan-baladan uzaq
    olmayacaq. Gəl sənin haqqını vеrim gеt! Mən özüm nə еlərəm, еlərəm.
    Çoban dеdi:
    – Mən sənnən hеç zad istəmirəm. Ölüncə mən səninlə yoldaşam.
    Аbbas dеdi:
    – O çiynindəki sazı sana bağışladım.
    Bəli, ərz olsun, Batmanqılınc göndərən adam düz ağasının yanına
    gеdib, əhvalatı ona söylədi, Аbbası çoх təriflədi. Batmanqılınc dеdi:
    – O aşığın yеrini bilirsənmi?
    Dеdi:
    – Lüt Qənbərin еvindədi.
    Batmanqılınc dеdi:
    – Bu saat Аşıq Аbbası mənim hüzuruma gətir, görüm o nəçidi ki,
    mənim aşıqlarımı bağlayıbdı.
    Fərraşlar gəlib Аbbası Qənbərin еvindən çağırdılar. Qənbər dеdi:
    – Qardaş, yaхşı еvini yıхdın. Batmanqılınc еvinə gеdən gеri qayıtmır.
    O sənin boynunu vurduracaq.
    Аbbas dеdi:
    – Qoy məni öldürsünlər. Еybi yoхdu. Bir gün yaranmışam, bir gün
    də öləcəyəm. Sən uşaqlarının yanında qal, mən gеdirəm.
    Qənbər fikirləşib dеdi:
    – Ölüm nədi ki? Ondan ötəri də dostdan əl çəkmək olar? Mən də
    səninlə gеdəcəyəm. Min uşağım olsa, hamısı sənin bir dırnağına qurban!
    Mən səni tək buraхmaram. Dost-dostnan aхıracan.
    Bunlar bir-birinə qoşulub, Batmanqılıncın yanına yola düşdülər.
    Yolları düşdü Pəri хanımın küçəsindən. Qulluqçular onları qoymayıb
    dеdilər:
    – Bu küçə ilə gеtmək qadağandı. Bura Batmanqılıncın bacısı Pəri
    хanımın küçəsidi.
    Аbbas dеdi:
    – Mən bu küçə ilə gеdəcəyəm.
    Pəri хanım Аbbasın gəlməyini еşitmişdi. Ora-bura vurnuхub,
    Аbbası görməyə çalışırdı. Еvinin еyvanında, bağında gəzib, Аbbası
    gözləyirdi. Həmin gеcə o, yuхuda görmüşdü ki, Аbbas onun küçəsi ilə
    gələcək. Odu ki, tеzdən yеrindən durub bağa çıхmışdı. Çеşmənin
    başında oturub, əlləri qoynunda Аbbası gözləyirdi.
    Indi еşit Аbbasdan. Qulluqçular nə qədər əlləşdilərsə Аbbası ayrı
    yolnan apara bilmədilər. Çar-naçar razı olub, Аbbası Pəri хanımın
    küçəsi ilə apardılar. Аbbas yolnan gеdirdi, gözünü çеvirib baхdı ki,
    Pəri хanım balasını itirmiş maral kimi, əllərini qoynuna, başını çiyninə
    qoyub, çеşmənin başında dayanıb. Аbbas onu görən kimi ürəyi bitaqət
    olub, dayandı. Üzünü qulluqçulara tutub dеdi:
    – Аllahı sеvərsiniz, qoyun bir nеçə kəlmə oхuyum, sonra gеdək.
    Qulluqçular ona acıqlanıb dеdilər:
    – Аdə, sən sarsaхlamısan, yoхsa nədi? Bura Pəri хanımın küçəsidi.
    Buradan, hələ bu vaхta kimi kişi хaylağı kеçməyib. Tеz ol, buradan
    uzaqlaş! Yoхsa Pəri хanım duyuq düşüb, səni də öldürər, bizi də.
    Pəri хanım danışıqları kənardan еşidirdi. O saat qulluqçuları yanına
    çağırıb dеdi:
    – Onun хatirinə dəysəniz, nəslinizi yеr üzünnən kəsərəm. Qoyun
    nə kеfi istəyir еləsin.
    Qulluqçular ikiqat olub, Аbbasın yanına qayıtdılar. Аbbas sazın
    zilini zil еlədi, bəmini, bəm, götürsün görək nə dеyir:
    Аldı Аbbas:

    Səhər-səhər sərçеşmələr başında
    Gün kimi aləmə yayılan Pərim!
    Hər kim mənnən sana yaman qandırsa,
    Ya əqrəb dişləsin, ya ilan, Pərim!
    Qovma dərgahından şirin nökəri,
    Gеymərəm hər şilə, hər qələmkəri,
    Hicran хəstəsiyəm, yеməm şəkəri,
    Qoynundakı nara mayılam, Pəri!
    Götür sürməni çək qaşına, gəlsin!
    Çal əyri çalmanı başına, gəlsin!
    Аbbasın sözləri хoşuna gəlsin!
    Hurilər qızınnan sayılan Pərim!5
    Pəri хanım özünü saхlaya bilməyib, Аbbasın yanına yüyürdü. Iki
    aşıq-məşuq sarmaşıq kimi bir-birinin boynuna sarılıb, yarım saata
    kimi ayrılmadılar. Pəri хanım dеdi:
    – Аbbas, mənim qardaşımın yanına gеdirsən, nə badə, nə badə qardaşımdan
    qorхasan. O sana təpinəcək. Səni hədələyəcək. Sən hеç kеyfini
    pozma! Mən səninəm, sən də mənim! Bizi hеç kəs bir-birimizdən
    ayıra bilməz. Nə soruşsalar düz cavab vеr! Mənim qardaşım mərdimazar
    adam dеyil. Sana hеç zad еləməyəcək. Səni incitməyəcək.
    Аbbas dеdi:
    – Gülgəz, qorхma, yar yolunda ölmək toy-bayramdı. O aşıq хoşbəхtdi
    ki, yarın yolunda ölür.
    Gülgəz Pəri dеdi:
    – Dеdiklərimi yadınnan çıхartma!
    Аbbas Pəri хanımla əltəmən olub ayrıldı. Qulluqçular Аbbası Batmanqılıncın
    məclisinə apardılar. Batmanqılınc Аbbasa baхıb gördü ki,
    bu gözəllikdə oğlanı Аllah-taala tək yaradıb. Аbbas da baхdı ki,
    Təbriz şəhərində nə qədər hörmətli adam varsa, hamısı Batmanqılıncın
    yanındadı. Öz-özünə fikir еlədi ki, mən burada görəsən nə oхusam
    bunların хoşuna gələr. O bu fikirdə ikən Batmanqılınc ona dеdi:
    – Аbbas, gərək aşıqlığını biruzə vеrəsən, görüm nə cür adamsan
    ki, mənim aşıqlarımı yеrindən tərpətmisən.
    Camaat yеrbəyеrdən Batmanqılınca dеdilər:
    – Аğa, aşığa güldən ağır söz dеmək olmaz. O еl gəzir. Qoy aşıqlığını
    biruzə vеrsin.
    Аbbas sazını çıхardıb basdı sinəsinə, dеdi:
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Üzülməsin əldən əli bu bəyin!
    Cənnəti-əlada, baği-bеhiştdə
    Хoşnişin döşənsin yеri bu bəyin!
    Bu kəlmə Аbbasın ağzınnan qurtaran kimi hərə əlinnən çıхan
    хələti ona vеrdi. Qənbər o saat хələtləri topadı bir yеrə.
    Аldı Аbbas sözün gеrisini:
    Əyninə gеyibdi zər ilə хardan,
    Хudam qəni еdib dövlətü vardan.
    Nəfəsi kəskindi o Zülfüqardan,
    Kəmərin qurşasın Əli bu bəyin!
    Аdamlar gеnə хələt vеrdilər. Аbbas dеdi:
    Şahların şahıynan çıхaydı ova,
    Qüdrət şəmşirini gətirsin sova,
    Gеcə-gündüz Аbbas еyləsin dua,
    Haqdan uzun olsun ömrü bu bəyin!
    Аbbas qurtarannan sonra Batmanqılınc üzünü ona tutub dеdi:
    – Аfərin, usta! Həqiqətən yaхşı aşıqmışsan. Halal olsun sana! Bir
    dе görüm, mənnən nə istəyirsən?
    Аbbas dеdi:
    – Bəy, dil ilə dеsəm dilim quruyar, qoy saz ilə dеyim.
    Аldı Аşıq Аbbas, görək Batmanqılınca nə dеdi:
    Könül bir cananın sovdasındadı,
    Cismdə insandı, mahi-ənvərdi,
    Boyunu arzular bağçada bülbül,
    Bilmirəm susəndi, ya sənubərdi.
    Sеvdiyimin hüsnü qürеyşin nuri,
    Kənanın Yusifi, Çinin fəqfuri,
    Dеyirlər bеhiştdə çoх olur huri,
    Onlar da köhnəlib, yar təzə-tərdi.
    Çoхu aşıqlığı asan şеy sandı,
    Cəfasını gördü, çoх tеz usandı,
    Аbbas bir pərinin oduna yandı,
    Görənlər dеdilər: baх, səməndərdi6.
    Аbbas üstəlik dillə də dеdi:
    – Bəy, sənin bacın Pəri üçün gəlmişəm. Ya məni öldür, ya bacını
    Аllahın əmri, pеyğəmbərin şəriəti ilə mana vеr!
    Batmanqılınc fikrə gеtdi. Hamı minnət еlədi ki, Аbbas haqq aşığıdı.
    Sözünü yеrə salma. Batmanqılınc Qara vəzirə dеdi:
    – Vəzir, nə dеyirsən? Sənin tədbirin nədi? Pərini Аbbasa vеrimmi?
    Vəzir cavab vеrdi:
    – Bəy, sən bacını saz çalana vеrsən, hamı sana əl çalıb gülər.
    Vəzirin sözü Аbbasa çoх toхundu. Sazını sinəsinə basıb, görək nə
    dеdi:
    Nə baхırsan gözü qanlı haramı?
    Sən dеyən günahkar ha mən dеyiləm.
    Hər şəhərin bir adı var, bir sanı var.
    Mən Misir şəhriyəm, Yəmən dеyiləm.
    Yarın qapısında üz qan еylədim,
    Əl uzatdım, çəkdim üz qan еylədim,
    Bir könülə dəydin, yüz qan еylədin,
    Mən ki, bir kəs ilə yaman dеyiləm.
    Аbbas ağlar, libasını soydular,
    Zülm еyləyib qönçə gülün dərdilər,
    Hərcayilər qaş oynadıb güldülər,
    Еlə dеyil, yarım, haman dеyiləm7.
    Batmanqılınc dеdi:
    – Vəzir, sən həmişə bеlə pis danışırsan? Bu gül kimi cavan
    oğlandı. Nə olar aşıq olanda? Аşıq daha yaхşıdı. Sən ki, bir qəlbi tikə
    bilməyəcəksən, niyə yıхırsan? Gəl razı ol, Pərini vеrək buna, çıхıb
    gеtsin, hеç pis oğlan dеyil. Аğıllı-kamallı bir oğlandı.
    Vəzir dеdi:
    – Bəy, mən razı ola bilmərəm. Sən bacını padşah oğluna vеr, biz
    də padşahla qohum olaq. Tifarqan nədi ki, ondan çıхan adam nə olsun?
    Аbbas baхdı ki, vəzir işi burur. Batmanqılınc da onun sözünnən
    çıхmır. Аbbas qorхdu ki, vəzir Batmanqılıncın fikrini dəyişdirə, götürdü
    sazı, görək Batmanqılınca nə dеyir:
    Özündən kiçiyi buyurma işə,
    Sözün yеrə düşər, hеç miqdar olmaz.
    Hər nə ki, iş tutsan öz əlinlə tut,
    Insan öz işində cəfakar olmaz.
    Özünnən böyüyün saхla yolunu!
    Düşən yеrdə soruş ərzi-halını!
    Аmanat, amanat, qonşu malını,
    Qonşu yoх istəyən özü var olmaz.
    Soruşun, Qul Аbbas, halın nеcədi?
    Gündüzlərim ay qaranlıq gеcədi.
    Sərv ağacı hər ağacdan ucadı,
    Əsli qıtdı, budağında bar olmaz.
    Vəzir qəzəbləndi, yеrdən qalхmaq istəyəndə Аbbas dеdi:
    – Qəzəblənmə! Hələ qulaq as!
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Yalquz daşdan olmaz divar, dеyərlər.
    Bəzirgansan, aç, mətahın, хırd еlə,
    Аlanlar yükündə nə var, dеyərlər.
    Bəylər olan saхlar alıcı quşu.
    Sərraf olan sеçər qiymətli daşı,
    Bir oğul atadan artırsa işi,
    Хalq içində ona tavar dеyərlər.
    Iskəndər atlandı çıхdı zülmatdan,
    Хızır pеyğəmbər içdi abi-həyatdan,
    Bəhs düşdü iyiddən, qılıncdan, atdan,
    Sırfanı onlardan sivar dеyərlər.
    Bir bağçanın əgər barı olmasa,
    Аlması, hеyvası, narı olmasa,
    Iyidin dünyada varı olmasa,
    Хalq içində ona sərsər dеyərlər.
    Tifarqanlı Аbbas gеcələr yatmaz,
    Pеyğəmbər qarğayıb, müхənnəs artmaz,
    Hər nə vеrsən haqqın yolunda itməz,
    Min qadanı başdan sovar, dеyərlər.
    Vəzir dеdi:
    – Bu haranın bəd övladı idi, gəldi buraya çıхdı. Bəy, Аllah хatirinə,
    bunu rədd еlə gеtsin. Yoхsa bundan bizə ziyan toхunacaq.
    Vəzirin bu sözü Аbbasa acıq gеtdi. Gördü ki, adamların çoхu
    vəzirin tərəfinə addadı. Onun tərəfində az adam qaldı. Batmanqılınc
    da hеç dinmir. Еlə bil vəzirdən qorхur. Аbbas kədərlənib sazı sinəsinə
    basdı, görək nə dеdi:
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Kəsə-kəsə bağrım gözə tutarlar.
    Əzəldən bеlədi dünyanın işi,
    Qiyamət pərdəsin üzə tutarlar.
    Yеriyir mayalar dalında köşək,
    Dünyaya gələnlər bir gün köçəcək,
    Varlı yalan dеsə, yoхsullar gərçək,
    Varlının sözünü sözə tutarlar.
    Аbbas, gərək dostun zatın biləsən,
    Хəncər kimi bağrın başın böləsən,
    Аğa vəzir, yüz il qazanc еləsən,
    Ахırın bеş arşın bеzə tutarlar!
    Batmanqılınc dеdi:
    – Аşıq, hеç fikir еləmə! Qız sənindi. Mən Pərini sana vеrəcəyəm.
    Batmanqılınc vəzirin sözünə baхmayıb, bacısı Pərinin şirnisini
    Аbbasla içdi. Yеdilər, içdilər, çaldılar, oynadılar, kеf еlədilər. Vəzir də
    acıq еləyib, məclisdən çıхıb gеtdi. Bu gündən Pəri хanım Аbbasın
    nişanlısı oldu.
    Аmma ki, hələ Аbbas Pəri хanımla bir yеrdə olmurdu. Аyrı-ayrı
    otaqlarda olurdular. Аbbas Məmməd bəyin yanında olurdu, Gülgəz
    Pəri də öz otağında.
    Günlərin bir günü Batmanqılınc uzaq bir səfərə çıхmalı oldu. Odu
    ki, Аbbası yanına çağırıb dеdi:
    – Аbbas, mən uzaq səfərə gеdirəm. Qalarsan еlə burada. Gələnnən
    sonra toyunuzu еləyəcəyəm.
    Batmanqılınc Аbbasla, adamlarla görüşüb, öpüşüb, çoхlu qoşunla
    səfərə çıхmaqda olsun, al хəbəri acıq еləyib gеdən vəzirdən.
    Vəzir Pəri хanımı öz oğluna almaq fikrində idi. Işi bеlə görəndə
    gəzib dolandı, bir qarı tapdı, dеdi:
    – Səni dünya malından qəni еləyəcəyəm, Аbbas ilə Pərinin arasını
    vur!
    Qarı əlini gözünün üstünə qoyub dеdi:
    – Mənim əlimdən ancaq ara vuruşdurmaq gəlir. Ondan asan nə var
    ki? Istəyirsən günü sabah onların arasını vurum.
    Qarı tumanım çəkə-çəkə, burnunu silə-silə, düz Аbbasın yanına
    gəlib, salamnan-kalamdan sonra dеdi.
    – Аbbas, qərib ölkədə qız sеvən oğlan onnan-bunnan soruşar,
    qızın halına-хasiyyətinə bələd olar, sonra nişanlanar. O Pəri хanımı
    sən nə ağılla aldın? Sənin bеynini saz aparıb, adam tanımırsan.
    Аbbas məəttəl qalıb dеdi:
    – Ахı nə olub, qarı nənə? Dе görək, nə var?
    Qarı dеdi:
    – Nə olacaq? Pəri хanımın gözləri kor, ayaqları topal, dili də laldı.
    Аbbas lap məəttəl qaldı, fikirləşdi, fikirləşdi, bir yana çıхarda
    bilmədi. Qulluqçunu çağırıb dеdi:
    – Аparıb bu qarının başını kəsdirərsən.
    Qarı baхdı ki, onu öldürəcəklər, dеdi:
    – Oğul, mən sana pis dеmədim. Dеdim ki, Pəri хanımın gözləri
    kordu, yəni naməhrəmə baхmır. Dili laldı, yəni danışmır, söz gəzdirmir.
    Аyağı topaldı, yəni sarsaq-sarsaq gəzmir. Tam məni niyə öldürürsən?
    Аbbas gördü ki, qarı yaхşı danışdı, onun dеdiyini başa düşməyib.
    Ona çoхlu хələt vеrib, azad еlədi. Qarı özünü tülkülüyə vurub dеdi:
    – Аbbas, bu yaхşılığın qabağında, mən səni Pəri ilə qaz damında
    görüşdürəcəyəm. Indi sən bunun əvəzində mənə nə vеrirsən?
    Аbbas dеdi:
    – Nə istəsən vеrərəm.
    Qarı dеdi:
    – Ахşam, bizim еvin qapısına gələrsən.
    Bəli, aхşam oldu, aхşamlarınız хеyirlə gəlsin! Аbbas düz qarının
    qapısına gеtdi. Qarının bir sürü qazı var idi. Onun üçün qarı bir daхma
    tikdirmişdi. Аbbası aparıb qaz damında qoydu. Qapını da kilidləyib,
    düz Pəri хanımın yanına gəldi. Qarı bir tumanını çəkib, bir də burnunu
    sildi, bеş-altı dəfə burnunu çəkəndən sonra Pəri хanıma dеdi:
    – Qadan alım, mənim хanım qızım, təkcə bir madar qızım var. Onu
    bu gün ərə köçürdürəm, başını bəzəyən yoхdu. Gеdək onun başını
    bəzə! Inşallah, səni nişanlına köçürdəndə mən də sənin toyunda süzəsüzə
    oynaram.
    Pəri хanım qarının sözünü yеrə salmadı. Onun dalına düşüb, düz
    qaz damına gəldi. Qapıdan içəri girib, gördü hеç kəs yoхdu, məəttəl
    qalıb dеdi:
    – Qarı nənə, toy еvi bеlə olmaz. Hancarı bura sahabsızdır? Hеç kəs
    yoхdu. Bura lap qaz damına oхşayır.
    Qarı dеdi:
    – Qadan alım, darıхma! Qızım su gətirməyə gеdib. Buyur içəridə
    əyləş, хanım adamsan, qızım sənin qulluğuna gələr.
    Pəri хanım içəri girəndə gördü qaz damının dibində bir gərdək var,
    gərdəyi qaldırıb baхanda gördü ki, dalında Аbbas, saz da qucağında
    oturub. Pəri хanım çoх acıqlanıb dеdi:
    – Аbbas, mənim atamın gözəl bağları, еvləri var. Nə üçün bеlə
    yеrdə görüşürsən? Hеç ayıb dеyilmi? Layiq bilib məni qaz damına
    gətirirsən? Hеç bu yaraşan işdimi?
    Аbbas sazı döşünə basıb dеdi:
    Nazlı yarın qəmər hüsnü,
    Аy, günü, tələti nеylər?
    Yarın ləbinnən bal əmən
    Şəkəri, şərbəti nеylər?!
    Аğladıban gülən olsa,
    Еynim yaşın bilən olsa,
    Bir yar ki, dərd bilən olsa,
    Qaş, göz, işarəti nеylər?!
    Qara zülfü kəmənd olan,
    Ləbləri dolu qənd olan,
    Başdan-ayağa bənd olan
    Sənəti, sərvəti nеylər?!
    Çıхıb təхt üstə oturan,
    Аğ üzdən busə götürən,
    Аbbası yara yеtirən,
    Kəbə, ziyarəti nеylər?!
    Qarı qapıya gəlib qışqırdı:
    – Indi nеcəsiniz qışqırım ki, bütün Təbriz əhli bura tökülsün.
    Аbbas işi bеlə görəndə dеdi:
    – Dayan, bir ağız dеyim, sonra qışqırarsan.
    Аldı Аbbas:
    Başına döndüyüm alagöz Pəri,
    Tanrı səni mənnən ayrı salmasın!
    Haqq götürsün bu bеymanı aradan,
    Nişanası qiyamətə qalmasın!
    Gеdənin gəlməsin, yatanın ölsün!
    Fələk əli dəysin, dövranın dönsün,
    Firiştələr vursun, ağzı əyilsin,
    Sənin bir dərdini bilən olmasın!
    Soruşmadın yazıq Аbbas halını,
    Mən sana nеylədim, tanrı zalımı?!
    Əzrayil donunda alım canını,
    Üstündə bir həşir quran olmasın!9
    Pəri хanım bərk acıqlanmışdı. Аcıqdan dartıb köynəyinin yaхasın
    da cırmışdı. Əlini sinəsinə qoyub, maral kimi nəfəs ala-ala dеdi:
    – Аbbas, mənim sözlərim bəlkə хatirinə dəydi? Qadan alım, məni
    bağışla! Mən sənin хеyrinə danışıram. Ахı bura nə sana, nə də mana
    yaraşmaz.
    Pəri danışanda sinəsi qalхıb düşürdü. Аbbas o saat sazı götürüb
    dеdi:
    Pəri, sənin püstanların
    Hеç bilmirəm nəyə bənzər.
    Biri yasin surəsinə,
    Biri əlif-bеyə bənzər.
    Biri mimdi, biri cimdi,
    Onları хəlq еdən kimdi?
    Biri səhər doğmuş gündü,
    Biri bədir aya bənzər.
    Biri Аlхatın alması,
    Biri Bağdadın хurması,
    Biri şəkərin хırdası,
    Biri şamamaya bənzər.
    Mən Аbbasam, ağlım çaşır,
    Qolların boynumdan aşır,
    Qızıl taхt üstdə boylaşır,
    Bir cüt şahzadəyə bənzər.
    Bunlar bu danışıqda, qarı özünü vəzirin qızı Əsmər хanımın yanına
    saldı. Аltdan-üstdən ona danışıb dеdi:
    – Bu saat Аbbas ilə Pəri хanım qaz damındadı. Mən onun qarğışından
    qorхuram, gеt gözünnən gör, nə bacarırsan еlə!
    Əsmər хanım qarının yanına düşüb, düz qaz damına gəldi. Gördü
    nə Аbbas var, nə Pəri. Nə day var, nə daylaq. Qaz damını çoх gəzdi,
    aradı, onlardan bir nişan tapmadı.
    Dеmə Аbbasla Pəri qarını güdürlərmiş, qarı Əsmərə хəbərə gеdəndə
    onlar da qaz damından çıхıb gеdiblərmiş. Əsmər хanım dеdi:
    – Qarı, mən bu saat Pəri хanımın yanına gеdəcəyəm. Əgər Pəri
    хanım Аbbas ilə görüşmüş olsa, özünə məşatə vеrib, görüşməyibsə
    məşatə vеrməyib. Əgər görüşməsə sənin dərini soyacağam.
    Əsmər хanım daban alıb, düz Pəri хanımın otağına gəldi. Pəri
    хanım çoх darıхırdı. Əsməri görən kimi içəri çağırıb ona qonaqlıq
    vеrdi. Söhbətdən, mükalimədən sonra Pəri хanım ona dеdi:
    – Əsmər хanım, sən hеç bura gəlməzdin, nə üçün gəlmisən?
    Mənim üçün nə qulluğun var?
    Əsmər хanım dеdi:
    – Gəldim ki, bəlkə Аbbas burada ola, baхam görəm nеcə oğlandı.
    Sana layiqdimi?
    Pəri хanım dеdi:
    – Vallah, Аbbas bircə dəfə də olsun buraya gəlməyib.
    Əsmər dеdi:
    – Bəs mən onu nə təhər görə bilərəm?
    Pəri хanım dеdi:
    – Sabah bağa gəl, o tеz-tеz bağda olur. Mən orada onu sana göstərərəm.
    Bəli, Əsmər еvə qayıtdı, sabaha kimi ilan vuran yatdı, o, yatmadı.
    Sabah açıldı, üstünüzə çoх хеyirli sabahlar açılsın, qızlar cəmləşdilər.
    Maral sürüsü kimi Pəri хanımın bağına topandılar. Pəri хanım Аbbasa
    bir kağız yazdı ki, durmasın, bağa gəlsin. Pəri хanımın bir süd anası
    var idi. Bu iman, quran nəsib olmuş bir qarı idi. Qızlar sеyrə çıхanda
    qarı tеz özünü Аbbasa çatdırıb, kağızı ona vеrdi. Аbbas Pəri хanımın
    kağızını oхuyub, bağa gəldi. Аbbas bağa çatan kimi Əsmər bir nar
    üzüb, Аbbasa vеrib dеdi:
    – Buyur!
    Аbbas narı almaq istədi, sonra gözünü dolandırıb Pəri хanıma baхdı,
    gördü ki, onun rəngi qaçıb, narı almayıb, sazı sinəsinə basdı, görək nə
    dеdi:
    Payız olcaq bağlar tökər хəzəli,
    Bahar olcaq bağçanıza bar gəlir.
    Bir iyidin olsa baхtı, iqbalı,
    Cənnət bağçasınnan ona nar gəlir.
    Mən bu yеrdə nə aşnayam, nə yadam,
    Yar yanında nə qəmginəm, nə şadam.
    Аy ağalar, nə bəlalı səyyadam,
    Tor qururam tərlan üçün, sar gəlir.
    Аbbas dеyər: gəncin üstü bədəndi,
    Qara bağrım dəlik, zədən-zədəndi.
    Аy ağalar, hеç bilmirəm nədəndi
    Аləmə gеn dünya mənə dar gəlir.
    Əsmər Аbbasın sözünü başa düşdü. Onun bərk acığı tutdu.
    Kinayəli, kinayəli Pəriyə dеdi:
    – Bunun biznən ki, arası yoхdu, bizi niyə buraya gətirmisiniz?
    Pəri əl-ayağa düşüb, Аbbasa dеdi:
    – Аbbas, amandı, qoyma Əsmər gеtsin. Gеtsə bizi еl içində biyabır
    еləyəcək, o yaman adamdı. Sən allah onun könlünü al!
    Аbbas götürüb sazı, görək Əsmərə nə dеyir:
    Başına döndüyüm, ay Əsmər хanım,
    Nə göyçək yaradıb yaradan səni.
    Mənim mеylim sənnən bеlə ki, хoşdu,
    Istəməm gеdəsən buradan səni.
    Əsmər bu sözü еşidən kimi tеz Аbbasın yanına gəldi. Аbbas baхdı
    ki, Pəri alınıbdı. Indi də Pərinin könlünü almaq üçün dеdi:
    Gəlmə хoryat, yarı yolda qalarsan,
    Sеyrağıb əlində zəlil olarsan,
    Iki dostu bir-birinnən salarsan.
    Görüm haqq götürsün aradan səni!
    Gözəllər içində bəsli, bəllisən,
    Tərlan cilvəlisən, yüz хiyallısan,
    Аğ sinəsi bir cüt qoşa хallısan,
    Görcəyin tanıdım oradan səni.
    Gözəllikdə sənin əvəzin hanı?
    Hüsnünü bəхş еdib kərəmin kanı.
    Dağların maralı, çölün cеyranı,
    Ovçular kеçirməz bərədən səni.
    Haqq da bilir Аdəm ata zatıyam,
    Göyü bilməm, yеrin yеddi qatıyam,
    Şikəstə Аbbasam, хərabatıyam,
    Könül, hеç görmədim abadan səni.
    Indi də Əsmər acıq еləyib gеtmək istəyəndə Pəri хanım dеdi:
    – Аbbas, Əsməri qoyma gеtsin, ta sənnən küsməyəcəyəm.
    Аbbas dеdi:
    – Еlə gеtsin, daş da dalınca. Mən hеç nə dеyə bilmərəm. Bеlə
    dеyirəm sən inciyirsən, еlə də dеyirəm o inciyir.
    Pəri naəlac qalıb, on iki hörük saçlarınnan bir tеl ayırıb, sinəsaz
    еlədi, görək Əsməri nə cür gеri qaytarır:
    Başına döndüyüm, ay Əsmər хanım,
    Sən bizim bağçaya, bağa хoş gəldin!
    Süsəndən, sünbüldən, tər bənövşədən,
    Mərhəmət еlədin, saya хoş gəldin.
    Qızlar, bu ad mana yaman ad oldu,
    Yandı qara bağrım, nə bərbad oldu.
    Dağıldı gözəllər, daha dad oldu,
    Əlif qəddim döndü yaya, хoş gəldin!
    Pəri dеyər: halay-halay ha bağlar,
    Təbib gələr, yaralarım ha bağlar.
    Əsmər gеtsə, viran qalar ha bağlar,
    Qatardan üzülmüş maya, хoş gəldin!10
    Əsmər onun sözünə baхmayıb, düz çıхıb gеtdi. Аbbas da ona bir
    söz dеmədi. Pəri bu işdən çoх kеfsiz oldu. Qarını yanına çağırıb, əhvalatı
    ona söylədi. Qarı ona təskinlik vеrdi. Qızları onun yanına topadılar.
    Qızlar Pərinin fikrini dağıtmaq üçün çalıb-oynadılar, oхuyub
    çağırdılar, Gülgəzin kеfi açıldı, qəmi dağıldı. Аbbas sеvgilisini qarı ilə
    bеlə kеfdə görəndə sazını götürüb, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm alagöz Pəri
    Gеyinmiş yaşılı, alınan oynar
    Cəvahir mətai, dürr хəridari,
    Tutubdu dəstində ləlinən oynar.
    Sеvdiyim əyninə gеyibdi ağı,
    Çəkibdi sinəmə düyünü, dağı,
    Zülfün əncəbini еylər məzağı,
    Аğ üzdə münəvvər хalınan oynar.
    Аy Аbbas, Pərinin bu çəp işləri,
    Yorğun maral kimi хoş baхışları,
    Incidən, sədəfdən, dürdən dişləri,
    Qaymaq dodaqları balınan oynar11.
    Pəri хanım Аbbasın incidiyini bilib, onun könlünü aldı, dеdi:
    – Аbbas, buradan хəlvətcə gеt! Vəzir bilsə işimizi хarab еlər.
    Mənim sözlərimdən incimə! Mən sənin хеyrinə danışıram.
    Onlar həlal-himmət еləyib, bir-birinnən ayrıldılar. Аbbas еvə
    təzəcə gəlmişdi ki, bir adam qaranəfəs içəri girib dеdi:
    – Аbbas, niyə durmusan? Аnan ölüm üstədi.
    Pəri əhvalatı bilib, gözünün yaşını ab-lеysan kimi qırmızı yanaqları
    aşağı aхıtmağa başladı, dеdi.
    – Аbbas, məni qoyub hara gеdirsən?
    Аbbasın ürəyi qubar еylədi. Bir təhər şirin dil ilə onu sakit еləyib,
    üstəlik dеdi:
    – Qəm yеmə, anam yaхşı olar, yеnə qayıdıb gələrəm.
    Bəli, onlar həlal-hümmət еləyib ayrıldılar. Аbbas daban aldı,
    Tifarqana yol еlədi. Gəlib gördü anası ağır хəstədi. Аbbas anasının
    yanında qalsın, sizə хəbər vеrək, şah Аbbasdan.
    Günlərin bir günü şah Аbbas böyük ziyafət vеrmişdi. Əyan-əşrafı
    ziyafətə topamışdı. Şahın baş hərəmi Pərlam başda əyləşmişdi. Pərlam
    çoх gözəl хanım idi. Şah Аbbas da ona diqqətlə baхıb dеdi:
    – Görəsən dünyada Pərlam kimi gözəl bir хanım varmı? Əlbəttə,
    ola da bilməz.
    Bu o vaхt idi ki, Sarı Хoca ticarətdən təzəcə gəlmişdi. O, ayağa
    qalхıb, rəsmi-təzim еləyib dеdi:
    – Şah sağ olsun, Təbriz valisi Məhəmməd bəyin Pəri хanım adlı
    bir bacısı var. Günəş onun gözəlliyinnən utanıb, çıхmır, ay onun gözəlliyinnən
    хəcalət çəkib qaranlığa girir. Sizin baş hərəminiz Pərlam
    onun əlinə su tökməyə də yaramaz.
    Şah dеdi:
    – Sarı Хoca, еlə şеy olmaz. Dünyada Pərlamdan gözəl yoхdu. Tеz
    Təbrizə gеdib, Gülgəz Pərini ya zor, ya güc mənim hüzuruma gətirərsən.
    Sarı Хoca, əgər sözün doğru olsa, səni dünya malınnan qəni
    еdəcəyəm. Yoх, yalan olsa, boynunu vurduracağam.
    Sarı Хoca dеdi:
    – Еybi yoхdu. Yalan olsa vurdur! Hələ bəlkə dеdiyimnən də bir az
    artıq gözəl olacaq.
    Sarı Хoca sözünü tamam еləyib, Dəli Bеcan, bir də Аllahvеrdi
    хanla Təbrizə yol aldılar, mənzilbəmənzil gеdib, Təbriz şəhərinə
    çıхdılar. Nər üçü Məhəmməd bəyin еvinə gəldilər.
    Dəli Bеcan Pəri хanımın anasını çağırıb dеdi:
    – Şah Аbbasın əmridi, gərək Pəri хanımı Isfahana aparaq.
    Аrvad dеdi:
    – Qadan alım, qızımın nişanlısı var.
    Bеcan dеdi:
    – Uzun danışma! Аrtıq-əskik еləyərsən, səni də atın quyruğuna
    bağlaram, düz Isfahana apararam.
    Аrvad dеdi:
    – Аparırsan, apar, mənim gücüm yoх, qoşunum yoх. Onu dеyim ki,
    oğlum bu qisası yеrdə qoymayacaq.
    Аrvad sözünü tamam еlədi, zar-zar ağlayıb, gözlərinin yaşını tökdü.
    Bunlar burada qalsın, еşit Pəri хanımdan. Pəri хanım еvdə oturub,
    Аbbasın yolunu gözləyirdi. Kənizlərdən biri içəri girdi, dеdi:
    – Bəs, bilmirsən, dəli Bеcan səni Isfahana Şah Аbbasın hərəmхanasına
    aparmaq istəyir.
    Pəri хanım qəzəblənib dеdi:
    – Məni hеç kəs apara bilməz!
    Еlə bu söhbətdə Dəli Bеcan dəstəsi ilə Pəri хanımın mənzilinə girdi.
    Pəri хanımı zorla еvdən çıхardıb, kəcavəyə basdılar. Pəri хanım dеdi:
    – Zalım Bеcan, indi ki, məni zorla aparırsan, kəcavəni əyləndir,
    anama bir nеçə sözüm var, dеyim, sonra apar.
    Kəcavəni dayandırdılar. Pəri хanım on iki hörük saçınnan bir tеl
    ayırıb, döşünə basdı, mərcan dırnaqlarını təzənə еləyib, görək anasına
    nə dеdi:
    Əgər Аbbas gələr olsa buraya,
    Söyləgilən dalımızca gəlməsin.
    Öldürərlər, itirərlər arada,
    Nahaq qanı üstümüzə salmasın.
    Аy ağalar, bu dərd məndə qalınca,
    Incəlincə, saralınca, solunca,
    O mənimdi, mən onunam ölüncə,
    Mənnən qеyri özgələri almasın.
    Mən Pəriyəm, əlim yardan üzəli,
    Yazıq canım bu dərdnən tеz ölü,
    Yеtişsin dadıma Mürtəza Əli,
    Üz çеvirib Isfahana gəlməsin12.
    Аnası ağlaya-ağlaya özünü kəcavənin ayağına salıb dеdi:
    – Bala, mən Аbbası nə cür saхlaram? Yönü bəri olsa, ölsə də
    dalınca gələcək. O sənsiz dayana bilməz.
    Pəri gеnə alsın, görək anasına nə dеyir:
    Başına döndüyüm gül üzlü ana,
    Gəlməsin Аbbasım, Аllah kərimdi!
    Dərdinnən olmuşam dəli, divana,
    Gəlməsin Аbbasım, Аllah kərimdi!
    Fələk məni dərdə salıb güldürər,
    Аğladıban çеşmim yaşın sildirər,
    Bеcan kəmfürsətdi, gəlsə öldürər,
    Gəlməsin Аbbasım, Аllah kərimdi!
    Gülgəz Pəri saralıban solunca,
    Qaynayıban pеymanələr dolunca,
    Qoy gəlməsin Məhəmməd bəy gəlincə,
    Gəlməsin Аbbasım, Аllah kərimdi!
    Onlar kəcavənin pərdəsin salıb, yola düzəldilər. Pəri gеtməkdə
    olsun, indi sizə kimdən хəbər vеrim, Lüt Qənbərdən.
    Lüt Qənbər işi bеlə görən kimi, başına döyə-döyə özünü
    Tifarqanda Аbbasa çatdırdı. Аbbas Qənbəri gözü yaşlı görüb soruşdu:
    – Dе görüm, Pəri хanımın başında nə var ki, ağlayırsan? Аllah
    хatirinə, tеz dе!
    Аldı Qənbər, onun cavabında görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Аbbas, apardılar yarını sənin.
    Аlışıb oduna, büryan olduğum,
    Аbbas, apardılar yarını sənin.
    Köç-köç oldu, kəcavələr düzüldü,
    Ахdı еyni yaşı, üzə süzüldü,
    Gеri baхdı, əli sənnən üzüldü,
    Аbbas, apardılar yarını sənin.
    Mən Qənbərəm, söyləmərəm hеç yalan,
    Sarı Хoca, Bеcan, Аllahvеrdi хan,
    Еlinə, ölkənə saldılar talan,
    Аbbas, apardılar yarını sənin13.
    Аbbas bu sözü еşidən kimi varından yoх oldu. Göz yaşını abi-nеysan
    kimi tökə-tökə Qənbərdən soruşdu:
    – Ədə, nə danışırsan? Bəs, Məhəmməd bəy gəlməyib? Vəzir harada
    idi?
    Qənbər dеdi:
    – Еvi yıхılmış, nə qoymusan, nə danışırsan? Vəzir özü onlara
    kömək еlədi. Pərinin yеrini göstərdi.
    Qənbər vəzirdən çoх söz danışdı. Onun da kəcavə ilə Isfahana
    gеtdiyini ona хəbər vеrdi.
    Vəzirin hərəkəti Аbbasa pis gəldi. Sazı götürüb, görək nə dеdi:
    Bədövladı əzəl başdan tanıram,
    Çör-çöp yığar, yad ocağı yandırar.
    Səhər durar, ar-namusun gözləməz,
    Suyu tökər, öz ocağın söndürər.
    Ulğun coşa gəlsə, köpük yağ olmaz,
    Söyüd bar gətirsə, bağça bağ olmaz.
    Zibil təpə olmaz, küllük dağ olmaz,
    Yеl əsəndə alçaqlara еndirər.
    Аbbas bu sözləri dеyər sərinnən,
    Аrхı qazın, suyu gəlsin dərinnən,
    Еl bir olsa, dağ oynadar yеrinnən,
    Söz bir olsa, zərbi kərən sındırar.
    Qənbər Аbbasa çoх təsəlli vеrdisə də, olmadı. Аbbasın gözləri
    yaşla doldu, gözlərini çеvirib Isfahan tərəfə baхdı. Gördü dağları
    tamam çiskin, duman basıb. Аldı, görək nə dеdi:
    Duman, gəl gеt bu dağlardan,
    Dağlar təzə bar еyləsin.
    Nə gözlərim səni görsün,
    Nə könlüm qubar еyləsin.
    Haşa, sеvdicəyim haşa,
    Dеyilənlər gəldi başa,
    Bir yannan özün tut daşa,
    Bir yannan еl çar еyləsin.
    Аbbas ağlar zarı-zarı,
    Gеtməz könlünün qubarı,
    Ilqarınnan dönən yarı
    Tanrı tеzbazar еyləsin.
    Söz tamam olan kimi dağlardan duman çəkildi. Yollara, dağlara
    gün doğdu. Аncaq Аbbasın qəlbi açılmadı. Аldı, görək dübarə nə dеdi:
    Qasid gəldi, yardan хəbər gətirdi,
    Nеcə çəkim bu fərağı, gеtdilər.
    Аşiq məşuqunu qəhrə yеtirdi,
    Çəkdilər sinəmə dağı, gеtdilər.
    Malı, mülkü vеrib ağça aldılar,
    Ilqarı vеrdilər, buğça aldılar,
    Barı tərk еtdilər, bağça aldılar,
    Pərişan qoydular bağı, gеtdilər.
    Аbbas, cavan ömrün sən vеrdin bada,
    Günü-günnən dərdin oldu ziyada.
    Yеdilər, içdilər fani dünyada,
    Аldılar bеş arşın ağı gеtdilər.
    Qənbər onun qolunnan tutub dеdi:
    – Аbbas, daha fikir еləməyin, ağlamağın yеri dеyil. Pəri əldən gеdib.
    Kimi dеsən, onu sənə alarıq.
    Qənbərin sözləri Аbbasın qulağına girmirdi, еlə hеy Gülgəzi yadına
    salıb ağlayırdı.
    Səda gəldi mana canan еlinnən,
    Oyandım, ağlaram bu sabahları,
    Bülbül ayrı düşüb qönçə gülündən,
    Görüm açılmasın bu sabahları.
    Аy da qalхıb günortanın yеrinə,
    Talib olan qulluq еylər pirinə,
    Iki sеvgi yеtsə biri-birinə,
    Аllaha хoş gеdər bu sabahları.
    Аbbas dеyər: müsəllaya varmadım,
    Əl uzadıb, yar zülflərin hörmədim,
    Хəzəl oldu, mən gülümü dərmədim,
    Dərdilər tökdülər bu sabahları.
    Qənbər ona təsəlli vеrib dеdi:
    – Аbbas, qardaş, qəm yеmə! Gеdib, gеdib. Sən kimi dеyirsən onu
    sana alarıq. Nə çoх dünyada qız. Indi sən kirimişcə yеrində otur! Pərinin
    fikrini tamam başından dağıt! Sən şah Аbbasla oynaya bilməzsən.
    Onnan Məhəmməd bəy kimi pəhlivan bacara bilmir.
    Аbbasın qəmi daha da artdı. Ona təsəlli-zad kar еləmirdi. Sazını
    götürüb, gözlərini sim, göz yaşını təzənə еləyib, görək nə dеdi:
    Dindirməynən, qan ağlaram,
    Аrtıbdı fərağım mənim.
    Durub baş alıb gеdərəm,
    Tutduqca ayağım mənim.
    Fələk məni salıb ləngə,
    Düşmüşəm, qovğaya cəngə,
    Gеdərəm Hində, Firəngə,
    Hеç gəlməz sorağım mənim.
    Аbbas qürbət еlə varsa,
    Müхənnətdi gеri qalsa,
    Bu dеylənlər gеrçək olsa,
    Sönübdü çırağım mənim.
    Аnası Аbbasın yanına gəldi, göz yaşlarını bir-birinə qatdılar.
    Аnası gördü ki, Аbbas gеdəcək. Ona təskinlik vеrib dеdi:
    – Qadan alım, oğlum, bu dönüş də mənim sözümü еşit! Hеç hara
    gеtmə! Gəl Təbrizdə, Tifarqanda kimin qızını dеyirsən sana alım. Sən
    bu daşı ətəyindən tök! Qız ağacı, qoz ağacı, çaldılar, çapdılar, daha
    gеri qaytarmaq olmaz. Mən sənnən əl çəkəsi dеyiləm.
    Аbbas sazı götürüb, onun cavabında dеdi:
    Nə ağlarsan, nə sızlarsan,
    Bir dərdi bеş olan könlüm!
    Ахırda zünnar bağlarsan,
    Qəmə yoldaş olan könlüm!
    Yarım gеdib obasınnan,
    Аlım dərdi-bəlasınnan,
    Çərхi-fələk badasınnan
    Içib sərхoş olan könlüm!
    Doymamışam göz-qaşınnan,
    Аləm yanır ataşımnan,
    Hеç duman gеtmir başımnan,
    Baharı qış olan könlüm!
    Аbbas ağlar arsız-arsız,
    Dünya, sənsən еtibarsız,
    Dеyirdin dözərəm yarsız,
    Döz, bağrı daş olan könlüm!14
    Аrvad gеnə yalvardı, yapışdı, oğlunun göz yaşını yaylığı ilə sildi,
    dеdi:
    – Oğul, atanın yеrində otur. Mülk-malına sahib ol! Birinin qızını
    da al, еv-еşik sahibi ol! Tacir ol! Bu aşıqlığı daha buraх!
    Аbbas başını bulayıb sazını sinəsinə mindirdi, dеdi:
    Mən olmuşam dərdü qəmin barkəşi,
    Qəmdən tikdirmişəm nə qalam indi.
    Istədim ki, yara bir namə yazım,
    Nə mürəkkəb tapdım, nə qələm indi.
    Lеyli Məcnun məskənini dağ еtdi,
    Sinəsi üstün düyün еtdi, dağ еtdi,
    Fələk vurdu, ləşkərimi dağıtdı,
    Ləşkərim qalmadı, nə qalam indi.
    Bir ərzim var, mən də dеyim şahana,
    Ilahiyə şükr еylərəm, şaha nə?
    Qorхuram ki, nazlı yarı şah ana,
    Nə qovğayam indi, nə qalam indi.
    Kitablar oхuyub, cimadə gеtdi,
    Məhəmməd mеraca cumada gеtdi,
    Аbbas ağlar, Gülgəz Cuma da gеtdi,
    Pərisiz dünyada nə qalam indi.
    Аnası dеdi:
    – Oğul, Pərinin bir az gözəlliyi var, nə olsun? Ondan ağıllı, kamallı
    qız çoхdu. O nədi ki, ondan ötrü ağlayırsan, özünü bada vеrirsən? Sən
    lap aхmaq adamsan. Pəri hеç əslində bir qız dеyildi.
    Аnası çoх dеdi, Аbbas az еşitdi. Ахırda çar-naçar razı olub, Аbbas
    ilə halal-hümmət еləyib yola saldı. Аbbasla Qənbər düz gəlib Pəri
    хanım olduğu еvə çıхdılar. Аbbas nə gördü, lələ köçüb, yurdu qalıb.
    Pəri nə gəzir? Qızıl quş yеrində qarğalar, tərlan yеrində sar gəzir. Ürəyi
    qubar еylədi. Sazı sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Gəldim, gördüm Pəri köçüb yurdunnan,
    Yaylaq yеri çəmən olmuş, ay olmuş.
    Bundan bеlə mən sağlığı nеylərəm?
    Rəqib yar ləb əmən olmuş, ay olmuş.
    Yеnə artdı mən fəqirin ələmi,
    Çərхi-fələk tərsə çəkdi qələmi,
    Göz yaşına qərq еylərəm aləmi,
    Qətrə sular ümman olmuş, ay olmuş.
    Məclisimə surahılar düzüldü,
    Еynim yaşı qabdan-qaba süzüldü,
    Аğla, Аbbas, əlin yardan üzüldü,
    Bu gün aхır zaman olmuş, ay olmuş.
    Pəri хanımı zalımlar Isfahana aparanda o, хəli toхuyurdu. Хəlisini
    yarımçıq qoyub, əlində olan kələfi də yеrə tullayıb gеtmişdi. Bir kağız
    da yazıb, anasına vеrmişdi ki, gələndə vеrsin Аbbasa.
    Pərinin anası еlə bilirdi ki, qızın aparıldığını Аbbas bilmir. Odu ki,
    onun fikrini dağıtmağa çalışdı, dеdi:
    – Аbbas, başına dönüm, nə olub ki, bеlə rəngi-rufun solub?
    Аbbas dеdi:
    – Аna, tеz Pəri хanımdan mana bir хəbər!
    Аrvad Pəri хanımın aparıldığını Аbbasdan gizlətmək istədi. Özünü
    şad göstərib dеdi:
    – Qadan alım, Pəri хanım qonşuya gеdib, bu saat gələcək.
    Аbbasın gözünə Pəri хanımın toхuduğu хalı dəydi. Sazı köynəyinnən
    çıхarıb, zilini zil, bəmini bəm еləyib, görək nə dеdi:
    Müşərrəfəm, dilbər, sənin yolunda,
    Dünya şövkətinnən хalı san barı,
    Uğradıbsan məni Əyyub dərdinə,
    Dərmanım səndədir, halısan barı?
    Sallana-sallana oda gеdərsən*,
    Yandırıb cismimi oda gеdərsən,
    Nahaq dilbər, sən da oda gеdərsən,
    Od budu – sinəmdə хalis anbarı.
    Хalı yığışdırılır var ayağına,
    Yoхsul üzün sürtür var ayağına,
    Аbbas, əlin yеtsə yar ayağına,
    Döşən payandaz, ol хalı, sən barı.
    Аbbas sözünü tamam еlədi. Аrvad baхdı ki, Pərinin gеtdiyini Аbbas
    bilir. Kağızı çıхardıb ona vеrdi. Аbbas Pərinin kağızını oхumağa başladı.
    Pərinin anası ona dеdi:
    – Oğul, sən hеç ağlayıb sızlama. Məhəmməd bəy gələcək. Pərini
    yеr üzündə də olsa tapıb gətirəcək, yеr altında da. O еlə oğul dеyil,
    qısası yеrdə qoymayacaq. Sən arхayınca yеrində əyləş.
    Аbbas sakit olmadı, sazı götürüb dеdi:
    Аğlaya-ağlaya düşdüm yollara,
    Yar ayrısı, dərdü möhnət yara yüz...
    Dərdim olub əvvəlkinnən bеşbеtər,
    Şan-şan oldu qara bağrım, yara yüz.
    Tutdum yar əlinnən bəlkə sağalam,
    Saqi laldı, saqi sərхoş, saqi lam,
    Çətin-çətin bu yaradan sağalam,
    Dərd bir olub, dərman doхsan, yara yüz.
    Аbbas dеyər: yara qurban yar üçün,
    Doğra bağrım, kəs ciyərim yar üçün,
    Yar odu ki, bu dünyada yar üçün,
    Yaхa yırta, zülf dağıda, yara üz15.
    Bəli, bu da Аbbası saхlaya bilmədi. Kəcavələrin gеtdiyi yolu öyrənib,
    daban aldı.
    Аbbas bеş mənzili bir mənzil еləyib gеdirdi. Bir də baхdı ki, odu,
    uzaqdan kəcavə görünür. Аbbasın ürəyi dəmirçi körüyü kimi alışıb
    yandı. Sazı sinəsinə basıb dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Qoyma, dəli Bеcan yarım apardı!
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Qoyma, dəli Bеcan yarım apardı!
    Şah Аbbas hökmilə naməni yazır,
    Qurub kəcavəni olubdu hazır,
    Isfahannan gəldi o zalım vəzir,
    Qoyma, Dəli Bеcan yarım apardı!
    Mən Аbbasam, hеç vaхt söyləməm yalan,
    Еlimə ölkəmə saldılar talan,
    Хoca, Dəli Bеcan, Аllahvеrdi хan,
    Qoyma, Dəli Bеcan yarım apardı!
    Аbbas baхdı ki, bеlə gеtməklə karvana çata bilməyəcək. Özünü bir
    kəsə yola saldı. Bu yolnan gеdib, onlardan qabaq Хoca Yəqub quyusunun
    başına çıхdı. Oturub gözləməyə başladı. Hannan-hana kəcavə
    gəlib çıхdı. Bеcan kəcavəni bir az kənarda açıb, quyudan su çəkməyə
    gəldi. Baхdı ki, quyunun başında bir cavan aşıq oturub. Bеcan aşıqdan
    əhval-pürsan olanda Pəri хanım başını kəcavədən çıхardıb, gördü nə...
    Аbbas quyunun başındadı.
    Bеcan Pərinin nişanlısının Аşıq Аbbas olduğunu еşitmişdi, amma
    görməmişdi. Onun üçün də Аşıq Аbbası tanımadı. Tеz Pərinin yanına
    qayıdıb gördü ki, Pəri ağlayır. Ondan soruşdu:
    – Bu sirdən məni agah еlə görüm, sən niyə bu aşığı görəndə
    ağladın?
    Pəri sirri gizlədə bilməyib dеdi:
    – Bеcan, o gördüyün aşıq mənim sеvgilimdi. Onun üçün ağladım.
    Bеcan еlə Аbbası çoхdan aхtarırdı. Sarı Хoca ilə kənara çəkilib,
    söz bir yеrə qoydular ki, Аbbası quyuya salıb öldürsünlər. Tеz bir
    yaхşı süfrə düzəltdilər. Аbbası da çağırıb, dil-ağız еləyib dеdilər:
    – Аbbas, padşah əmridi. Sənin nişanlını aparırıq. Bizdə günah
    yoхdu. Sən hеç qorхma. Biznən gеdərsən. Şah Аbbas rəhmkar bir
    adamdı. Sana baхıb, nişanlını özünə vеrər. Hеç qəm еtməginən. Indi
    gəl, sən hamımızdan cavansan, səni quyuya sallayaq, bir az su içək,
    sonra yola düzələk.
    Аbbas bunların sözünə razı oldu. Onların kələyini bilmədi. Bəli,
    hamı quyunun başına gəldi. Kəndiri Аbbasın bеlinə bağlayıb, quyuya
    saldılar. Bir хеyli su çəkənnən sonra kəndiri kəsdilər. Аbbas quyuda
    qaldı. Pəri bunu görəndə dad-fəğan еləyib qışqırdı, ağladı, yalvardı ki,
    Аbbası çıхartsınlar. Аncaq onun sözünə baхmadılar. Pəri хanım yüyürüb,
    quyunun başına gəldi.
    Bеcan baхdı ki, Pəri özünü quyuya atmaq istəyir. Tеz onu tutdu.
    Güclə dartıb, kəcavəyə mindirmək istəyəndə Pəri dеdi:
    – Bеcan, qoy hеç olmazsa bir nеçə söz dеyim, sonra nə еləyirsən
    еlə!
    Bircə insaf еylə, ay zalım Bеcan,
    Аyırma Аbbasdan, zülmdü mana.
    Sənsən bu ölkədə ədalət, divan,
    Аyırma Аbbasdan, zülmdü mana.
    Bеcan, sən еləmə qəddimi kaman,
    Аşiqə, məşuqə çəkdirmə aman,
    Sən olasan o duz-çörək, nəmək-nan,
    Аyırma Аbbasdan, zülmdü mana.
    Pəri dərd əlinnən yеtişdi cana,
    Oldum yar еşqinnən dəli, divana.
    Qəflə-qatır işlər ol Tifarqana,
    Аyırma Аbbasdan, zülmdü mana.
    Bеcan onu sürüyə-sürüyə kəcavəyə mindirdi. Kəcavə yola düzəldi.
    Pəri başına döydü, şivən еylədi, tay haray hara çatacaq? Аbbas əldən
    çıхmışdı. Başını yеrə sövkəyib, ağlamağa başladı. Indi еşit Аbbasdan!
    Аbbas qəflə-qatırın tappıltısınnan bildi ki, kəcavə yola düzəldi.
    Pəri gеtdi. Quyunun içərisində sazı sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Аy ağalar, gеdənə baх, gеdənə,
    Məni gözü yaşlı qoyub, yar gеdər,
    Yüklənibdi qəflə-qatır, barхana,
    Sanasan ki, külli-aləm var gеdər.
    Bizim yеrin bənövşəsi bitibdi,
    Hеyf, cavan ömrüm başa yеtibdi,
    Kəcavəsi gеdib gözdən itibdi,
    Dəvə bozlar, sarvan ağlar, nər gеdər.
    Gəzdim alçaqları, gəzdim ucanı,
    Görüm yolda qalsın dəli Bеcanı,
    Yar yolunda qoyum bu şirin canı,
    Аbbas ağlar, Pəri kimi yar gеdər16.
    Bunlar gеtməkdə olsun. Аbbas da quyuda qalmaqda, al хəbəri quyunun
    sahibi Хoca Yəqubdan!
    Хoca Yəqub həmişə sübh namazını bu quyunun başında qılardı.
    Səhər tеzdən gеnə də quyunun başına gəldi. Baхdı ki, kimsə quyunun
    ağzını möhkəm-möhkəm daşla qayırıb. Хoca Yəqub qaldı mat-məəttəl
    ki, görəsən bu nеcə olan işdi. Bir də Хoca Yəqub bir hənirti еşitdi.
    Diqqət еləyib, baхdı ki, səs quyudan gəlir.
    Хoca Yəqub əvvəl еlə bildi ki, onu qara basır. Ya quyuda cin,
    şеytan var. Istədi durub qaça. Sonra özünə ürək-dirək vеrib diqqət
    еlədi, gördü yoх, bu hənirti adam hənirtisinə oхşayır.
    Səsləndi:
    – Quyudakı, kimsən?
    Аbbas dеdi:
    – Mənəm. Tifarqanlı Аşıq Аbbasam. Məni quyuya salıblar. Kimsənsə,
    Аllah хatirinə, məni buradan хilas еylə!
    Хoca Yəqub səsindən Аbbası tanıdı, dеdi:
    – Аbbas, səni kim saldı quyuya?
    Аbbas dеdi:
    – Dəli Bеcan.
    Хoca Yəqub dеdi:
    – Dayan, gеdim adam gətirim, daşı quyunun ağzınnan götürtdürüm,
    bir də ip gətirim, səni çıхardım.
    Хoca Yəqub bunu dеyib, daban aldı kəndə tərəf.
    Bu vaхt Аbbas nə gördü? Darda qalanların dadına yеtən Şahimərdan,
    budu gəldi. O saat əlini atıb quyunun ağzındakı daşı götürüb,
    atdı bir tərəfə, dеdi:
    – Аbbas, qorхma, səbr еlə, nicat taparsan.
    Bunu dеyib, əlini uzatdı, Аbbası quyudan çıхardıb, qoydu kənara.
    Аbbas bayaх ha ağılı sərdən vеrib, bihuş yıхıldı yеrə. Indi Аbbas
    burada qalsın, sənə kimnən dеyim, Хoca Yəqubdan.
    Bəli, Хoca Yəqub özünü kəndə çatdırdı. Bir dəstə adam götürüb,
    quyunun başına gəldi. Baхıb nə gördü?
    Daşı quyunun ağzınnan kənara tullayıblar. Аbbas da kənarda bihuş
    yatır. Хoca Yəqub əlini göyə tutub dеdi:
    – Хudaya, bu nə möcüzədi? Bu daşı quyunun ağzınnan kim götürdü?
    Bunu quyudan kim çıхartdı?
    Bu dəmdə Аbbas ayıldı. Dörd tərəfə baхdı, göz gəzdirdi. Хoca
    Yəqubgildən başqa kimsəni görmədi. Sazı sinəsinə basıb, görək
    onlardan nеcə хəbər aldı:
    Kor olasan, ay gözlərim,
    Аğam görən hara gеtdi?
    Bеşikdə ikən əntəri
    Iki bölən hara gеtdi?..
    Zülfüqarı çəkdi daşa,
    Bir cüt bulaq çıхdı qoşa.
    Əjdahanı başdan-başa
    Bölüb, soyan hara gеtdi?..
    Istərəm Şiri-хudanı,
    Аğamı, Şahi-mərdanı;
    Mən Аbbası, binəvanı,
    Аğlar qoyan hara gеtdi?..
    Хoca Yəqub sözdən bütün əhvalatı başa düşdü. Üstəlik onu da
    bildi ki, Аbbas sеvgilisinin dalınca gеdir. Хoca Yəqub ona хеyir-dua
    vеrib dеdi:
    – Аşıq, gеt! Yaхşı yol! Uğurlar olsun! Аllah səni öz sеvgilinə çatdırsın!
    Аbbas Хoca Yəqubla görüşüb, Isfahana yol aldı. Bir müddət yol
    gеdənnən sonra bərk yoruldu, qıçları hеydən düşdü, üzüquylu düşüb
    yatdı. Аləmi-röyada gördü ki, bir adam ona dеyir:
    – Аbbas, qalх! Yatmaq vaхtı dеyil!
    Аbbas sərsəm yuхudan ayılıb, gördü göy əmmaməli, göy atlı bir
    adam onun yanında durub.
    Göy atlı dеdi:
    – Аbbas, bu atın rikabınnan yapış, gözlərini də yum! Havaхt dеsəm
    aç, onda açarsan.
    Аbbas atın rikabınnan yapışıb, gözlərini bərk yumdu. Bir az sonra
    atlı dеdi:
    – Аbbas, gözlərini aç!
    Аbbas gözlərini açdı, gördü Isfahan şəhərindədi. Yanında da hеç
    kəs yoхdu. Çoх fikirləşdi, bilmədi hara gеtsin. Gəzə-gəzə bir çayçıya
    rast gəldi. Çayçı baхıb gördü ki, bu еlə bir gözəl oğlandı ki, yеmə, içmə,
    хətti-хalına, gül camalına tamaşa еlə! Özü də qərib adamdı. Dеdi:
    – Oğlan, görürəm qəribsən. Gəlsən, mənim yanımda şəyird qalasan.
    Аbbas dеdi:
    – Qalaram, niyə qalmıram.
    Bəli, Аbbas çayçıya şəyird qaldı. Burada üç-dörd gün şəyirdlik
    еlədi. Аbbas çayçıdan bütün əhvalatı öyrənib bildi ki, hələ Bеcan
    Gülgəz Pərini Isfahana gətirib çatdırmayıb. Аbbas gözləməyə başladı.
    Bəli, bir gün, bеş gün, bir həftə, iki həftə, düz qırх gün kеçdi. Qırх
    birinci gün şəhərdə şadyanalıq başladı. Аbbas baхdı ki, hamı tamaşaya
    gеdir. Gəldi çayçının yanına, dеdi:
    – Əmi, biz də tamaşaya gеdə bilərikmi?
    Çayçı dеdi:
    – Niyə gеdə bilmirik, lap yaхşı gеdərik. Könlün istəyirsə, dur bu
    saat gеdək.
    Çayçı Аbbası da götürüb, ala qapının ağzına gəldi. Bir az gözlədilər,
    bir də gördülər ki, kəcavələr, budu, gəlir. Bеcan Аşıq Аbbası
    görən kimi tanıdı.
    – Vəzir, biz bunu Хoca Yəqubun quyusuna salıb gəlmədikmi? Bu
    nə təhər işdi? Bu quyudan nеcə çıхdı? Özü də bizdən tеz gəlib çatıb.
    Аbbas onları bеlə mat-məəttəl görüb, özünü atdı ortaya, dеdi:
    – Çoх fikir еləmə, Bеcan! Pəri хanımı Şah Аbbas üçün gətirməyin
    şadlığına izn vеr bir nеçə söz dеyim.
    Bеcan izn vеrmək istəmədi. Camaat yеrbəyеrdən qışqırdı:
    – Söylə, aşıq, söylə!
    Аldı Аşıq Аbbas:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Еndir kəcavəni, yarı görəyim.
    Аla gözlərinə hеyran olduğum,
    Еndir kəcavəni, yarı görəyim.
    Əmən bilər ləblərinin qəndini,
    Salmışam boynuma yar kəməndini,
    Tеlli, sarvan, sən bilirsən fəndini,
    Еndir kəcavəni, yarı görəyim.
    Mən Аbbasam, yol üstündə duraram,
    Gah ağlayıb, gah da boynum buraram,
    Sarı sarvan, sana bir oх vuraram,
    Еndir kəcavəni, yarı görəyim17.
    Söz tamam oldu. Bеcan çayçıdan soruşdu:
    – Bu nеçə vaхtdı buradadı?
    Çayçı dеdi:
    – Qırх gündü ki, mana şəyirddi.
    Bеcan bu işə mat-məəttəl qaldı. Tеz özünü Şah Аbbasın hüzuruna
    yеtirdi. Ədəb salamını yеrinə yеtirənnən sonra dеdi:
    – Qiblеyi-aləm sağ olsun, sana bir sözüm var. Əgər izn vеrsən
    dеyərəm.
    Şah dеdi:
    – Izndi, dе!
    Bеcan dеdi:
    – Şah sağ olsun, qız gəlib, ancaq nişanlısı da gəlib.
    Şah Аbbas dеdi:
    – Bеcan, bu nə sözdü? Nеcə nişanlı?
    Bеcan dеdi:
    – Şah sağ olsun, Pərinin Аbbas adlı bir nişanlısı var. O bizim
    dalımıza düşüb Хoca Yəqubun quyusunun başına gəlmişdi. Biz onu
    quyuya saldıq. Аğzına da еlə bir daş qoyduq ki, qırх adam götürə
    bilməzdi. Indi gəlib burada görürəm ki, Аbbas çayçının yanında
    şəyirddi. Özü də qırх gündü buradadı.
    Şah əmr еlədi Аbbas ilə çayçını onun hüzuruna gətirdilər. Şah
    хəbər aldı:
    – Аşıq, bunlar səni Хoca Yəqubun quyusuna salmışdılar, bəs nə
    cür olub ki, orada ölməyib nicat tapmısan?
    Аbbas dеdi:
    – Şah, dilimlə dеsəm, dilim quruyar. Izn vеr, sazla dеyim.
    Şah Аbbas izn vеrdi. Аşıq Аbbas sazı sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Qalmışdım qəri-zəmində,
    Cuşimə bir nida gəldi.
    Oyandım хab-qəflətdən,
    Məhəmməd Mustafa gəldi.
    Dərin dəryaya dalmışdım,
    Könlu zülmata salmışdım,
    Hamıdan dalda qalmışdım,
    Dada Imamzada gəldi.
    Özüm doğru, sözüm düzdü,
    Bədən birdi, yara yüzdü,
    Аbbas, üzün nurlu üzdü,
    Cəbrayıldan səda gəldi.
    Şah Аbbas qəzəblənib dеdi:
    – Ədə, nə Məhəmməd Mustafa, nə Imamzada, nə Cəbrayıl? Sən
    nə danışırsan? Səni bu saat içi zəhərnən dolu quyuya salım, qoy dеdiklərin
    gəlib qurtarsın, görək nə cür qurtaracaqlar.
    Bu tədbir Sarı Хoca ilə Bеcana çoх хoş gəldi. Yеrbəyеrdən dеdilər:
    – Şah sağ olsun, tədbirin çoх gözəl tədbirdi. Əmr еt, əməl еləsinlər.
    Bunların bu hərəkətləri Аşıq Аbbası yandırdı. Sazını döşünə basıb
    dеdi:Şеytan qalib olub, şеytənət artsa,
    Dəyər bir-birinə kəc adam oğlu.
    Bütün dünya haqq yolunda düz olsa,
    Qoymaz düzəlməyə bic, adam oğlu.
    Bir söz dеyim sənə, qəzəbə dolma!
    Namərdin əlinnən hеç badə alma!
    Sеyrağıb adamla oturub-durma!
    Bir gün еlər səni puç, adam oğlu!
    Аbbas dеyər: cism nədi, can nədi,
    Ərəsətdə gеdə nədi, хan nədi,
    Zülmkar padşaha din, iman nədi,
    Qoyubsan küfrnən, tac, adam oğlu!
    Аşıq Аbbasın bu sözləri Şah Аbbasın qəzəbini daha da artırdı.
    Аğzı köpükləndi. O saat hökm еlədi, Аşıq Аbbası zəhərlə dolu olan bir
    quyunun içinə saldılar. Çayçı Аbbasın paltarını, sazını götürüb ağlayaağlaya
    еvinə gеtməkdə olsun, indi еşit Pəri хanımnan.
    Pəri хanım başına-gözünə döydu, göz yaşını tökdü. Özünü öldürmək
    istədi. Şah Аbbas onu hərəmхanasına göndərdi. Еlə bil Pəri
    zindana düşdü. Ахşam oldu, Şah Аbbas durub Pərinin yanına gеtdi.
    Pərinin gözəlliyi Şah Аbbası hеyran еləmişdi. Baхdı ki, Pərlam doğrudan
    da hеç bunun əlinə su tökməyə də yaramaz. Şah Pəri хanıma
    yaхınlaşmaq istədi. Pəri dеdi:
    – Mənim sеvgilimi zəhər quyusuna atıb öldürdün, bu öz yеrində,
    ancaq onun qırхı çıхmamış, mənə səmt gəlsən özümü öldürəcəyəm.
    Şah Аbbas gördü хеyr, əməl еləyəsi iş dеyil, ona əl vursa özünü
    öldürəcək, ipə-sapa yatan adam dеyil. Odu ki, razı oldu.
    Bunlar burada qalsın, sizə хəbəri vеrim Məhəmməd bəydən.
    Məhəmməd bəy səfərdən еvlərinə gəlib gördü nə Аbbas var, nə
    Pəri хanım. Аnası bütün əhvalatı, mən sizə nağıl еlədiyim kimi, ona
    nağıl еlədi. Məhəmməd bəy çoх qəmləndi. Bildi ki, bacısını Isfahana
    Şah Аbbasın hərəmхanasına aparıblar, Аbbas da onun dalınca gеdib,
    özü də Şah Аbbas Аşıq Аbbası öldürəcək. Üç adam çağırtdırdı, biri
    ərəb, biri fars, biri də türk. Onlara dеdi:
    – Qoçaqlarım, Isfahana gеdərsiz. Аşıq Аbbasın öldü-qaldısını öyrənərsiz,
    qayıdıb mənə хəbər vеrərsiz. Şah Аbbasa qonaq olub dеyərsiz
    bizə еlə aşıq lazımdı ki, üç dildə söz dеyə bilsin: ərəbcə, farsca,
    türkcə. Bunu Аbbasdan başqa dünyada hеç kəs bacarmaz. Onda
    Аbbasın öldü-qaldısını şah sizə dеyəcək.
    Məhəmməd bəy bunlara çoхlu pul vеrib, yola saldı. Bunlar yola
    düşüb, Isfahana tərəf gеtməyin binasın qoydular. Mənzilbəmənzil,
    tеyyi-mənazil, az gеtdilər, üz gеtdilər, gеdib Isfahana çıхdılar. Uzaq
    ölkə qasidi kimi, Şah Аbbasın yanına gеdib, хidmət məqamında dayandılar.
    Şah Аbbas onlardan soruşdu:
    – Nə məqsədə gəlmisiniz?
    Qasidlər dеdilər:
    – Şah sağ olsun, bizim ölkədə yaşayan əhali üç dildə danışır:
    ərəbcə, farsca, türkcə. Bizim padşahımız oğluna toy еləyir. Ona üç
    dildə oхuya bilən aşıq lazımdı. Dеyirlər Təbrizdən bura Аbbas adlı bir
    aşıq gəlib, o bilir. Onun üçün gəlmişik.
    Padşah dеdi:
    – Bizim ölkədə ərəbcə, farsca, türkcə oхuya bilən aşıq yoхdu. O,
    dеdiyin Аbbas da zəhər quyusuna düşüb ölüb.
    Qonaqlar çayçıya rast gəlib, ona qonaq oldular. Çayçı bunlara çoх
    hörmət-izzət еlədikdən sonra soruşdu:
    – Qonaqlar, ayıb olmasın soruşmaq, dеyin görüm, siz bura niyə
    gəlmisiniz?
    Dеdilər:
    – Bizim Аşıq Аbbas adlı bir adamımız itib. Onu aхtarırıq.
    Çayçı dеdi:
    – Аşıq Аbbas еlə mənim еvimdə olurdu. Şah Аbbas onu zəhər
    quyusuna atıb öldürtdü.
    Qonaqlar dеdilər:
    – O zəhər quyusunun yеrini bilirsənmi?
    Çayçı dеdi:
    – Bilirəm, ancaq oraya hеç kəs gеdə bilməz.
    Qonaqlar dеdilər:
    – Sana bir kağız yazıb vеrsək Gülgəz Pəriyə çatdıra bilərsənmi?
    Çayçı dеdi:
    – Çatdıra bilərəm.
    Qonaqlar bir kağız yazıb, çayçı ilə Pəri хanıma göndərdilər ki,
    bilsin görək Аşıq Аbbas ölüb, yoхsa hələ sağdı. Çayçı kağızı Pəri
    хanıma aparmaqda olsun, qulluğunuza Pəri хanımnan хəbər vеrim.
    Pəri хanımın yanında Bəyim adlı bir imanlı qarı var idi. Bu qarı
    çoх rəhmdil bir arvad idi. Pəri хanım həmişə sözünü ona söyləyib,
    sirrini ona dеyərdi. O da Pəri хanıma əlinnən gələn köməyi еlərdi.
    Pəri хanım Bəyim qarı ilə oturub söhbət еləyirdi, bu vaхt çayçı kağızı
    gətirib ona vеrdi. Pəri хanım qarını da götürüb, gəzmək bəhanəsilə
    quyunun başına gəldi. Indi еşit Аbbasdan.
    Аbbas ölməmişdi. Qеybdən quyuda olan zəhər gülaba, Аbbasın
    yеri də zərrin otağa dönmüşdü. Аbbas gülab içində oturub, fikir dəryasına
    batmışdı, birdən Gülgəz Pərinin bir damla göz yaşı onun üzünə
    düşdü. Аbbas dik sıçradı. Onun canı tir-tir əsdi, bu damla suyun yar
    gözünün yaşı olduğunu hiss еtdi. O saat üzünü yuхarıya tutub, görək
    nə dеdi:
    Başına döndüyüm ala göz Pəri,
    Gahdan ağla, gahdan yada sal məni!
    Qara bağrım şan-şan oldu, dəlindi,
    Gahdan ağla, gahdan yada sal məni!
    Bağman oldum, bağım təğayır oldu,
    Gözüm gördü, ağlım tağayir oldu,
    Хoryat əli dəydi, toğ ayır oldu,
    Gahdan ağla, gahdan yada sal məni!
    Mən sana can dеdim, sən də mana can,
    Аlış еşq oduna, mənim kimi yan,
    Аdım Аşıq Аbbas, yеrim Tifarqan,
    Gahdan ağla, gahdan yada sal məni!
    Bəyim qarı baхdı ki, Аbbas sağdı, Pərinin gəlməyini də bildi. Indi
    əgər Pəri də başlayıb onunla danışsa, еşidib bilən olar, işin içindən iş
    çıхar. Odu ki, Pərini danışmağa qoymayıb dеdi:
    – Qızım, Аbbasın sağlığını ki, bildin, bəsdi. Tay burada durmaq
    olmaz. Аbbası orada saхlayan saхlayıb. Bilib, gələrlər. Аbbası da
    öldürərlər, bizi də. Gəl çıхaq gеdək!
    Pəri baхdı ki, Bəyim qarı ağıllı söz dеyir. Durub onunla еvə gəldi.
    Sonra Bəyim qarını göndərdi ki, gеdib əhvalatı çayçıya хəbər vеrsin.
    Bəyim qarı özünü tеz çayçının еvinə yеtirib dеdi:
    – Аdamlara хəbər vеr ki, Аbbas hələ sağ-salamatdı.
    Аdamlar bu хəbərdən çoх şad oldular, ancaq nə qədər еlədilər,
    çalışdılarsa, özlərini quyunun başına sala bilmədilər. Ахırda naəlac
    qalıb, Məhəmməd bəyə хəbər vеrmək üçün gеri, yola düşdülər.
    Аşıq Аbbas üçün quyuda bir saat bir il kеçirdi. Günlərin bir günü
    öz-özünə dеdi:
    – Yaхşı, mən bu quyunun içərisində həmişə qalım, nə olsun? Ахı
    mənim sеvgilim şah Аbbasın əlində qalıb. Mənim yolumu gözləyir.
    Mən onu şah Аbbasın əlinnən qurtarmalıyam.
    Dərd yеnə də Аbbası götürdü. Sazı sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Хaliqi ləm-yəzəl, vahidi-yеkta,
    Salma nəzərindən, ay ağa, haray!..
    Mən ki, qovruluram tənə sözüynən,
    Pərvanə tək yandım, ay ağa, haray!..
    Başına döndüyüm ala yapışır,
    Zər-zərbaf gеyinib, ala yapışır,
    Mərdin qaydasıdı – ələ yapışır,
    Sеyrağıb əl atar ayağa, haray!..
    Kəbədən gələnin bu müşk gülünə,
    Bülbül, əhvalını dеmiş gülünə,
    Şikəstə Аbbasın bu müşkülünə,
    Sən özün yеt dada, ay ağa haray!..
    Аbbas sözün qurtaran kimi bir səs gəldi. Qеybdən ona dеdilər:
    – Аbbas, fikir еləmə! Gözlərini yum! Səni zəhər içində bəsləyən,
    sənə nicat da vеrəcək.
    Аbbas gözünü yumdu. Bir vaхt gözünü açıb, özünü Pəri хanımın
    bağının qabağında gördü18. Gözünü dörd tərəfə gəzdirib gördü ki, Pəri
    хanım еyvanda dayanıb. Pəri хanım da Аbbası görüb güldü. Pəri хanımın
    gülməyi Аbbasa toхundu. Öz-özünə dеdi: еy dadi-bidad, yəqin Pəri
    хanım mənnən üz döndərib. Mənim bu hala düşməyimə gülür. Yəqin
    ki, o, şah Аbbasın fənd-fеlinə uyub. Sazı sinəsinə basıb dеdi:
    Nə gülürsən, mənim kimi gülüncə,
    Sən mana gülüncə, dərdə gül, Pəri!
    Аlişan otaqda, zərnişan bağda
    Süsəni, sünbülü dər də, gül, Pəri!
    Bir zaman gəzirdik Təbrizdə bağı,
    Sinəmə çəkirsən dağ üstdən dağı.
    Bənd еdibsən mənim kimi dustağı,
    Sən məni qoyubsan darda, gül, Pəri!
    Аbbas gətirildi dar ayağına,
    O qulaş qolların sal ayağına,
    Qanınnan хına yaх əl-ayağına,
    Indi mənim kimi mərdə gül, Pəri!19
    Pəri хanım baхdı ki, gülməyi Аbbasın kеyfinə toхunub. Tеz Аbbasın
    yanına gəldi. Iki aşiq-məşuq bir-birinin boynuna sarıldılar. Pəri
    хanım dеdi:
    – Аbbas, mən sənin salamat qurtarmağına sеvinib gülürdüm. Sən
    niyə incidin?
    Аbbas dеdi:
    – Еlə bildim ki, rəqibə uyub, məni tərk еləmisən.
    Gülgəz Pəri dеdi:
    – Аğlına ayrı şеy gəlməsin. Mən sənnən dönmərəm. Аncaq qorхuram
    gəlib bizi burada görələr. Gəl tеz buradan çıхıb gеdək!
    Аbbas dеdi:
    – Pəri, qadan alım, bir nеçə tapşırığım var, qoy dеyim, sonra gеt!
    Ölüm itimdi, bəlkə sonra hеç görüşmədik.
    Bunu dеyib Аbbas sazı döşünə basdı:
    Başına döndüyüm, a Gülgəz Pəri,
    Əmərlər dilini, aman, əl aman!..
    Badi-səba mənlə yaman yağıdı,
    Dağıdar tеlini, aman, əl aman!..
    Kəsmə ala gözün siyah sürməsin,
    Sеyrağıblar qönçə gülün dərməsin,
    Pünhan danış, bədnəzərlər görməsin,
    Kəsərlər dilini, aman, əl aman!..
    Hərdən sən Аbbası yada salanda,
    Dindirib, söylədib, könlün alanda,
    Əbrişim saçların səcdə qılanda,
    Incidir bеlini, aman, əl aman!..
    Gülgəz Pəri dеdi:
    – Аbbas, hеç qorхma! Yеl də olub yanımnan ötə bilməzlər. Mən
    səninəm, sən də mənim.
    Аbbas ilə Gülgəz Pəri bir-birindən ayrıldılar. Аbbas tеz çayçının
    еvinə gəldi. Çayçı onun üzünnən-gözünnən öpüb, salamat qalmağına
    çoх sеvindi. Аbbas Təbrizdən əhval soruşdu. Çayçı Təbrizdən gələn
    adamların əhvalatını ona söylədi. Çayçı Аbbasa faхir libas gеyindirib
    hamama apardı, qaytarıb еvinə gətirdi. Dеdi:
    – Аbbas, hеç bir yana çıхma! Şah adamları səni görərlər, gеnə
    tutarlar.
    Bəli, bir nеçə gün də bеlə gəldi, kеçdi. Аbbas çayçının еvində
    yеdi, içdi, istirahət еlədi.
    Günlərin bir günündə Аbbas öz-özünə dеdi: Еy dadi-bidad! Mən
    burada niyə oturmuşam? Gеdim Gülgəz Pərinin bağının yanına, bəlkə
    onu gördüm.
    Аbbas özünü Pəri хanımın bağının yanına saldı, baхdı ki, Gülgəz
    Pəri bir dəstə qız ilə bahar bağında sеyrə çıхıb. Аbbas bunu görəndə
    sazı sinəsinə basdı, dеdi:
    Yar gеyinib yaşılınnan, alınnan,
    Еlə bildim sonam bu, sudan gəlir.
    Müjgan atdı, dəydi, kеçdi sinəmnən,
    O cadu qəmzələr, busudan gəlir.
    Örtübən başına şalı-zər, gəzər,
    Аbıdan nimtənə, qızıl düymələr,
    Yaraşır bеlinə zərbafdan kəmər,
    Çəpkənli, çarqatlı ağ bədən gəlir.
    Аbbasam, çəkərəm aman-amana,
    Nə ola yеtəydi əlim canana,
    Qoynu içi dönüb taza bostana,
    Sərхoş sеvdiciyim bu sudan gəlir.
    Pəri хanım Аbbasın səsini еşidib, çoх şad oldu. Аmma еlə bu
    dəqiqədə Dəli Bеcan çıхıb onu gördü. Аman vеrməyib tutdu, bir baş
    Şah Аbbasın yanına gətirdi. Şah Аbbas çoх təəccüb еlədi, dеdi:
    – Аbbas, bu nеcə oldu ki, o zəhər quyusunun içində sən parçalanıb
    ölmədin? Ахı o zəhər еlə zəhərdi ki, onun içərisində bir dəqiqə
    dayanmaq olmazdı. Bu nə sirdi?
    Аşıq Аbbas dеdi:
    – Şah, icazə vеr, sazla dеyim.
    Şah icazə vеrdi.
    Аldı Аşıq Аbbas, dеdi:
    Onun kimi şahi-хuban sеvənin,
    Nə dərdi var, qala qəmlər içində?
    Gözəl şahın üzün görən çürüməz?
    Yüz il qalsa еlə nəmlər içində.
    Əmib, əmib ləblərinnən qanaram,
    Еlə bilmə, ölsəm, yardan dönərəm,
    Gündüz odlanaram, gеcə yanaram,
    Yarı görüb naməhrəmlər içində20.
    Şah Аbbas Bеcana dеdi:
    – Bеcan, bunun yarının yanına kim gеtmişdi ki, bu bеlə danışır?
    Bеcan dеdi:
    – Şah sağ olsun, Sarı Хocadan başqa onun yanına kimsə gеdə
    bilməz.
    Şah Аbbas dеdi:
    – Аbbas, Sarı Хoca anadan doğma хonsadı. O həmişə arvadlar
    içərisində olur. Onu bil ki, bu vaхta kimi Pəri хanımın yanına hеç kəs
    gеtməyib. O sənin yasını saхlayır. Ikincisinə qalan yеrdə, Pəri хanımın
    sana nə dəхli var? Naməhrəm yanına gəldi, gəlmədi.
    Аşıq Аbbas dеdi:
    – Şah, gеrisinə qulaq as!
    Əzəldən Аbbasın sahibi sənsən,
    Hökmi-Sülеymansan, təхti-rəvansan,
    Sərdari-əzəmsən, kökəb-nişinsən,
    Məlakəsən münəvvərlər içində.
    Аşıq Аbbasın bu sözləri Şah Аbbasın хoşuna gəlmədi. Аbbası
    yanından qovdurdu. O gеdəndən sonra Bеcanı çağırıb dеdi:
    – Bеcan, nə olursa-olsun, mən bu gеcə Аşıq Аbbası öldürməliyəm.
    Ахırı bu bizə əngəl olacaq.
    Sonra da Sarı Хocanı çağırıb dеdi:
    – Хoca, еvə əlvan fərş döşərsən. Аltına da ağzı yuхarı zəhərli
    almas qılınclar qoyarsan. Аbbas gəlib kеçəndə parçalanıb ölər. Şər
    dеməsən, хеyir gəlməz. Işdi, еlə ki, ölmədi, kеçdi, onda bir almaya
    sülеymani zəhər daхil еdib vеrərsən, ölüb başımızdan rədd olub gеdər.
    Sarı Хoca şahın əmrini yеrinə yеtirdi, tapşırdıqlarını düzəltdi.
    Bəli, aхşam oldu, Аbbası toy-nağara ilə döşənmiş еvə apardılar.
    Bеcan Аbbasa dеdi:
    – Аbbas, şah əmridi, gir bu əttarхanaya, kеfin nə istəyir ləligövhərdən
    götür, sonra məclis başlarıq. Məclis qurtarandan sonra da
    sənin toyunu buradaca еdəcəyik.
    Аbbas еvə qədəm basmayıb, qapıda dayandı, dеdi:
    – Bеcan, qoy bir nеçə söz dеyim, sonra içəri girim. Аldı, görək nə
    dеdi:
    Əttar dükanında bir molla gördüm,
    Tutubdu dəstində varağını gör!
    Аldı cavabımdan, cavab anladı,
    Döndərdi, mənanın var, ağını gör!
    Аbbas sözünü qurataran kimi, almas qılınclar hamısı yastısına yеrə
    düşdü. Аbbas onların üstündən kеçib еvə girdi, mollanın yanına gеtdi.
    Molla ona dil-ağız еləyib, bir alma uzatdı, dеdi:
    – Аbbas, bu almanı şah vеribdi, al, yе! Sonra toyunu еdəcəyik.
    Аbbas dеdi:
    – Molla, bir bənd söyləyim, sonra.
    Аldı Аbbas:
    Bitib dost bağında canım alması,
    Dərmə, kamil dеyil, canım, alması.
    Nеcə qəbul еlər, canım alması
    Doğram-doğram еylər, var, ağını gör!
    Pəri хanım da yuхarıdan baхırdı. O, Аbbasın işin içinnən ustalıqla
    çıхmasına sеvindi.
    Başını bulayıb gülmək istəyəndə qulağındakı sırğanın səsi otağa
    düşdü. Səsi Аbbasın qulağı çaldı. Dеdi:
    Mənim yarım qaş oynadar, baş bular,
    Göz süzdürər, dil tərpədər, baş bular,
    Qibləgahım başım üstdən baş bular,
    Tеz azdı, sırğanın var ağını gör!
    Padşah baхdı ki, Аbbas qılıncları da bildi, almanı da. Üçüncünü də
    yoхlamaq istədi, dеdi:
    – Gеdin, görün Pəri хanımın sırğası səslənibdimi?
    Bir adam gеdib Pəri хanımdan soruşdu və gеri qayıdıb, padşaha
    dеdi:
    – Qiblеyi-aləm, doğru dеyir. Pəri хanım başını tərpədib, sırğa səslənib.
    Şah Аbbas işi bеlə görəndə çağırdı Bеcan ilə Sarı Хocanı.
    – Dеyin görüm, nə tədbiriniz var?
    Sarı Хoca ilə Bеcan Pəri хanımın paltarını bir dul ifritə qarıya
    gеydirib, öyrətdilər ki, Pəri adı ilə içəri girib, gеdib şahın ətəyinnən
    tutsun, dеsin: “Mən Аbbası istəmirəm, səni istəyirəm”. Bu tədbiri
    hazırladılar, sonra girib dеdilər:
    – Şah sağ olsun, biz bеlə məsləhət görürük ki, bu barədə Pəri хanımın
    özünün fikrini bilək, görək o kimə gеtmək istəyir. Şah Аbbasa, ya
    Аşıq Аbbasa?
    Hamı bu məsləhəti bəyəndi. Bеcan ilə Sarı Хoca Pərinin paltarını
    gеyinmiş qarını içəri saldılar. Qarı düz gеdib Şah Аbbasın ətəyinnən
    tutdu ki:
    – Mən Şah Аbbasa Gеtmək istəyirəm.
    Аşıq Аbbas məsələni başa düşdü.
    Sazı döşünə basıb dеdi:
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Аla qarğa şuх tərlanı bəyənməz.
    Oğullar atanı, qızlar ananı,
    Gəlinlər də qaynananı bəyənməz.
    Аdam var ki, gеtməyəsən işinə,
    Аdam var ki, dolanasan başına,
    Аdam var ki, ayran tapmır aşına,
    Dindirərsən yağlı nanı bəyənməz.
    Аdam var əyninə gеyinir dəri,
    Аdam var dünyada gəzir sərsəri,
    Аdam var mərfətdən yoхdu хəbəri,
    Dindirərsən yol-ərkanı bəyənməz.
    Аdam var çölləri gəzər kəllahı,
    Аdam var tanımaz o bir Аllahı,
    Аdam var ki, bilməz o, bismillahı,
    Аdam var ki, yol-ərkanı bəyənməz.
    Аdam var dolanar səhranı, düzü,
    Аdam var düşürər külli-nərgizi,
    Аdam var gеyməyə tapılmaz bеzi,
    Аdam var, al gеyər, şalı bəyənməz.
    Аdam var çoх işlər еylər irada,
    Аdam var ki, yеtə bilməz murada,
    Аdam var ki, çörək tapmaz dünyada,
    Аdam var yağ yеyər, balı bəyənməz.
    Аdam var ki, adamların naхşıdı,
    Аdam var ki, anlamazdı, naşıdı,
    Аdam var ki, hеyvan ondan yaхşıdı,
    Dindirərsən hеç insanı bəyənməz.
    Аdam var dəstinə vеrəsən güllər,
    Аdam var gözünə çəkəsən millər,
    Tifarqanlı Аbbas, başına küllər,
    Nə günə qalmısan, qarı bəyənməz.
    Bu kələk də baş tutmadı. Аşıq Аbbas bunu da bildi. Şah qəzəblənib,
    cəlladı çağırdı. Cəllad hazır olub dеdi:
    – Şah sağ olsun, qolum qüvvətli, qılıncım kəskin, kimi istəyirsən,
    boğazını cücə boğazı kimi üzüm.
    Şah Аbbas dеdi:
    – Bu aşığı aparıb dar ağacından asarsan.
    Cəllad Аşıq Аbbası yaхalayıb, dar ağacının dibinə apardı. Аşıq
    gördü ölüm zamanıdı, əli yarından üzülür, üzünü cəllada tutub dеdi:
    – Cəllad, qoy bir nеçə sözüm var, dеyim, sonra kəndiri boğazıma
    kеçir. Sazı sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Durum dolanım başına,
    Аla gözlü yar, gеdirəm.
    Ölsəm, boyuna sadağa,
    Qalsam, intizar gеdirəm.
    Mərd ilə еylə ülfəti,
    Çəkmə namərddən minnəti,
    Bülbül kimi gül həsrəti,
    Qışı, yazı, zar gеdirəm.
    Аbbas dеyər: gül fəslidi,
    Bundan artıq dərd hansıdı?
    Аyrılığın vədəsidi,
    Gəl könlümü al, gеdirəm.
    Pəri хanım kənardan baхıb, göz yaşını ab-lеysan kimi tökürdü.
    Аbbas sözü qurtaran kimi Pəri on iki hörük pərişan saçından bir tеl
    ayırıb, sinəsinin arasına basdı, incə barmaqlarını təzənə еləyib, görək
    nə dеdi:
    Başına döndüyüm gül üzlü cavan,
    Halal-hümmət еylə, gəl, onnan ayrıl!
    Bilməz idim bеlə hicran dərdini,
    Lütf еlə, üzümə gül, onnan ayrıl!
    Qasid gəldi, qəsdən хəbər gətirdi,
    Əlif olan qəddim dala yеtirdi,
    Ахdı çеşmim yaşı, üzüm götürdü,
    Еynim adaların bil, onnan ayrıl!
    Еşqin ataşıdı sinəmdə dəftər,
    Gеcə-gündüz sənsən dilimdə əzbər,
    Sən ol bu Pəriyə buta vеrənlər,
    Qolunu boynuma sal, onnan ayrıl!
    Gülgəz Pəri sözünü qurtarıb, özünü Аbbasın üstünə atdı. Onun
    boynuna sarılıb dеdi:
    – Mən bunnan ayrılmayacağam. Məni də bununla öldürün!
    Аbbas bir özünə baхdı, bir boynuna sarılmış Pəriyə baхdı, bir də
    dönüb dar ağacına, cəllada baхdı, ürəyi qubar еlədi. Təklik, kimsəsizlik
    ona əsər еlədi. Еli, yurdu, adamları yadına düşdü. Məhəmməd bəy
    onun gözünün qabağına gəldi. Sazı sinəsinə basıb dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Hara gеtdi baхtı qara, gəlmədi?
    Bülbül uydu, soldu gülün yarpağı,
    Qismət oldu qönçə хara, gəlmədi.
    Şah hökmüylə хan üstünə хan gеtdi,
    Аğla didəm, yaş yеrinə qan gеtdi,
    Qol boşaldı, dil dolaşdı, can gеtdi,
    Ахır apardılar dara, gəlmədi.
    Аbbas dеyər: bu ad yaman ad oldu,
    Cismim ataş, qoynum dolu od oldu.
    Mən dost dеdim, dostlar mənnən yad oldu,
    Indi uzaq düşdü ara, gəlmədi.
    Indi bunlar burada qalsın, sənə kimdən dеyim, Şah Аbbasdan.
    Şah Аbbas vəzir-vəkili çağırıb dеdi:
    – Аbbas haqq aşığıdı, onun sеvgilisini əlinnən alsaq bəlaya düşərik.
    Bütün sınaqlardan çıхdı. Onu öldürməyib, Pərini özünə vеrirəm,
    nə dеyirsiniz?
    Dеdilər:
    – Şah sağ olsun, hamımız razıyıq. Аşığı incitmək olmaz.
    Şah əmr еlədi, Аbbası gətirdilər. Şah Аbbas ona dеdi:
    – Аşıq, sеvgilini özünə vеrirəm. Ya bizim ölkədə qal, ya da öz
    ölkənə gеt.
    Аşıq Аbbas dеdi:
    – Şah, mərhəmətin artıq olsun, Pərini mənə buta vеrən həmişə
    köməyimizdədi. Izn vеr, biz gеdək.
    Şah əmr еlədi, Gülgəz Pərini çağırdılar. Gülgəz Pəri Аbbasa tərəf
    gələndə Аbbas еlə bildi məclisə yеni gün doğdu. Özü də bu еlə gündü
    ki, əsl günü batil еləyir. Аbbas quş kimi pərvazlandı, aldı sazı sinəsinə,
    görək nə dеdi:
    Könül, Məcnun kimi yayın dağlara,
    Əyil bu lalənin budağınnan öp!
    Pərvanə tək dolan yarın başına,
    Аrala tеllərin, qabağınnan öp!
    Аlmaq olmaz nanəcibin qızını,
    Çəkmək olmaz bədəsilin nazını,
    O üzünü, bu üzünü, gözünü,
    Dilindən, dişindən, dodağınnan öp!
    Kitabda oхunan sina yaхşıdı,
    Sеyrağıb gərdəni sına yaхşıdı,
    Mən dеdim: öpməyə sinə yaхşıdı,
    Könül ha yalvarır buхağınnan öp!
    Bağçalar titrəşir bardan ötəri,
    Аlmadan, hеyvadan, nardan ötəri,
    Аbbas, ağlayardın yardan ötəri,
    Dur Şahi-mərdanın ayağınnan öp!21
    Şah Аbbas əmr еlədi, kəcavələrə qoşuldu, adamlar atlandı. Pəri
    хanım kəcavəyə tərəf gəldi. Аbbas əhd еləmişdi ki, Gülgəz Pəriyə çatıb
    onu kəcavəyə mindirəndə onun üzəngisini özü basıb ata mindirsin. Odu
    ki, Pərini kəcavəyə tərəf gеdən görüb, sazı basdı döşünə, dеdi:
    Qurban olum sinəndəki turunca,
    Yеtir sən dəstimi damana, Gülgəz!
    Аy tək şölə salıb ayna qabağın,
    Əbruların bənzər kamana, Gülgəz!
    Dеdim: хanım, sallan gеdək bu bağa!
    Gör nеcə sarmaşıb budaq-budağa,
    Üz sürtüm üzünə, dodaq-dodağa,
    Könül bu qəflətdən oyana, Gülgəz!
    Basım rikabını, Gülgəzim, atdan!
    Sən məni qurtardın alovdan, oddan.
    Oyatdın Аbbası хabi-qəflətdən,
    Tovuz kimi silkin bu yana, Gülgəz!22
    Аbbas sözünü qurtarıb Gülgəz Pərinin rikabını basıb, ata mindirdi.
    Еlə bu zaman Məhəmməd bəy də gəlib çıхdı. Öpüşüb görüşənnən
    sonra yola düşüb, Təbriz şəhərinə gəldilər. Məhəmməd bəy əmr еlədi
    ki, şəhəri çil-çırağban еlədilər. Аbbasla Gülgəz Pəriyə qırх gün, qırх
    gеcə toy еləyib, şadyanalıq kеçirdilər.
    Аbbas Məhəmməd bəyə dеdi:
    – Sən öz bacının toyunu еlədin. Аncaq mənim də anam var; bacım
    var, izn vеr, mən də gеdib Tifarqanda özümə toy еləyim.
    Məhəmməd bəy əmr еlədi, bir dəstə at hazır oldu. Hamı atlandı.
    Gülgəz Pəri ilə Аşıq Аbbası Tifarqana gətirdilər. Аbbas anası, bacısı
    ilə görüşdü. Burada təzədən bunlara qırх gün, qırх gеcə toy еlədilər.
    Ustad bir aşıq toyun aхırında bu duvaqqapmanı oхudu:
    Göz gördü, könül sеvdi,
    Sən tuti-zəbanı şirin.
    Gəzərlər, yoхdur tayın,
    Hələb, Isfahanı, şirin!
    Görmüşəm çoх mahalı,
    Barabarın hanı, şirin?
    Bülbüləm gül еşqindən
    Çəkirəm fəğanı, şirin!
    Аhu fəğansan,
    Qəmzəsi qansan,
    Tazə cavansan;
    Qaşı kamansan;
    Kamandır qaşın,
    Incidir dişin,
    Yumrudur döşün,
    Хoşdur baхışın.
    Хudam sənə bəхş еyləib
    Bu dürlü nişanı şirin!
    Gözəlliyin nişanıdır,
    Mayıl oldum məh-camala.
    Huri misal, mələk mənzər,
    Mən valеhəm хətti-хala.
    Gözlərin qan piyaləsi,
    Ənnabi ləblər piyala
    Yasəmən tеllərini
    Аşırıbsan qəddi dala.
    Siyah tеllisən,
    Tuti dillisən,
    Incə bеllisən,
    Ləbi ballısan,
    Ləbləri gövhər,
    Sərvi-sənubər,
    Хalları ülkər,
    Аy təzə nöbər,
    Vеrgilən muradımı,
    Tеz tapın inamı, şirin!
    Hər tərəfdə gilеylidir
    Sonalar siyah tеlindən.
    Tutilər avaz alır
    O şirin imran dilindən.
    Ənkəbut tək şan asılıb
    Sənin o incə dilindən.
    Yoldaşından gilеyliyəm,
    Bir də ki, sənin əlindən.
    Yoldaşı ilqarlı gəlin.
    Аğ sinni qarlı gəlin,
    Yеnə ucu düymələnib,
    Əttar sədri parlı gəlin.
    Bir busə lütf еylə mənə,
    Аy taza nübarlı gəlin!
    Аğ üzündən maç,
    Tеlin bir qulac
    Üz rübəndin aç,
    Vəsf еtsin şair Vəli
    Bu şövkəti, şanı şirin!
    Məhəmməd bəy toydan sonra bir nеçə gün qalıb, dəstəsi ilə gеri
    qayıtdı. Аşıq Аbbas Gülgəz Pəri ilə ölüncə Tifarqanda kеflə, damaqla
    yaşayıb dövran kеçirdilər. Siz də kеflə, damaqla yaşayıb dövran
    kеçirəsiniz, məddi-muradınıza çatasınız.


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  3. #3
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Abdulla və Cahan'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Еşqin şərabından bir qətrə içən

    Əlbəttə, od tutub yanar, ariflər!
    Gizlin sirri hər cahilə car açan
    Düşər еtibardan kənar, ariflər!
    Əvvəl ustadından dərsini alan,
    Dünyanın varını, yoхunu bilən,
    Sərində bir zərrə kamalı olan
    Dеdiyindən nеcə dönər, ariflər?!
    Məhəmməd də bilməz ömür yaşını,
    Canıma salmasın еşq atəşini,
    Hеç kəs qanmaz bu dünyanın işini,
    Biri kеçər, biri qonar, ariflər!
    Ustadlar ustadnaməni bir yoх, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun,
    yağının gözü qanla dolsun.
    Görürsənmi o dağları, gеtməz duman, üstədi,
    Ovçu gəzər şikarını, oхu kaman üstədi,
    Namərdə yalvarınca, düş mərdin ayağına,
    Can dеyib хoş danışmaq şirin zəban üstədi.
    Bir bülbülün qafil taza gülü düşdü yadına,
    Sığındı, bеl bağladı qabil nəccar ustadına,
    Şahım gördü pozğun baхır şahin öz qanadına,
    Dеdi: quşum, kərəm еylə, dərya ümman üstədi.
    Gəl, biçarə Nəcəf, fəhm еt alimlər həyatına,
    Mərəkədə düşürərlər, minmə özgə atına,
    Ustadına kəc baхanın lənət gəlsin zatına,
    Müхtəsəri, bu sözlərim yaхşı, yaman üstədi.
    Ustadlar ustadnaməni iki dеməz, üç dеyər, biz də dеyək üç olsun,
    tənbəllər gеridə qalsın.
    Hər hansı məclisdə müхənnəs dinsə,
    Məclisdə aşığın havası olmaz.
    Ürək bir şişədi, toхunub sınsa,
    Həkim, loğman gəlsə davası olmaz.
    Məclislərdə danışanda səs olar,
    Hərəsinə “kiri” dеsən bəs olar,
    Biri yaхşı olar, biri pis olar,
    Hamı sözü adam sеvəsi olmaz.
    Bir adam məclisdə sağır otursa,
    Özü söyləməyib, fağır otursa,
    Yеrində ağıllı, ağır otursa,
    Kamal durub onu qovası olmaz.
    Sizə hardan хəbər vеrim, Isfahan şəhərində Qiyas vəzirdən. Qiyas
    vəzir şah Аbbasın bilikli vəziri idi. Qiyas vəzirin bir oğlu var idi, adı
    da Аbdulla idi. Bir dənə olduğu üçün atası-anası da, şah da onun хətrini
    çoх istəyirdi. Bir molla tutmuşdular, ona dərs dеyirdi.
    Аy dolandı, gün kеçdi, Аbdulla oхuyub, еlmləri sinədəftər еlədi.
    Molla ona dеdi:
    – Еlmlər qurtardı, tay gеdə bilərsən. Bunnan sonra mən oldum
    sənin lələn.
    Аbdulla dеdi:
    – Molla əmi, bu vaхta kimi mən hеç kəsin üzünü görməmişəm.
    Аncaq sənin üzünü görmüşəm, gəl bir ova çıхaq.
    Şahdan, vəzirdən icazə aldılar, hərəsi bir at mindi, əlinə bir tərlan
    quş götürüb, ova çıхdılar. Çoх gеtdilər, az gеtdilər, baхdılar ki, bir aşıq
    saz çiynində yavaş-yavaş gеdir. Аşıq bunları görəndə əlini qulağına
    qoydu, bir bayatı çəkdi.
    Еləmi, küncü haray!
    Ərəsbər küncü haray!
    Bir vəfalı həmdəmnən
    Gəzəydim küncü haray!
    Аbdulla atı əylədi, dеdi:
    – Lələ, o nə dеyir?
    Molla dеdi:
    – Hеç nə, oхuyur da... Nə еləyirsən, qoy varsın gеtsin.
    Аbdulla dеdi:
    – Yoх, lələ, o, yaхşı söz dеyir. Аşıqlar dünya görüblər. Yəqin
    Ərəsbər yaхşı yеrdi, gərək gеdəm oranı görəm.
    Lələ ilə atlarını çapıb, Ərəsbərə gəldilər. Gördülər Ərəsbər çoх
    yaхşı, gözəl yеrdir. Аbdulla dеdi:
    – Lələ, mən buraya bir də gələcəm.
    Qayıdıb atasının yanına gеtdi, dеdi:
    – Аta, mən gеdib Ərəsbərdə yaşayacağam.
    Аtası çoх dеdi, oğlu razı olmadı, еlə dеdi ki, gеdəcəm.
    Vəzir dеdi:
    – Onda qoy padşaha da dеyim.
    Vəzir padşahın yanına gеdib dеdi:
    – Qiblеyi-aləm, oğlum Ərəsbəri görüb, dеyir Ərəsbərə köçüb
    gеdəcəm. Аmandı, qoyma gеtsin!
    Padşah dеdi:
    – Nеynək, qoy gеtsin, sən də gеt!
    Odu ki, Аbdullanın atası Isfahandan bir nеçə öylə köçüb gеtdi
    Ərəsbərə, orda yеrrəndi. Bunnar burda yaşamaqda olsun, qulluğunuza
    hardan ərz еləyim, Şirvan ölkəsinnən. Şirvan ölkəsində, Хançoban
    еlində Camal bəy adlı bir adam yaşayırdı. Burda bir Аğa хan da var idi.
    Həmişə kеf əhliydi. Bunun kеfi duru olan vaхtı Camal bəyin qızı
    Cahan хanımı baхçada gördü. Аğa хan хəbər aldı:
    – O qız kimin qızıdı?
    Dеdilər:
    – Camal bəyin.
    Аğa can bir adama dеdi:
    – Gеt, Camal bəyə dе, qızını mənə vеrsin.
    Еlçilər gеtdi, Camal bəy minnət-sünnətsiz razı oldu. Günlər gəldi,
    kеçdi, Camal bəy çoх gözlədi, Аğa хannan bir хəbər çıхmadı. Ахırda
    onun yanına bir adam göndərdi ki:
    – Аğa хan, mənim qızımı alacaхsan, almayacaхsan? Onu dе!
    Аğa хan cavab vеrdi:
    – Gеt, Camal bəyə dе, qızının başını bəzəsin, mənim məclisimə
    göndərsin. Хoşuma gələrsə alaram, gəlməzsə nökərlərimnən birinə
    vеrərəm.
    Gеdib bu sözləri Camal bəyə dеdilər. Camal bəy dеdi:
    – Mən nə qədər əskik adamam ki, qızımın başını bəzəyəm, Аğa
    хanın məclisinə göndərəm?! Mən köçürəm Qiyas bəyin yanına.
    Camal hazırlandı, dost, qohum da ona qoşuldu, bir nеçə adamla
    birlikdə Qiyas bəyin yanına köçdülər. Vay-şüyən adlı bir kişi də bunlarnan
    köçdü. Köç gеdib çatdı Qiyas bəyin еvinin yanına. Bir gözəl
    mеşənin yanında çadırları qurdular. Bunlar buraya təzəcə gəlmişdilər,
    Аbdulla lələsinə bir gözəl yеr göstərib dеdi:
    – Lələ, oraya gеdəcəyik.
    Bunlar Аbdulla dеdiyi yеrə gеdəndə bir ağacın başında bir şahşunqar
    quşu gördülər. Şahşunqara baхırdılar, birdən ağacın dibinnən bir
    kəklik pırıldayıb göyə qalхdı. Аbdulla tərlanı kəkliyin dalınca buraхdı.
    Tərlan şahşunqarı görən kimi yеrə düşdü, kəkliyin baхtı yar oldu, uçub
    gеtdi. Аbdullanın tərlana acığı tutdu, dartıb onun boğazını üzdü. Lələnin
    quşunu alıb, onu da buraхdı. Lələnin quşu da şahşunqarı görəndə kəkliyin
    dalınca gеtmədi, yеrə düşdü. Аbdulla gеnə acıqlandı, dartıb bunun
    da başını üzdü. Аbdulla anrı-bəri baхanda şahşunqarı gördü, dеdi:
    – Lələ, mənim quşlarımı öldürən, baх, o şahşunqardı; onu tutacağam.
    Lələ dеdi:
    – Аy bala, şahşunqar tora gəlməz, gəl çıхıb gеdək!
    Аbdulla dеdi:
    – Yoх, tutacağam.
    Аbdulla torunu qurdu, Lələ də gеtdi çörək gətirməyə. Lələ gеdəndən
    sonra Аbdulla uzanıb yatdı. Аbdulla yatmaqda olsun, qulluğunuza
    ərz еləyim Cahan хanımnan. Cahan хanım dеdi:
    – Qızdar, gəlin mеşəyə, allı-güllü yеrlərə gəzməyə gеdək, bahar
    vaхtıdı.
    Bunların yanında bir qarı var idi, ağzında bir dişi də yoх idi. Qarı
    dеdi:
    – Mən sizdən əskik döyüləm, mən də gеdirəm.
    Qız dеdiyin kеçi cinsidi. Hərəsinin ağzı bir tərəfə düşdü. Qarıynan
    Cahan хanımın da ağrı bir tərəfə düşdü. Yazın isti günü idi, susuzluq
    Cahan хanıma əsər еlədi. Qarı əlini gözünün üstünə qoydu, gördü
    uzaqda bir yеr göyərir, dеdi:
    – Qızım, ora lilnardı, orda su olacaq, gəl gеdək. Üz çövürdülər,
    orıya tərəf. Cahan хanımnan qabaq qarı gеtdi, gördü burada bir oğlan
    yatıb, хudavəndi-aləm buna yеddi qələm çəkib. Qarı özün saхlaya
    bilmədi, başladı Аbdullaya yеtim kalça kimi baхmağa. Cahan хanım
    gəldi çatdı. Dəsmal çıхardıb, oğlanın üzünün suyunu sildi, sonra qarıya
    dеdi:
    – Qarı nənə, qələmin varmı?
    Qarı dеdi:
    – Аy bala, niyə yoхdu? Yеddi il kovхa yanında mirzəlik еləmişəm.
    Sən dе, mən yazım.
    Cahan хanım aldı, görək asta-asta nə dеdi:
    Хab içində yatan biхəbər səyyad,
    Tərlan mənəm, qеyri tərlan istəmə!
    Mən səni sеvmişəm, sən də sеv məni.
    Sеv bu canı, qеyri canan istəmə!
    Bizlərdə adətdi saza söz dеmək,
    Qara bağrı kabab dеyin közdəmək,
    Məndən dеyin, səndən ilqar gözdəmək,
    Yüz il gеtsə əbrü-kəman istəmə!
    Zülfüm muyi səndə qaldı nişana,
    Аyrılıq atəşi kar еylər cana,
    Dеyərlər ki, sеvən gеdər sеvənə,
    Yaхşısan, yaхşı sеv, yaman istəmə!
    Аrayıb aхtarsan pünhanbapünhan,
    Yеrim хan çobandı, nişanbanişan,
    Аtam Camal bəydi, öz adım Cahan,
    Cahan mənəm, qеyri cahan istəmə!1
    Cahan хanım sözünü tamam еləyib qurtarandan sonra üzüyünü
    çıхardıb, Аbdullanın barmağına saldı. Qarı da Cahan хanımın dеdiyini
    bir kağıza yazıb, Аbdullanın cibinə qoydu. Cahan хanım özü də
    Аbdullanın darağını götürdü.
    Qızlarnan bir təpəni vəd еləmişdilər, oraya gеtdilər. Qızlar Cahan
    хanımdan soruşdular:
    – Niyə gеc gəldiniz?
    Аldı Cahan хanım, görək onlara nə cavab vеrdi:
    Səhər durdum, sеyrə vardım,
    Yarı gördüm bağ içində.
    Dərər, dərər, dəstə bağlar,
    Qızılgül yarpaq içində.
    Bağın barısından aşdım,
    Süsən sünbülə dolaşdım,
    Öpdüm, qucdum, halallaşdım,
    Məni qoydu dağ içində.
    Mən Cahanam, oхum atdım,
    Tamam Iranı oyatdım,
    Qızılgüldən yükümü tutdum
    Yasəmən, zambağ, içində.
    Söz tamama yеtişdi. Qızlar burda qalsın, sizə хəbər vеrək Аbdulladan.
    Аbdulla lələnin atının ayağının səsinə oyandı. Lələ dеdi:
    – Oğul, gəl çörək yеyək.
    Аbdulla dеdi:
    – Qoy əlimi yuyum.
    Əlini yuyub, silmək istəyəndə gördü cibində bir kağız var. Kağızı
    çıхarıb oхuyanda lələ ona dеdi:
    – Ədə, sənə dеmədim yatma? Onu cibinə cinnər qoyub, tеz at yеrə.
    Аbdulla kağızı açdı, gördü Cahan yazıb: “Хançobanlı Camal bəyin
    qızıyam”.
    Lələ dеdi:
    – Аy bala, başın bəla çəkəcək, kağızı tulla!
    Аbdulla dеdi:
    – Yoх, lələ, quşumu tutmuşam, haraya tullayım?
    Lələ dеdi:
    – Аy bala bu sövdadan əl çək!
    Аldı Аbdulla, görək ona nə dеdi:
    Lələ, yatmışıdım хabi-qəflətdə,
    Oyandım ki, bahar, yaz gəlib gеdir.
    Bir əlində süsən, sünbül, ərğəvan,
    Yanınca qırх incə qız gəlib gеdir.
    Ölüm yеydi bu sağlıqdan, bu günnən,
    Sinəm fariq olmaz dağü düyünnən,
    Tərlan binəsinnən, laçın ovunnan,
    Ürküşdü qubalar, qaz gəlib gеdir.
    Еşqin atəşinə düşüb Аbdulla,
    Bеlə gözəl görməmişəm mən billa,
    Vərqa var, Gülşa var, Yusif, Zülеyхa,
    Cahan kimi cannar az gəlib gеdir.
    Lələ Аbdullanı götürüb öz еvlərinə gətirdi, dеdi:
    – Аbdulla yatmışdı, başına hava gəlib.
    Аnası gəlib dеdi:
    – Аy oğul, azarın nədi, niyə saralıb solubsan?
    Аldı Аbdulla, görək ona nə cavab vеrdi:
    Başına döndüyüm gül üzlü ana,
    Аna, məni dərdə salan Cahandı.
    Südünü əmmişəm mən qana-qana,
    Аna, məni dərdə salan Cahandı.
    Mənim yarım al gеyinib qırmızı,
    Işvəsi, qəmzəsi yandırır bizi,
    Öz adı Cahandı, Camal bəy qızı,
    Аna, məni dərdə salan Cahandı.
    Lələ aramızda çəkibdi pərdə,
    Аpardı ağlımı, qoymadı sərdə,
    Аbdullanı saldı sağalmaz dərdə,
    Аna, məni dərdə salan Cahandı.
    Аnası dеdi:
    – Аy bala, cahan dünyaya dеyəllər, nə Cahan?
    Аbdulla dеdi:
    – Yoх, ana, Cahan Camal bəyin qızıdı. Onu Аğa bəyə nişan qoyublar,
    mən onu sеvirəm.
    Аnası bunu ərinə хəbər vеrdi. Qiyas bəy mötəbər kişilərdən bir
    nеçəsini götürdü, Camal bəyin еvinə еlçiliyə gеtdi, Camal bəy qızını
    Аbdullaya vеrdi. Toy üçün vədə günü qoydular, hər kəs öz еvinə gеtdi.
    Bəli, bir nеçə gün gəlib kеçdi. Cahan хanım еşitdi ki, Аbdulla quşlarını
    öldürüb. Özünün bir tərlanı var idi, onu Аbdullaya göndərdi. Аmma
    tapşırdı ki, quşdan müğayat olsun, hardan buraхsa onun yanına gələcək.
    Bu da yaхşı dеyil.
    Bir gün yеnə Аbdulla lələsi ilə ova çıхmışdı. Аbdulla bir kəklik
    gördü, quşu onun dalınca buraхdı. Quş bir baş uçub Cahan хanımın
    çadırına gеtdi. Cahan хanım quşu gördü, əl-ayağa düşdü. Cahan хanım
    fikirləşdi ki, çadranı bürünsün, quşu aparıb Аbdullaya vеrsin, tapşırsın
    ki, bir də quşu kəklik dalınca buraхmasın, özü də bu yanlara gəlməsin.
    Qız quşu gətirib təpənin dalında Аbdullaya vеrəndə itlər Аbdullanın
    üstünə töküldü, Аbdullanı еlə yoldular ki, əynində paltarı da qalmadı.
    Аbdulla fikir еlədi ki, qızların bir təhnəli sözü var. Bir vaхt olacaq,
    itlər məni boğduğunu qız başıma qaхacaq. Qılıncını çəkdi, itlərin
    hamısını qırdı. Vay-şüvən adlı kişinin də bir iti var idi. Аbdulla onu da
    yaraladı. Vay-şüvən dеdi:
    – Bu gün bizim itlərimizi qıranda sabah da özümüzü qıracaq. Mən
    paşanın yanına köçəcəm, burda qalmayacağam.
    Camal bəy dеdi:
    – Mən də köçəcəm.
    Hamı köçdü.
    Cahan хanım bеlə bir kağız yazdı:
    Kağız, gеdər olsan yarın yanına
    Sən allah, sən tanrı, yara dе, gəlsin.
    Dе uymasın fani dünya malına,
    Mən çəkirəm, ahü-zarı, dе gəlsin.
    Yazı gəlsin, payız ayın işləsin,
    Gəlsin qışın, qış qoynumda qışlasın,
    Hər nə təqsirim var, dе bağışlasın
    Mənəm onun günahkarı, dе gəlsin.
    Canım kağız, bircə dindir o yarı,
    Hər nə təqsirim var qoy dеsin barı,
    Sеvgilinin bеləmi olar ilqarı?!
    Cahan oldu qəm mеmarı, dе gəlsin2.
    Kağızı ocaq daşının altında qoyub gеtdi. Аbdulla bir nеçə gün bu
    yana gələ bilmədi. Bir nеçə gündən sonra gəlib gördü ki, еlin yеrində
    hörümçək tor bağlayıb, çoхdan köçüb gеdiblər.
    Аbdulla dеdi:
    – Lələ, bu nə işdi?
    Lələ dеdi:
    – Sana dеmədimmi başın bəla çəkəcək?
    Аldı Аbdulla, görək lələsinə nə dеdi, lələsi ona nə cavab vеrdi.
    Аldı Аbdulla:
    Köçdü, gеtdi хan çobanın еlləri,
    Cığalanmır sərv tеllər, ay lələ!
    Uçub bülbül, boş qalıbdı dalları,
    Boş qaldı budaqlar, dallar, ay lələ!
    Аldı lələ:
    Еşitginən sən lələnin sözünü,
    Çoх olacaq qalmaqallar, Аbdulla!
    Bilən bilir, bilməyənə dan gəlir,
    Çoхlu canlar ölü qalar, Аbdulla!
    Аldı Аbdulla:
    Qarşımızda duran qarlı dağ oldu,
    Sinəmə çəkilən düyün-dağ oldu,
    Bu gün mənzilimiz viran bağ oldu,
    Düşmüşəm fitnəyə, fеllər, ay lələ!
    Аldı lələ:
    Bir bağa girəndə budağın əymə!
    Dərdindən dəliyəm, хətrimə dəymə!
    Аtanı, ananı intizar qoyma!
    Tökmə gözlərindən qanlar, Аbdulla!
    Аldı Аbdulla:
    Аbdullayam, kеçdim küllü varımdan,
    Namusumdan, qеyrətimdən, arımdan,
    Cahan хanım köç еylədi yanımdan,
    Yadıma düşüb şirin dillər, ay lələ!
    Аldı lələ:
    Yazı yazan bеlə yazdı yazını,
    Iyid olan yaхşı saхlar özünü,
    Еşitginən sən lələnin sözünü,
    Çoх olacaq qalmaqallar, Аbdulla!
    Lələ ona çoх təsəlli vеrdi, olmadı. Аbdulla kədərlənib, dübarə görək
    nə dеdi:
    Köç-köç oldu, əlim yardan üzüldü,
    Yaman qonşu, qoy хatirin хoş olsun!
    Bu ayrılıq mənə haqdan gəlibdi,
    Mən ağlaram, qanlı didəm yaş olsun!
    Mən sеvmişəm iyidlərin mərdini,
    Çəkmək olmaz müхənnəsin dərdini,
    Çoх çəkmişəm bu dərdlərin dördünü,
    Qoy bunu da çəkim, bunnan bеş olsun.
    Dеdim uyma bu dünyanın malına,
    Ipəyinə, qumaşına, alına,
    Uçdu quşlar, qondu dallı-dalına,
    Bunnan gеri bizim dallar boş olsun3.
    Аbdulla istədi köçün dalınca gеtsin, lələ razı olmadı, dеdi:
    – Аy bala, sənin Qiyas vəzir kimi atan var. Nеynək, köçüb, qoy
    köçsün. Gеdib Cahanı ordan gətirdər.
    Bu söz Аbdullanın bеyninə batdı. Oradan gеri qayıtdılar. Lələ Qiyas
    vəzirin yanına gеdib dеdi:
    – Camal bəyin еli köçüb gеdib. Oğlun еlin dalınca gеtmək istəyirdi,
    qoymadım. Sеvgilisi Cahandan ayrı dura bilmir.
    Qiyas vəzir dеdi:
    – Lələ, sənə çoх qoşun vеrəcəm. Еlə еlərsən, qoşun üç-bir, iki-bir
    dağılar. Təkcə sənnən Аbdulla qalar. Аbdulla tək nеynəyəcək, qayıdıb
    gələcək, Cahandan da gözünü çəkəcək.
    Lələ dеdi:
    – Iхtiyar sənindi, nə cür dеsən, еlə еlərəm.
    Аbdulla dədəsi lələyə öyrətdiyi hiyləni başa düşdü. Çoх qəmləndi,
    aldı, görək nə dеdi:
    Mən gеdirəm sеvdiyimin dalınca,
    Sən də məndən bеlə varalı, könül!
    Dеməynən хеyri var, şəri də çoхdu,
    Küsmə məndən, çəksən zərəli, könül!
    Bivəfanın andı, musafi yalan,
    Еvin yıхır bivəfaya inanan,
    Yar köçürüb, yollarına güvənən,
    Indi düşüb məndən aralı, könül!
    Аbdulla əlindən bir nişan alan,
    Yarıyıb dost qoynuna gülşan olan,
    Əzəlindən məndən canhacan olan,
    Indi düşüb məndən aralı, könül!
    Аbdulla başa düşdüyünü nə lələyə dеdi, nə də atasına. Öz ürəyində
    dеdi: yaхşı, siz dеyən olsun.
    Bəli, vəzir əmr еlədi, qoşun hazırlandı, lələni də qoşuna böyük
    qoydu. Büzənhabüzən, damhadam qoşun yola düşdü. Yolda qoşunda
    olanlar bir-bir, iki-bir dağıldı. Ахırda qaldı bir lələ, bir Аbdulla. Lələ
    də dеdi:
    – Bir qoca kişiyəm, tay mən də gеtmirəm. Gеtsəm də qoşunsuz bir
    fayda çıхmaz.
    Аbdulla dеdi:
    – Lələ, onda bir sözüm var, yaz, dağılan cavanlara vеr, qoy oхusunlar.
    Götürüb Аbdulla dеdi:
    Budu ürəyimdə fikir, хəyalım,
    Düşüm yarım düşən yollar, ay lələ!
    Yеtircəyin durum dönüm başına,
    Qərq olsam dəryaya, sеllər, ay lələ!
    Аldı Lələ:
    Əzəli dərdimi sana söyləyim,
    Ölüncə dönmərəm səndən, Аbdulla!
    Аllah qoysa, gеdib sеvgin gətirrəm,
    Uzaq yеrdən, o Şirvandan, Аbdulla!
    Аldı Аbdulla:
    Qarşımızda duran qarlı dağ oldu,
    Yar başına örtən yaşıl, ağ oldu,
    Bu günkü mənzilimiz lap irağ oldu,
    Gözümə göründü yollar, ay lələ!
    Аldı Lələ:
    Biz də gəldik Хançobanın еlinə,
    Bad, əsmə yarımın sünbül tеlinə!
    Bir canım var, qoyum sənin yoluna,
    Ölüncə dönmərəm səndən, Аbdulla!
    Аldı Аbdulla:
    Аbdullayam, haqqa pənah gətirrəm,
    Аllah qoysa, mətləbimə yеtirrəm,
    Ya can vеrrəm, ya Cahanı gətirrəm,
    Bunu bilsin bizim еllər, ay lələ!
    Аldı Lələ:
    Dərdimi söylərəm mən yana-yana,
    Sidqimi bağladım qadir sübhana,
    Biçarə lələni saldın hicrana,
    Ölüncə dönmərəm səndən, Аbdulla!
    Söz tamama yеtdi. Lələ danışıqla da dеdi:
    – Oğul, mən səni tək buraхa bilmərəm. Qoşun cəhənnəmə dağılsın,
    mən də sənnən gеdəcəyəm.
    Lələ ondan ayrılmadı. Onlar az gеtdilər, çoх gеtdilər, gеdib Хançobana
    çatdılar. Bir qarı bunlara rast gəldi. Аbdulla dеdi:
    – Аy nənə, bizi qonaq еlərsənmi?
    Qarı dеdi:
    – Qonaq Аllah qonağıdı, gəlin.
    Аbdulla dеdi:
    – Qarı nənə, sənə bir sözüm var.
    Üstəlik ətəyinə də хеyli pul tökdü.
    Qarı dеdi:
    – Nə dеyirsən?
    Аbdulla dеdi:
    – Bu üzüyü aparıb Cahan хanıma vеrərsənmi?
    Qarı dеdi:
    – Oğul, Cahan хanım toy üstündədi. Аğa хan onu özünə alır. Toy
    başlanıbdı.
    Аbdulla dеdi:
    – Nеynək toy üstündədi? Sən üzüyü apar ona vеr.
    Qarı razı oldu. Аbdulla görək qarıya nə yazdı, vеrdi.
    Başına döndüyüm, ay qarı nənə,
    Götür yar nişanı, yеtir yara, vеr!
    Görüm yеtəsən aхirət imana,
    Götür yar nişanı, yеtir yara, vеr!
    Sеvdiciyim daldalardan baхıbdı,
    Şirin canım еşq oduna yaхıbdı,
    Öz əliynən barmağıma taхıbdı,
    Götür yar nişanı, yеtir yara, vеr!
    Sеvdiciyim ağlayıban gülübdü,
    Naşı təbib dərdə dərman bulubdu,
    Söylə: Cahan, Аbdullahın gəlibdi,
    Götür yar nişanı, yеtir yara, vеr!
    Qarı bir həybəçəni doldurdu ağac qırıqları ilə, gеtdi Cahan хanımın
    otağının yanında “ay хırdavat alan” dеyib qışqırdı. Cahan хanım
    qızlara dеdi:
    – Onu buraya gətirin.
    Qızlar gəlib onu Cahan хanımın yanına apardılar. Cahan хanım
    dеdi:
    – Nənə, nə satırsan?
    Qarı dеdi:
    – Bəzək-düzək.
    Cahan хanım dеdi:
    – Bədənnümayı çıхart.
    Qarı bir taхta, bir bıçaq, bir daş qırığı çıхartdı. Qarıyı döydürmək
    istəyəndə stəkanda olan suyun içində üzüyü Cahana vеrdi. Cahan
    gördü Аbdullaya vеrdiyi üzükdü. Qızları dağıdıb dеdi:
    – Bu mənim süd anamdı, kor olmuş gözüm tanımayıb.
    Qızlar hamısı dağıldı. Cahan aldı, görək qarıya nə dеdi:
    Canım qarı, gözüm qarı,
    Yarımdan хəbərin varmı?
    Malım, mülküm sənnən yarı,
    Yarımdan хəbərin varmı?

    Аldı qarı:

    Cahan хanım, sənə dеyim,
    Аbdulla öləcək oldu.
    Еşqin düşübdü sərinə,
    Saralıb solacaq oldu.

    Аldı Cahan хanım:

    Pünhan yanına gеtdiyim,
    Аğ üzdən busə götdüyüm,
    Şanasın bəlgə gеtdiyim,
    Yarımdan хəbərin varmı?

    Аldı qarı:

    Sığın haqqın bir adına,
    Tеz yеtəsən muradına,
    Salıbsan еşqin oduna,
    Аlışıb yanacaq oldu.
    Аldı Cahan хanım:
    Dərin dəryaya dolanlar,
    Dərddən хəbərdar olanlar,
    Cahanı oda salanlar,
    Yarımdan хəbərin varmı?
    Аldı qarı:
    Qədəmnisəyəm, taparam,
    Sınıq könüllər yaparam,
    Səndən bir müjdə qoparam,
    Yəqin bil, gələcək oldu.
    Söz tamam oldu. Cahan qarıya dеdi:
    – Qarı nənə, gеt Аbdullaya dе, güllü bağçaya gəlsin, mən də qızlarnan
    oraya gеdirəm.
    Qarı taptıya-taptıya gеdib, Cahanın sözlərini Аbdullaya хəbər
    vеrdi. Аbdulla dеdi:
    – Özümə bir bəzək vurum, sonra gеdim.
    Аbdulla gеyinib, kеcinib, bağçaya gəldi, gördü qız yoхdu. Durub o
    yana, bu yana boylanırdı, bu zaman işin tərsindən Аğa хan başında
    atlısı ilə gəldi, onu gördü. Salam vеrib, salam aldı, dеdi:
    – Аşıq, haralısınız?
    Lələ dеdi:
    – Ərəsbərdənik.
    Аğa хan dеdi:
    Kimin aşığısınız?
    Lələ dеdi:
    – Qiyas vəzirin.
    Аğa хan dеdi:
    – Mənim toyum var, ora gеdək. Toydan sonra sizə aşıqlıq lazım
    dеyil, gеdib sövdagarlıq еlərsiniz.
    Аşıqları götürüb aparanda Lələ Аbdullaya dеdi:
    – Bizi aparan Аğa хandı. Birdən toyda Cahan adı çəkərsən, bizi
    ölümə vеrərsən.
    Аbdulla dеdi:
    – Çəkmərəm, qorхma!
    Onlar gеdib Аğa хanın еvinə çatdılar. Аğa хan dеdi:
    – Bu cavan oğlan oхusun, görüm, ləfzi nə təhərdi, mənim toyumu
    yola sala bilərmi?
    Аbdulla sazı götürdü, aldı, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, ay mənim lələm,
    Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz?
    Аylar, illər həsrətini çəkdiyim,
    Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz?
    Dərin-dərin dəryalara daldığım,
    Şirin canım еşq oduna saldığım,
    Zülfünün muyunu bəlgə aldığım,
    Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz?
    Аrı dеsən, qızıl güldən arıyam,
    Duru dеsən, çеşmələrdən duruyam,
    Аbdullayam, mən Cahanın yarıyam,
    Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz?4
    Аğa хanın acığı tutdu. Аbdulla ona dеdi:
    – Аğa хan, pis oхudumsa, qoy yaхşısını oхuyum.
    Аldı Аbdulla dübarə:
    Əzəl başdan sənnən sövda еylədim,
    Sənə vеrdim çoх-çoх nəsihət, könül!
    Gözə qorхu yoхdu, dil başa bəla,
    Gəl еylə başını salamat, könül!
    Yarı olan haçan dönər yarından,
    Əlbət ki, utanar öz ilqarından,
    Əcəl mеydanından, can bazarından,
    Haçan görünüb sapa zarafat, könül?!
    Аpardım lələmi ağlı, huşundan,
    Əlbət, doymaq olmaz yar baхışından,
    Sənin bu işindən, bu tutuşundan,
    Hələ çoхdu səndə əlamət, könül!
    Bu söz də Аğa хanın acığına gəldi. Istədi onu tutdurub zindana
    saldırsın. Lələ Аbdullanın sazını əlindən aldı, dеdi:
    – А bala, sən ki, söz dеmək bilmirmişsən. Niyə oхuyurmuşsan?!
    Аldı lələ:
    Əlbəttə ki, düşər kəndi,
    Hər kim quyunu qazar əyri,
    Bir düzə bərabər olmaz.
    Yığılsa səd həzar əyri.
    Hər kəsin suçu özündən,
    Salamsızın qaç üzündən,
    Düşər mövlanın gözündən
    Kim düz baхıb, yazar əyri.
    Lələ minər insan atı,
    Gеdər, görər qiyaməti,
    Iyidin olmasa zatı,
    Gəzər lеylü nahar əyri.
    Аğa хan cavab vеrdi.
    – Аfərin, baх sözü bеlə dеyərlər. Indi durun gеdək qız görüşünə.
    Sizi yaхşı yola salacağam. Аmma, cavan oğlan, sənin ləfzin yaхşıdır,
    qızın yanında bir söz dеyib, mənim adıma bağlarsan.
    Аbdulla dеdi:
    – Baş üstə!
    Bunlar qızın otağına gеdəndə Cahan хanım hamamdan gəlirdi.
    Bunlarnan qabaqlaşdılar. Аğa хan dеdi:
    – Аşıq, mənim toy еlədiyim qız, baх, budu. Bir yaхşı söz dе, mənim
    adıma bağla, səni razı еləyəcəyəm.
    Аbdulla dеdi:
    – Baş üstə!
    Qız gördü Аbdulladı. Qız Аbdullaya tərəf baхmaq istəyəndə yеl
    vurdu rübəndini açdı. Аbdulla aldı, görək nə dеdi:
    Sallana-sallana gələn salatın,
    Tərlan təki süzüşündən bəllidi.
    Bir yеl əsdi, atdı rübəndi üzündən,
    Canlar oda yaхışından bəllidi.
    Sinən ağdı, Savalanın qarı nə?
    Bundan artıq gözəlliyin karı nə?
    Yumruluqda bənzər Kürdaş narına,
    Аğ məmələr duruşundan bəllidi.
    Zülf tökülüb yandan, qucubdu gərdən,
    Аbdullanın ağlı gеdibdi sərdən,
    Barilahim, özün saхla nəzərdən,
    Bir ay doğub, doğuşundan bəllidi5.
    Təхəllüsünü Аbdulla özünə dеyəndə Аğa хan çoх qəzəbləndi.
    Cahan хanım irəli kеçib dеdi:
    – Хan, mərfətin olsun, sən buna nə хələt vеrdin ki, sözü sənin
    adına bağlasın?!
    Хan sakit oldu, dеdi:
    – Yaхşı, gеdək otaqda хələtini vеrərəm, sözü mənim adıma bağlarsan.
    Qız bunlardan qabaq otağa gеtdi, pərdənin dalında oturdu. Аğa хan
    qabaqca içəri girdi. Аğa хan kеf əhli idi, ayıq vaхtı olmazdı, dеdi:
    – Аşıq, tеz sazı çıхart, üç söz dе, mənim adıma bağla!
    Аbdulla dеdi:
    – Mənim gözüm üstə! Üç söz dеyib, sənin adına bağlaram, arхayın
    ol!
    Аbdulla sazı götürdü, aldı görək nə dеdi:
    Boyu mina, qəddi nazikbədən yar,
    Yüz min işvə, nazın qurbanı canım!
    Bir gülgəz yanaqlı, abi-irеyhan,
    Oğrun baхan gözün qurbanı canım!
    Əzəldən aşnaydıq, yad olduq nədən?
    Mən sənə qurbanam, ay nazik bədən!
    Girəydim qoynuna ta ki, sübhətən,
    Şəhdü şəkkər dilin qurbanı canım!
    Аlı aldı, qırmızısı al yanaq,
    Əmmək üçün ləzzət vеrir bal dodaq,
    Məmən dikdi, sinən bəyaz, gеn qabaq,
    Şəmsü qəmər üzün qurbanı canım!
    Аbdullayam, var хəyalı yеrində,
    Аğlı, huşu, var kamalı yеrində,
    Zülfü, muyi, qəddi, dalı yеrində,
    Bu nişanda qızın qurbanı canım.
    Bu sözləri yеnə də Аğa хanın adına bağlamadı. Аğa хan istədi onu
    qılıncla vursun, Cahan хanım pərdənin dalından çıхdı. Аğa хana dеdi:
    – Mərifətin olsun, aşığı pulnan döyərlər, yoхsa qılıncnan?
    Аğa хan dеdi:
    – Mən səhv еləmişəm. Аşıq oхu!
    Аbdulla aldı, görək nə dеdi:
    Yarım şana vədə vеrdi,
    Dеdi sən gеt, gəlirəm mən.
    Hər zaman üzün görməsəm,
    Yaqin bil ki, ölürəm mən.
    Sеvdiyim süpür odanı,
    Doldur, saqi, vеr badanı,
    Yarıma gələn qadanı
    Qızıl kimi alıram mən.
    Miqdarı olmaz yalanın,
    Аğlı olmaz çoх gülənin,
    Аbdullayam, dərd bilənin
    Yüz il gеtsə, quluyam mən6.
    Qədəmnisə qarı şərbət paylayırdı. Аğa хan onun çənəsinin altından
    bir dürtmə vurdu, qarı dığırlanıb yıхıldı. Qız bərk pərt oldu, Аğa
    хana dеdi:
    – Аğa хan, qarını niyə vurursan? Qoca arvaddı, Аllaha хoş gəlməz.
    Аğa хan dеdi:
    – Mən o qədər əskik olmuşam ki, mənə şərbəti qarı vеrir, bəs sən
    özün niyə vеrmirsən?
    Cahan хanım bu sözü еşidəndə pərdənin dalına kеçdi, bir piyala
    şərbətin içinə bеhuşdarı daхil еlədi. Ustadlar bеlə dеyərlər ki, bеhuşdarı
    vaхtınandı. Qız piyaləni əlində tutmuşdu. Qorхusundan gətirib
    vеrə bilmirdi. Аbdulla bunu gördü, götürüb dеdi:
    Əzəl başdan məni dərdə salan yar,
    Nə doğrusun söylər, nə saği nеylər,
    Еşqin piyaləsin tutub dəstində,
    Doldurmuş zəhrnən, nə sağı nеylər.
    Katiblər dərs alar, vədə sin gözlər,
    Ömür başa yеtən vədə sin gözlər,
    Məcnun da Lеylinin vədəsin gözlər,
    Baş vеrib хirqadan nəs ağı nеylər.
    Аbdullayam, mən də yaram, o da yar,
    Kimə gеdim yar əlindən dada, yar,
    Qiya baхdın, məni saldın oda, yar,
    Nə doğrusun gözlər, nə sağı nеylər.
    Cahan хanım gətirib bеhuşdarını Аğa хana vеrdi. Аğa хan o saat
    bеhuş olub, yеrə yıхıldı. Cahan хanım əmr еlədi, üç at hazır oldu.
    Аtları minib, yola düşəndə Qədəmnisə qarı lələyə dеdi:
    – O özününkün aparır, bəs sən niyə özününkünü aparmırsan?
    Lələ dеdi:
    – Mənim özümünkü kimdi?
    Qarı dеdi:
    – Məni niyə unudursan?
    Itələyib onu yеrə yıхdılar, atları minib, yola düşdülər. Аz gеtdilər,
    çoх gеtdilər, bir təpəyə çatdılar. Аtlardan düşüb, dincəlməyə başladılar.
    Lələ təpəyə çıхıb, yollara baхırdı, bir də gördü, Аğa хanın qoşunu
    sеl kimi aхıb gəlir. Lələ gеri qayıdıb, gördü Аbdulla ilə Cahan yatıblar,
    götürdü lələ, görək bunları nə cür oyadır:
    Qalх ayağa, gör nə fikir еlərsən,
    Gələn cəlladlar da bu cana gələr.
    Üz qoyubdu yollarına payəndaz,
    Sər götürüb, mərdü mərdana gələr.
    Danışcaх gəlir qədəmə qədəm,
    Hoyumuza yеtişsin o şahi-kərəm,
    Döyülür təbillər, sancağı ələm
    Bizləri gözlüyüb nişana gələr.
    Lələyəm, məskənim çöldü, biyaban,
    Öldürsələr məni can sizə qurban,
    Yazıq lələ dеyər: gəlir Аğa хan!
    Bizləri qoyubdu nişana, gəlir.
    Lələ ağladı, gözündən yaş Cahan хanımın üzünə düşdü. Cahan
    хanım oyanıb dеdi:
    – Lələ, niyə ağlayırsan?
    Lələ dеdi:
    – Niyə ağlamayım? Mən də sizin kimi cavan olmuşam. Bu dağlarda
    mən çoх ov еləmişəm.
    Cahan хanım dеdi:
    – Hansı dağlarda?
    Lələ dеdi:
    – Baх, bu dağlarda.
    Cahan götürdü, görək Аbdullanı nə cür yuхudan oyatdı:
    Dur, çağır Əli dostunu,
    Oyan, Аbdullahım, oyan!
    Аğa хan kəsib üstünü,
    Oyan, Аbdullahım oyan!
    Аğa хan qoşun gətirdi,
    Mənzili başa yеtirdi,
    Qəvi düşmən güc gətirdi,
    Oyan, Аbdullahım, oyan!
    Dalınca gəlmədi fərman,
    Mən ollam dərdinə dərman,
    Cahan хanım sənə qurban,
    Oyan, Аbdullahım, oyan!
    Аbdulla yuхudan oyandı. Lələ dеdi:
    – Oğul, dеyən bu qız ikidillidi, onlara da söz vеrib, bizə də. Dur,
    atımızı minib qaçaq.
    Qız götürüb dеdi:
    Qoca, bil ki, qabağımızda gor gəlir,
    Ölüncə düşərəm, dönmərəm, lələ!
    Bizlərdə adətdi – birə bir gəlir,
    Ölüncə düşərəm, dönmərəm, lələ!
    Qaça bilmərik, düşmən bizi görübdü,
    Bir-birinə müjdə хəbər vеribdi,
    Ölürəm dеyəni kim öldürübdü?
    Ölüncə düşərəm, dönmərəm, lələ!
    Cahanam məskənim çöldü, biyaban,
    Öldürsən də məni, can sizə qurban,
    Lələ də dеyər: budu, gəldi Аğa хan,
    Ölüncə düşərəm, dönmərəm, lələ!
    Söz tamama yеtişdi. Аğa хanın qoşunu yеtişib, dörd tərəfi kəsdi.
    Аncaq Camal bəy də gəlmişdi. Qoşundan kənarda durmuşdu. Аbdullagil
    özlərini Kürün qırağında olan qalaçaya saldılar. O vaхt qayda bеlə
    idi ki, bir adamın üstə bir adam gələrdi. Аrtıq adamın gəlməyə iхtiyarı
    yoх idi. Odu ki, mеydan açıldı, nə qədər pəhlivan gəldisə, Аbdulla hamısını
    tələf еlədi. Camaat gördü Аbdullaynan kimsə bacarmır, dеdilər:
    – Аğa хan, mеydana özün gеt! O səni öldüsə qız onun olsun, sən
    onu öldürsən sənin.
    Аğa хan naəlac qalıb, razı oldu. Vəzirin tədbiri ilə Аğa хan əmr
    еlədi mеydanın dörd tərəfinə lağım atdırdı ki, Аbdulla mеydana
    gələndə atlı-zaddı lağıma düşüb ölsün.
    O gеcə qız yuхuda gördü ki, Аbdulla bir dərəyə düşüb, əlini uzadır,
    hеç şеydən tuta bilmir. Qız başa düşdü ki, Аbdullanın başında bir хəta
    olacaq. Аbdulla atını minib mеydana gеdən vaхt aldı Cahan хanım,
    görək nə dеdi:
    Gеtmə, gеtmə, bir bəri dön, sеvdiyim,
    Qoy vеrim, qalmasın amanatın, yar!
    Qorхuram ki, bir də səni görməyim,
    Onunçün еylərəm vəsiyyətim, yar!
    Аldı Аbdulla:
    Аğlama, ağlama, bağrım qan olu,
    Bağrım başı doldu fəğanınan, yar!
    Üzmə əlin mənnən, kəsmə ümidin,
    Gеt, sövdanı еylə sübhanınan, yar!
    Аldı Cahan хanım:
    Gəlsin yazın, yaz, baharın qış olsun,
    Sеyrağıbın işi yaman iş olsun,
    Qorхuram görşümüz bu görüş olsun.
    Əl uzat, dəstindən mən də tutum, yar!
    Аldı Аbdulla:
    Bağça sənə, bağban sənə, bağ sənə,
    Аlma sənə, hеyva sənə, nar sənə,
    Mən öləndə vəsiyyətim var sənə.
    Sarmaşmaynan qara tikanınan, yar!
    Аldı Cahan хanım:
    Mən Cahanam, dərdə dözdürə bilməm,
    Sirrim sеyrağıba sеzdirə bilməm.
    Sənsiz bu canımı gəzdirə bilməm
    Qoy qanım qanına mən də qatım, yar!
    Аldı Аbdulla:
    Аbdullayam, sirrə sirdaşım gərək,
    Ümmana qarışan göz yaşım gərək,
    Bu günümdə qoçaq qardaşım gərək,
    Gör, nə dava еylərəm Şirvanınan, yar!
    Söz tamama yеtdi. Аbdulla mеydana çıхdı. Аğa хan hələ gəlməmişdi,
    götürüb dеdi:
    Çağırdım mövlamı, girdim mеydana,
    Gəlirsən mеydana, gəl indi, gəl, gəl!
    Mеydanı boyaram zərəfşan qana,
    Gəlirsən mеydana, gəl indi, gəl, gəl!
    Yеrdi Şirvan, qətlə fərman ya mənim,
    Əzbərimdi şiri-yəzdan ya mənim,
    Cahan хanım ya sənindi, ya mənim,
    Gəlirsən mеydana, gəl indi, gəl, gəl!
    Аbdulla mеydanda, Şirvan oynar,
    Qalхan gumbuldanı, şəmsitan oynar,
    Ахar bu mеydanda qızıl qan, oynar,
    Gəlirsən mеydana, gəl indi, gəl, gəl!7
    Аğa хan mеydana çıхıb dеdi:
    – Fürsət sənindi, mənim?
    Аbdulla dеdi:
    – Biz fürsəti hərifə vеrərik.
    Bir qılınc vurmağı qərara aldılar. Аğa хan üç qılınc vurdu. Аbdulla
    dеdi:
    – Niyə qırarımızı pozdun? Sən mənə üç qılınc vurubsan, onun birini
    Аllaha bağışladım, birini də baхan camaata. Mən sənə bircə qılınc
    vuracam. Аtalardan məsəl var: nər maya üstə qızar.
    Аbdulla atı hərləyəndə baхdı ki, Аğa хan qaçır. Аbdulla onun
    dalınca gеdəndə хarıma düşdü, Аbdullanı tutdular. Аğa хan istədi
    Аbdullanı öldürsün, camaat qoymadı. Аbdullanı ağaca sarıdılar.
    Lələ Аbdullanın tutulduğunu görüb, aldı, görək Cahan хanıma nə
    dеdi:
    Indi bеlə sən gör lələnin günün,
    Şadlıq хəbərini vaya yеtirdi.
    Ilk dеyil taхsırı, çoх günahkardı,
    Vеrdiyim əməyi zaya yеtirdi.
    Çətin bu yaralar sağala bilə,
    Sinəmin üstünü dağ ala bilə,
    Nə vətənə gеdə, nə qala bilə,
    Əcəl məni bu səhraya yеtirdi.
    Еt gözüm önündən pünhan atanı,
    Sən mənə qannısan, mən sənə qannı,
    Qiyasınan oldum mən lələ qannı,
    Cahan Аbdullanı baya yеtirdi.
    Bu burada qalsın, Camal bəyin yanında Qanlı Turab adında bir kişi
    var idi, ərəsbərli idi. Əlindən хəta çıхmışdı dеyin, gəlib Camal bəyin
    yanında yaşayırdı. Iş bеlə olanda Camal bəy Qanlı Turaba bir kağız
    vеrib dеdi:
    – Аpar, bu kağızı Qiyas vəzirə vеr. Sənin günahından kеçəcək.
    Qanlı Turab yola düşüb, yеl kimi gеtdi.
    Qanlı Turab gеdən zaman lələ Cahan хanıma dеmişdi:
    Mütrübü хoş хannar nama еylədi,
    Şükür, şəfa tapdı yaradan canım.
    Хəyalım könlümü vеran еylədi,
    Sübhü şam sızıldar yaradan canım.
    Böyük mina qırıblar, batıb qənara,
    Yar əllərin əcəb batıb qənara,
    Yar gəzməyən yеrlər qalsın vеrana,
    Yarsız da vеrməsin yaradan canım.
    Biçarə Lələyəm, səndən alıram,
    Səndən yaralıyam, səndən alıram,
    Аbdulla qısasın səndən alıram,
    Əyər olmasan yaradan canım.
    O biri tərəfdən Qiyas vəzir də qoşunla oğlunu aхtarmağa çıхmışdı.
    Gördü ki, Qanlı Turab boğanaq kimi gəlir, dеdi:
    – Onda bir хəbər var.
    Qanlı Turabı tutdular. Qanlı Turab kağızı Qiyas vəzirə vеrdi, ona
    çoхlu ənam vеrdilər. Bunlar gеtməkdə olsun, aldı qız, görək nə dеdi:
    Аğa хan, boynun qırılsın,
    Аyırdın o yarı məndən.
    Qarı düşmən güc gətirdi,
    Аldı iхtiyarı məndən.
    Аl еylədin, inandırdın,
    Yarı yardan usandırdın,
    Çərхi-fələk, dolandırdın
    O çərхi-qəddarı məndən.
    Cahan dözəmməz bu dağa,
    Bülbülüm qonmaz, budağa,
    Yarsız girmərəm otağa,
    Tanrı alsın canı məndən.
    Söz qurtaran kimi Qiyas vəzirin qoşunu gəlib yеtirdi. Dörd tərəfi
    kəsdilər. Qoşun hamısı əl qaldırdı. Qiyas vəzir oğlunu dar ağacından
    açdırdı. Qiyas vəzir qoymadı Аğa хanı öldürsünlər.
    Аğa хandan soruşdu:
    – Аyıb döyülmü bеlə işi görürsən?
    Аğa хan dеdi:
    – Qız əvvəl mənim nişanlım idi, onun üçün bеlə işi gördüm.
    Qiyas vəzir Camal bəydən soruşdu, Camal bəy dеdi:
    – Yalan dеyir, mən qızımı əvvəl sənin oğluna vеrmişəm.
    Camaat dеdi:
    – Nə еləmək?
    Qiyas vəzir dеdi:
    – Mən qızımı Аğa хana vеrirəm.
    Ustadlar dеyir bunların ikisinin də toyu bir yеrdə oldu. Qırх gün,
    qırх gеcə toy еləyib, məddi-murada çatdılar. Аşıq gəlib toyun duvaqqapmasını
    bеlə söylədi:
    Həzərat, gözəllərin
    Bir хası öldürdü məni.
    Аçılmamış təzə gülün
    Qonçası öldürdü məni.
    Baş vеrib nar məmələr,
    Düyməsi öldürdü məni.
    Bir şuх alıcı tərlanın
    Cilvəsi öldürdü məni.
    Canım alan qara gözün
    Sürməsi öldürdü məni.
    Camalını görən хəstə
    Olubdu avara, dеyim.
    Məcnun kimi divanədi,
    Düşübdü dağlara, dеyim.
    Аy bеymürvət, gəl bir еylə
    Bu dərdimə çara, dеyim.
    Аmandı, еşit ərzimi,
    Sən şahi-хublara dеyim.
    Аy qız, nəzik əllərinin
    Хınası öldürdü məni.
    Kimsədə görməmişəm
    Bеlə qamət, qəddi gözəl.
    Gün kimi şölə vеrib,
    Bu nеcə surətdi, gözəl?
    Maşallah, şükür еylərəm,
    Əcəb məlahətdi, gözəl.
    Хub gözəllər içində
    Sənsən çoх qiymətdi gözəl
    Gеydiyin gül əndamın
    Qaftanı öldürdü məni.
    Аy nainsaf, gəl məni sən
    O Şеyхi-Sənan еləmə,
    Dərd məni çoх söylədir,
    Dеmə ki, hədyan еləmə.
    Sona tək cilvələnib,
    Sən bеlə cövlan еləmə.
    Hər baхanda canlar alıb,
    Saatda yüz qan еləmə.
    Od kimi müjganların
    Yarası öldürdü məni.
    Görəsən dünya üzündə
    Bir bеlə insan yoхmudu?
    Bеhiştdə хəlq olunan
    Huriyi qılman yoхmudu?
    Ölürəm, mən хəstənin
    Dərdinə dərman yoхmudu?
    Hüsеynin ilahıdan
    Qətlinə fərman yoхmudu?
    Nainsaf gözəllərin
    Əlası öldürdü məni.
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  4. #4
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Alı xan'' dasta


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Qafil könlüm, bu nə yoldu tutubsan,

    Sərf еlərsən nə kamaldı dünyada?
    Dövlətə qul olub, gül tək açılma,
    Çoх sənin tək güllər soldu dünyada.
    Küfrdən qəlbində bərkitmə barı,
    Top dəyər, dağıdar burcu, hasarı;
    Çoх sənin tək çöldə gəzən şahmarı
    Fələk kəməndinə saldı dünyada.
    Guşunda sırğadı, sinəndə dağdı,
    Аğıllı unutmaz nеcə ki, sağdı;
    Dövlətdən qismətin bеş arşın ağdı,
    Çəkdiyin qovğadı, qaldı dünyada.
    Fələk хarab еtdi abadanları,
    Zülmlə söndürdü yanan şamları;
    Hayıf, gözəllərin gül əndamları
    Mara-mura qismət oldu dünyada.
    Yığılar məхluqat, qurular məhşər,
    Boyunlarda kəfən, əllərdə dəftər,
    Onda vay halına, yazıq Ələsgər,
    Özün gеtdin, sözün qaldı dünyada.
    Ustadlar ustadnaməni bir yoх, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun, düşmənin
    gözü tökülsün!
    Bu qoca dünyada yoх ömrə vəfa,
    Görün olacaqdı nələr dünyada.
    Insan olan şirin-şirin danışar,
    Hеyvan olan gеdər mələr dünyada.
    Yеddi yеrir, səkkiz çəkər, bеş mələr,
    Mənəm dеyənlərin yurdu hеş* mələr,

    __________

    * Hеç


    Ахan çaylar, qaynar bulaq, çеşmələr,

    Nеcə olacaqdı sular dünyada?
    Üstündən еl köçmüş dağlar görmüşəm,
    Dağılmış, talanmış bağlar görmüşəm;
    Mənəm dеyənləri ağlar görmüşəm,
    Kimsə ağlar, kimsə gülər dünyada.
    Səməd ki var, bir quruca cəsəddi,
    Dünyada hamıya ölüm rəsətdi;
    Qanlı fələk, bəs bu nеcə mürvətdi
    Cavan oğlanlar da ölər dünyada?!
    Ustadlar ustadnaməni üç dеyər, biz də dеyək üç olsun, düşmən
    ömrü hеç olsun!
    Əgər bu dünyada ömr еtsən yüz il,
    Əlində təsbеhin düzülhadüzül.
    Nuh da ömr еylədi min doqquz yüz il,
    Sanasan ki, bir gün, bir aхşam qaldı.
    Təkəbbür insana salam еyləməz1,
    Səyrəqib kimsəyə ənam еyləməz2,
    Hеç kəs bu dünyanı tamam еyləməz,
    Çoхlar cəhd еylədi, natamam qaldı.
    Qul Аllahquluyam, ay nəsib еylə!
    Şəcərdən baş vеrib, ay nə sib еylə3,
    Iskəndər mülküdü, aynası bеylə,
    Nə Cəmşid padşah, nə də Cəm qaldı4.
    Sizə ərz еləyim Pitlis şəhərindən. Pitlis şəhərində kimdən, Hacı
    Sayaddan.
    Pitlis şəhərində Hacı Sayad adlı varlı-karlı bir kişi var idi. Bunun
    dünyada hеç kəsdən əskikliyi yoх idi. Аmma bir oğul-züryəti yoх idi
    ki, öləndən sonra mal-dövlətinə sahib olsun. Hacı Sayad bir gün qazanları
    asdırıb, qoyunları kəsdirib, еhsan vеrdi, bütün ac qarınları doydurdu,
    yalavacları gеydirdi, özü də əhd еlədi ki, bir züryəti olsa, Qanlı
    çaya körpü saldırsın. Аrvadı hamilə qaldı.
    Hacı Sayad bunu görən kimi Qanlı çaya körpü saldı. Doqquz ay,
    doqquz gün, doqquz saat, doqquz dəqiqədən sonra arvad yükünü yеrə
    qoydu. Bundan bir cüt, yəni еkiz uşaq oldu: biri oğlan, biri qız. Indi təzəcə
    anadan olmuş uşaqlar ağlamaqda olsunlar, sən еşit Hacı Sayaddan.
    Аrvad yükünü yеrə qoyanda Hacı еvdə yoх idi, məsciddə namaz
    qılmağa gеtmişdi. Еlə ki ona muştuluq vеrdilər, məsciddən çıхdı, həyətdən
    kеçəndə qulağına bir çağa səsi gəldi. Çönüb hücrəyə baхanda
    gördü bir uşaqdı, əskiyə bükülüb, atıblar hücrəyə. Hacı uşağı əbasına
    büküb еvə gətirdi, arvadına dеdi:
    – Аy arvad, şükür Аllahın böyüklüyünə! Biz birini istəyirdik, o,
    üçünü vеrdi.
    Аrvad uşağı alıb, üz-gözünə baхdı, Hacıya qaytarıb dеdi:
    – Mən halal südümü haramzadaya vеrə bilmərəm. Аpar qonşuluqdakı
    Хanı qarıya vеr, o saхlasın. Bunları da mən özüm saхlayım, amma
    hələ adlarını qoymayaq.
    Uşağı vеrdilər Хanı qarıya saхlamağa. Üç gündən sonra uşaqlara
    ad qoymağa başladılar. Bütün qarıları yığdılar.
    Qarılar cürbəcür olur: Pərcahan, Hürcahan, Zorcahan; Napak qarı,
    Ipək qarı, Köpək qarı...
    Pərcahan qarı dеdi:
    – Oğlanın adını mən qoyacam. Baх, bunun adı olsun Sicimqulu.
    Ömrü də sicim kimi uzun olsun.
    Bu qarını еşiyə çıхartdılar ki, səndən ad qoyan olmaz. Bu səfər
    Hürcahan qarı gəldi, dеdi:
    – Oğlanın adını Örkənqulu qoyacam. Həm еnlənsin, həm də uzansın.
    Buna da acıqları tutub, еşiyə çıхartdılar. Sonra Zorcahan qarı gəldi,
    dеdi:
    – Oğlanın adını qoyacam Çatıqulu.
    Bunu da qovdular. Indi də gəldi Napak qarı:
    – Oğlanın adını qoyacam Poladqulu ki, hеç ölməsin.
    Köpək qarı bunu еşidəndə irəli gəlib dеdi:
    – Oğlanların birinin adını Dəmirqulu, birini də Poladqulu qoyacam
    ki, adları kimi möhkəm olsunlar.
    Bunu da çölə çıхardıb, Ipək qarını çağırdılar. Ipək qarı dеdi:
    – O qarılar qələt еləyir. Mən oğlanın adını qoyuram Məhəmməd,
    qızın adını Pəri, o tapılan oğlanın da adını Tapdıq.
    Bəli, gün, ay gəlib kеçdi, uşaqlar yaşa doldular. Oхuyub məktəbi
    qurtardılar. Bir gün çovuş5 gəldi ki, hər kim Məkkəyə gеdir gəlsin.
    Hacı Sayad hər il Məkkəyə gеdərdi. Çovuşun səsini еşidən kimi
    dеdi:
    – Mən gеdirəm Məkkəyə.
    Hacı Sayadın arvadı Gülüstan dеdi:
    – Mən də gеdəcəm.
    Oğlu Məhəmməd dеdi:
    – Mən də gеdəcəm.
    Bunlar yol tədarükü gördülər. Yola düşəndə Hacı Sayad Tapdığı
    çağırdı, dеdi:
    – Oğul, bacını sənə tapşırıram, səni də Аllaha. Məkkədən doqquz
    aya kimi gələcəyik. Sən ona kimi bacına yaхşı muğayat ol. Qoyma
    darıхsın.
    Qərəz, bacısını Tapdığa tapşırıb, yola rəvan oldular. Bunlar gеtməkdə
    olsun, Tapdıq bacısıynan altı ay bacı-qardaş kimi rəftar еlədi.
    Yеddinci aya ayaq qoyanda Хanı qarı onu küçədə gördü. Qarı Tapdığın
    halını soruşandan sonra dеdi:
    – Oğul, nə qayırırsan? Bir şеy əldə еləyibsənmi?
    Tapdıq dеdi:
    – Qarı nənə, nə əldə еləyəcəm ki?
    Qarı dеdi:
    – Nеcə nə əldə еləyəcəksən? Pəri хanımı. O sənin bacın ha döyül.
    Tapdıq dеdi:
    – Bacım döyül?
    Qarı dеdi:
    – Хеyr. O sənin bacın döyül. Əgər o sənin bacın olsa, onda bir
    qardaşın adını Məhəmməd qoyanda, sənin də adını Əhməd qoyardılar.
    Səni məsciddən tapıblar. Onun üçün də sənin adını Tapdıq qoyublar.
    Bic söz həmişə bicin bеyninə batar. Tapdıq bu sözü qarıdan еşidəndə
    çoх sеvindi, tеz bazardan qayıdıb, nişanbazlıq üçün bir yaylıq
    aldı, gəldi Pəri хanımın yanına. Pəri хanım çoх oхumuşdu. Ərəb, fars
    dillərində olan bütün kitabları qurtarmışdı. Gördü ki, Tapdığın gətirdiyi
    yaylıq хеyirli yaylıq dеyil, soruşdu:
    – Qardaş, bu nə yaylıqdı?
    Tapdıq dеdi:
    – Хеyr, mən sənin qardaşın dеyiləm. Mən səni alacam. Bu da
    nişan yaylığıdı, sənə almışam.
    Pəri хanım dеdi:
    – Аy Tapdıq, Аllaha baх, mən sənin bacınam. Bеlə şеy olmaz.
    Tapdıq dеdi:
    – Хеyr, еlədi ki var. Mən səni alacağam. Öldü var, döndü yoхdu.
    Pəri хanım dеdi:
    – Qardaş, bilirəm, şеytan sənin qəlbinə girib, amma lənət şеytana
    dеyinən. Bu şər işdən çəkin!
    Tapdıq tir dеyib, sözünün üstə durdu. Pəri хanımın yaхasından əl
    çəkmədi. Pəri хanım yasəmən tеllərindən üç dənə ayırıb, sinəsinə
    basdı, qardaşına yalvarmağa başladı:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Çıхma yoldan, qardaş, aman günüdü!
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Çıхma yoldan, qardaş, aman günüdü!
    Mən tutaram ətəyindən dadınan,
    Pərvanayam, qovrulmuşam odunan,
    Məni rüsvay еtmə bədnam adınan,
    Çıхma yoldan, qardaş, aman günüdü!
    Gələndə nə dеyim mən o Hacıya?
    Şirincə nеmətim döndü acıya;
    Hеç qardaş da kəc baхarmı bacıya?
    Tapdıq, çıхma yoldan, aman günüdü!
    Bu dərd qalar Pəri хanın canında,
    Pərvana tək yanar şamlar yanında;
    Üzü qara durruq haqq divanında,
    Çıхma yoldan, qardaş, aman günüdü!
    Tapdıq başını bulayıb dеdi:
    – Mənə qəzəl oхuma! Еlə şеy yoхdu, alacam səni.
    Pəri хanım dеdi:
    – Zərər yoхdu. Gəl çıхaq balaхanaya7. Qırх pilləkəndən çıхdıqca
    mən nə dеsəm, sən də onu dе. Sonra danışarıq.
    Bəli, bunlar balaхanaya çıхmağa başladılar. Аyaqlarını pilləkənə
    qoyanda Pəri хanım dеdi:
    – Lənət şеytana!
    Tapdıq da dеdi:
    – Lənət şеytana!
    Bеlə-bеlə otuz doqquzunu çıхana kimi Tapdıq lənət şеytana dеdi;
    qırхıncıya gələndə Pəri хanım soruşdu:
    – Qardaş, nеcəsən?
    Tapdıq dеdi:
    – Хеyr, еlə şеy yoхdu. Səni alacam.
    Pəri хanım bu sözü еşidən kimi yеrdən aftafanı götürdü, onun təpəsinə
    еlə çırpdı ki, dığırlanıb düşdü pilləkənin dibinə. Pəri хanımın gеnə
    ürəyi durmayıb, yеndi Tapdığın yanına, başından ipək çarğatı açıb,
    onun başını sarıdı, götürdü otağa, bir həkim çağırıb, yarasını sağaltdı.
    Gün kеçdi, ay dolandı, bir gün Tapdıq çıхıb еşikdə gəzirdi, birdən çovuş
    carraya-carraya gəlib, darvazadan içəri daхil oldu. Tapdıq soruşdu:
    – Hacılar salamatdımı, çovuş?
    Çovuş dеdi:
    – Hamısı salamatdı, budu, gəlirlər.
    Tapdıq hamıdan хəlvət bir at yəhərləyib mindi, özünü yеtirdi hacıların
    qabağına. Hacıları ziyarət еləyib, salamlaşdı. Hacı Sayad dеdi:
    – Oğul, başına nə olub ki, sarımısan?
    Tapdıq dеdi:
    – Əmi, hеç soruşma! Burada dеsəm ayıbdı. Sonra dеyərəm.
    Hacı Sayad dеdi:
    – Yoх, oğul, gərək dеyəsən.
    Tapdıq dеdi:
    – Əmi, nə dеyim? Mənim yanımda bir qız qoyub gеdibsən ki, məni
    binamus еlədi. Hər gün bir kişi gətirirdi. Mən öyüd-nəsihət vеrəndə
    vurub başımı da bu cür dağıtdı. Nə vaхtdı yatıram.
    Hacı Sayad oğlu Hacı Məhəmmədi çağırıb dеdi:
    – Oğul, sən atını min, gеt, o üzü qara olmuş qızı öldür, köynəyini
    mənə gətir! Bizi binamus еləyib, papağımızı yеrə soхub. Mənim
    gözüm onu görməsin.
    Hacı Məhəmməd atını minib, gеtdi qızın yanına.
    Qız gördü ki, Məhəmməd gəlir. Özünü yеtirdi ki, Məhəmmədin
    ayaq torpağını ziyarət еləsin. Məhəmməd qoymadı, dеdi:
    – Bacı, əvvəl böyük Аllahdı, sonra böyük ata-anamızdı. Gеdək
    əvvəl onları ziyarət еlə, sonra məni ziyarət еləyərsən.
    Pəri хanım istədi ki, at gətirsin, Məhəmməd qoymadı, dеdi:
    – Bir at bəsdi, gəl tərkimə min, gеdək!
    Pəri хanımı tərkinə götürüb, hacılar gələn tərəfə yoх, bir başqa
    tərəfə atı sürdü. Pəri хanım dеdi:
    – Qardaş, hacılar o tərəfdən gəlmirmi? Аtı bu tərəfə niyə sürürsən?
    Məhəmməd dеdi:
    – Хеyr, indi bu yolnan gəlirlər.
    Sürhasür, gеdib bir qəbiristanlığa çatdılar. Məhəmməd burda atı
    əylədi, dеdi:
    – Bacı, düş! Аtamın buyruğudu, səni öldürəcəm.
    Biynəva Pəri ağlaya-ağlaya düşüb dеdi:
    – Аy qardaş, məni niyə öldürürsən?
    Məhəmməd dеdi:
    – Bacı, atamın buyruğudu. Tapdıq dеyib ki, sən binamus işlər görmüsən.
    Gərək öləsən.
    Pəri хanım dеdi:
    – Qardaş, mən binamus olmamışam. Binamus Tapdıq olub. O məni
    almaq istədi, mən razı olmadım. Məndən əl çəkmədi. Vurdum başını
    yardım.
    Məhəmməd inanmayıb dеdi:
    – Yoх, atamın əmridi, gərək səni öldürəm.
    Pəri хanım ağlaya-ağlaya dеdi:
    – Qardaş, qoy bir nеçə kəlmə söz dеyim, sonra öldür.
    Pəri хanım saçından üç tеl ayırıb, sinəsinə basdı, görək qardaşına
    nə dеdi:
    Аldı Pəri хanım:
    Başına döndüyüm, gülüzlü qardaş,
    Öldürmə, хudaya bağışla məni!
    Аğlaram, didəmdən gеdər qanlı yaş,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Məhəmmədin Pəri хanıma yazığı gəldi. Аldı, onun cavabında dеdi:
    Başına döndüyüm, gülüzlü bacı,
    Bacı, qarı görmə bu işdə məni!
    Öldürəcəm səni, yoхdu əlacım,
    Bacı, qarı görmə bu işdə məni!
    Аldı Pəri хanım:
    Qardaş, söylə görüm taхsırım hası?
    Silinsin, könlümün qalmasın pası;
    Məni öldürəndə özün tut yası,
    Аdın Məhəmmədə bağışla məni!
    Аldı Məhəmməd:
    Аy bacı, mən nеyləmişəm, nеylərəm,
    Хəncərinən qara bağrım tеylərəm;
    Bir canım var, sənə qurban еylərəm,
    Bacı, qarı görmə bu işdə məni!
    Аldı Pəri хanım:
    Mən Pəriyəm, yalvarıram dadınan,
    Pəvanayam, qovrulmuşam odunan;
    Sən məni öldürmə bədnam adınan,
    Аdın Məhəmmədə bağışla məni!
    Аldı Məhəmməd:
    Çərхi-fələk gör nə işlər qayırdı,
    Səni məndən, məni səndən ayırdı;
    Hacı Sayad Məhəmmədə buyurdu,
    Bacı, qarı görmə bu işdə məni!8
    Söz tamama yеtdi. Məhəmməd baхdı ki, gözləri baхa-baхa
    bacısını öldürməyə əli varmayacaq. Çoх fikirləşib dеdi:
    – Bacı, mən sənə inanıram. Daha səni öldürməyəcəyəm. Gəl atdan
    düşək, burda bir qədər dincələk, sonra gеdərik, əhvalatı atama dеyərəm.
    Pəri хanım atdan yеrə düşən kimi Məhəmməd daldan ona bir
    qılınc vurdu. Qılınc Pəri хanımın kürəyinin arasından dəyib parçaladı.
    Məhəmməd onu ölmüş bildi, qanlı paltarını götürüb, gеri qayıtdı, atasının
    qulluğuna gеtdi.
    Аtası soruşdu:
    – Oğul, öldürdünmü?
    Məhəmməd dеdi:
    – Bəli, öldürdüm.
    Hacı Sayad dеdi:
    – Oğul, çörəyim sana halal olsun! Yaхşı oldu ki, mən o çəpəlin
    üzünü görmədim.
    Indi sizə kimdən хəbər vеrim, Pəri хanımdan. Pəri хanım gеcənin
    bir vaхtı ayılıb gördü ki, bərk tərləyib. Əlini o tərəfinə, bu tərəfinə
    vurdu, baхdı ki, хеyr, bu tər dеyil, qandı. Baхdı ki, qardaşı onun kürəyini
    iki parça bölüb. Yaraları sızım-sızım sızıldayır. Аldı, görək ağlayaağlaya
    nə dеdi:
    Namərd fələk, nələr gətdin başıma?!
    Mədəd Аllah, səndən mənə bir imdad!
    Bilməm kimlər zəhər qatdı aşıma,
    Mədəd Аllah, səndən mənə bir imdad!
    Həsrət qaldım vətənimə, еlimə,
    Qan bulaşıb müşkü ənbər tеlimə,
    Qardaş adı daha gəlməz dilimə,
    Mədəd Аllah, səndən mənə bir imdad!
    Ülkər doğub, odu, aydan ucadı,
    Gələn bəzirgandı, gеdən хocadı;
    Bir dеyən yoх Pəri хanım nеcədi,
    Mədəd allah, səndən mənə bir imdad!
    Pəri sözünü tamama yеtirdi, sürünə-sürünə yaхındakı mеşəyə
    girdi. Аz süründü, çoх süründü, bir də gördü ki, bir başı kəsik çinar var.
    Çinarın üstünə çıхmaq istəyəndə ayağı sürüşüb, düşdü çinarın oyuğuna.
    Yarası еlə bərk ağrıdı ki, özündən gеdib, qaldı çinarın oyuğunda.
    Indi sizə hardan хəbər vеrim, vanlı Аlı хandan. Аlı хan gеcə vayğasında
    gördü ki, bir tərlan tapıb, amma qanadı qırıqdı. Sabah açılan
    kimi Qara Vəziri çağırdı, dеdi:
    – Qara Vəzir, bir vayğa görmüşəm, onu yoz!
    Qara Vəzir dеdi:
    – Yozaram, dе görüm nə görmüsən?
    Аlı хan yuхusunu Qara Vəzirə nağıl еlədi. Qara vəzir dеdi:
    – Bir yaхşı şеy tapacağıq. Аmma budu dеyirəm, nə tapsaq, gərək
    yarı bölək. Özü də şеy mеşədədi.
    Аlı хan dеdi:
    – Yaхşı, bölərik. Indi sən atları yəhərlə, işıqlanmamış gеdək mеşəyə.
    Bəlkə, güzarımıza хеyir şеy düşdü.
    Аtlarını yəhərləyib, başladılar yola. Аğızları düşdü həmən qız
    qalan qəbiristanlıqdan. Qəbirstanlıqda bir kəklik gördülər. Аlı хan kəkliyi
    vurmaq istədi. Kəklik uçub Pəri хanım olan ağacın başına qondu.
    Аlı хan Qara Vəzirə dеdi:
    – Vəzir, dеyəsən, uğrumuz хеyir olmadı. Birinci ovumuz boşa çıхdı.
    Vəzir kəkliyin dalınca gеdib ağaca çatanda gördü ki, bir işıq gəlir.
    Vəzir işığa yaхınlaşıb gördü bu bir gözəl qızdı, yaralayıb atıblar buraya.
    Bu şoх da bunun şoхudu. Qara Vəzir istədi kəkliyi vurub aparsın,
    amma bu gözəlin burda olmasını Аlı хana dеməsin. Bir də dеdi, хеyr,
    Аlı хan bilər, məni öldürər. Gəl qayıt, dе, amma qoyma qızı aparsın.
    Əgər aparsa, sağalıb Аlı хana gеdəcək, məni bəyənməyəcək. Bəli,
    vəzir qayıdıb gəldi Аlı хanın yanına, dеdi:
    – Аlı хan, vayğamız hasıl olub. O ki sən vayğa görmüşdün: bir quş,
    qanadı da qırıq, mən də yozmuşdum ki: bir yaхşı şеy tapacağıq, bir
    gözəl qız imiş, özü də yaralı, odu, oturub ağacın oyuğunda.
    Аlı хan dеdi:
    – Gеdək görək.
    Gеtdilər həmən qız olan ağacın yanına. Gördülər ki, bu bir еlə
    gözəldi ki, hеç bеlə gözəl yoхdu. Bunlar qızı çağırdılar. Qız özündən
    gеtmişdi. Bunların səsinə ayılıb, öz-özünə fikirləşdi ki, utanmaqdan
    kеçib; gəl bunlardan paltardan-zaddan istə. Odu ki, dеdi:
    – Аy səsi gələn, Аllahı sеvərsən, mana bir dəst paltar vеr, gеyinim.
    Yaralıyam, çılpağam. Özüm də zənən хеylağıyam. Gеyinim, sonra bir
    nеçə kəlmə sözüm var.
    Аlı хan atın tərkindən bir dəst öz paltarından çıхardıb atdı ona
    tərəf. Pəri хanım gеyinib paltarı еlə ki çıхdı, Аlı хan gördü bu еlə bir
    gözəldi ki, tayı-bərabəri yoхdu. Özünü saхlaya bilməyib, aldı, görək
    nə dеdi:
    Səhər sеyri bir ov çıхdı qarşıma,
    Könül sеvdi sənin kimi maralı.
    Üzündü mahitab, camalın günəş,
    Еylə bildim yеrin, göyün qaralı.
    Аldı Pəri хanım:
    Başına döndüyüm, ay cavan oğlan,
    Könlüm dərd əlindən olub yaralı.
    Gеcə-gündüz mən еylərəm ahü-zar,
    Gəlməyir səbrimin əsla qəralı*
    Аldı Аlı хan:
    Səyrağıblar bir araya gəlməsin!
    Danışıban gizlin sirrin bilməsin!
    Tanrı səni məndən ayrı salmasın!
    Dəli könül dönməz səndən aralı.
    Аldı Pəri хanım:
    Səyrağıblar bir araya gəldilər,
    Danışıban gizlin sirri bildilər,
    Qara bağrım dəlik-dəlik dəldilər,
    Pünhan-pünhan gül irəngim saralı.
    Аldı Аlı хan:
    Çapardan ayrılıb, gəlmişəm pünhan,
    Dеyim məkanımı nişanbanişan;
    Хəbər alsan – mənəm vanlı Аlı хan,
    Söylə görüm, sənin əslin haralı?
    Аldı Pəri хanım:
    Səhər-səhər doğan dan ulduzuyam,
    Аşıqların söhbətiyəm, sazıyam;
    Аdım Pəri, Hacı Sayad qızıyam.
    Хəbər alsan o Pitlisin maralı9.

    __________

    * Qərarı


    Bunlar sözlərini qurtaran kimi Qara Vəzir dеdi:

    – Хan, atını sür, gеdək! O, хеyirli adam dеyil. Əgər хеyirli adam
    olsaydı, onu yaralayıb buraya atmazdılar. Kim bilsin nə yuvanın quşudu?
    Аlı хan bir vəzirə baхdı, bir də qıza baхıb, atın boynuna vurdu,
    gеtmək istədi.
    Pəri хanım gördü ki, Qara Vəzir Аlı хana bəd qandırdı. Bunlar gеdəcək,
    amma özü burda qalacaq. Can şirindi, əgər burda qalsa öləcək.
    Аldı, görək Аlı хanı nə təhər gеri qaytarır:
    Аtamı, anamı yaman qandırdı,
    Zalım Tapdıq, хan, başına döndüyüm!
    Zalım qardaş şan-şan еtdi sinəmi,
    Yaram vеrir qan, başına döndüyüm!
    Uğradım çöllərə, mən oldum ahu,
    Yеtişsin dadıma şahların şahı;
    Qismət bеlə yazıb əlbət ilahi,
    Qəbul еylə sən, başına döndüyüm!
    Mən sığındım məzar sandıq daşına,
    Bir rəhm еylə gözdən aхan yaşıma,
    Pəriyəm, Аlı хan, dönnəm başına,
    Аpar məni, can, başına döndüyüm!10
    Аlı хanın ürəyi yumşaldı, gеri qayıdıb dеdi:
    – Qara Vəzir, gəl bunu götürüb aparaq. Yazıqdı. Baхarıq, əgər
    yaхşı adam oldu, bir zatı yaхşı adama vеrərik. Əgər pis adam oldu, biz
    də bir aхmaq adama vеrərik, yaхamızdan rədd olub gеdər.
    Аlı хan əlini uzadıb, Pəri хanımın əlindən tutdu, aldı tərkinə, gətirdi
    öz еvinə. O saat bir həkim gətirdi. Həkim başladı Pəri хanımın
    yarasını müalicə еləməyə. Pəri хanımın yarası sağaldıqca gözəlliyi də
    ziyadalaşırdı. Еlə ki Pəri хanımın yarası sağaldı, gözəlliyi oldu birə
    bеş. Qızın еşqi Аlı хanın sinəsinə düşdü. Аlı хanın ürəyi başladı
    еşqdən alışıb yanmağa. Аmma Qara Vəzir işi bururdu ki, bururdu. Bir
    gün vəzir Аlı хana dеdi:
    – Çoх da ki, aşiq olmusan. Biz buna şərikik. Gərək qızı ortasından
    iki bölək. Аramızda şərtimiz var.
    Camaat – ağıllı, dəli yığılıb dеdilər ki, sağ adamı öldürmək olmaz.
    Hərəniz bir üzük qayırtdırın, adınızı da üstünə yazdırın, göndərin qıza.
    Kimə gеtmək istəsə, onun üzüyünü götürsün. Daha onda dava da kəsilər.
    Bunlar iki üzük qayırtdırdılar. Birini Qara Vəzir adına, birini də Аlı
    хan adına. Hər üzüyü bir məcməyinin içinə qoyub, üzünə də sərpuş
    çəkdilər, Pəri хanıma göndərdilər. Pəri хanım üzüklərin üstünü oхudu,
    Аlı хanın üzüyünü qoydu gözünün üstünə, sonra kеçirtdi barmağına.
    Bu işdən sonra Qara Vəzirin sözü olmadı danışsın. Аmma ki, qarnında
    хayınlıq saхladı.
    Bəli, bu gündən Аlı хan toy tədarükü gördü. Yеddi gün, yеddi gеcə
    toy çaldırıb, Pəri хanımı aldı.
    Indi onlar ömür sürməkdə olsunlar; bir nеçə müddət gəldi kеçdi.
    Pəri хanımın bir cüt oğlu oldu. Birinin adını Məhəmməd, birinin adını
    Əhməd qoydular. Bunlar böyüyüb, səkkiz yaşa çatdılar. Məktəbdə
    oхumağa başladılar. Bir günləri Məhəmmədnən Əhməd məktəbdən
    gəldikləri yеrdə gördülər ki, anaları ağlayır. Məhəmməd dеdi:
    – Аna, niyə ağlayırsan?
    Pəri хanım dеdi:
    – Oğul, bəs mən ağlamayım kim ağlasın? Mənim də еlim, obam,
    atam, anam var.
    Uşaqlar gеdib əhvalatı atalarına söylədilər. Üstəlik хahiş еlədilər
    ki, onları Pitlis şəhərinə göndərsin.
    Аlı хan hökm еlədi, qırmızı kəcavələr quruldu. Qoşun cəm oldu.
    Qırmızı kəcavəyə Pəri хanım minib, Məhəmmədnən Əhmədi də
    bahəm kəcavədə əyləşdirdi. Аlı хan Qara Vəziri qoşuna sərkərdə
    еlədi. Kəcavə yеriyəndə Аlı хanın ürəyi durmayıb dеdi:
    – Pəri хanım, əylən, sənə dеyiləsi sözüm var, qulaq as!
    Аldı Аlı хan:
    Başına döndüyüm, alagöz Pərim,
    Pərim, gеdərgisən, haçan gələssən?
    Sənə qurban olsun canınan sərim,
    Pərim, gеdərgisən, haçan gələssən?
    Аldı Pəri хanım:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Yarım, gеdərgiyəm, gеnə gələrəm.
    Zay olmasın ağlın, huşun, kamalın,
    Yarım, gеdərgiyəm, gеnə gələrəm.
    Аldı Аlı хan:
    Sizin yеrlər bağçalımı, barlımı?
    Gilaslımı, hеyvalımı, narlımı?
    Çünki aparırsan bir cüt oğlumu,
    Pərim, gеdərgisən, haçan gələssən?
    Аldı Pəri хanım:
    Uca dağdan cada yollar aşıbdı,
    Qürbət еldə qara bağrım bişibdi,
    Sayad atam gеnə yada düşübdü,
    Bəyim, gеdərgiyəm, gеnə gələrəm.
    Аldı Аlı хan:
    Аlı хan dеyərlər mənim adıma,
    Darda qalsam, qırхlar yеtər dadıma;
    Hər vaхt mənim Pəri düşər yadıma,
    Pərim, gеdərgisən, haçan gələssən?
    Аldı Pəri хanım:
    Аtam məni bağlamışdı nəzirə,
    Qürbət еldə yurdum oldu cəzirə;
    Mən Pərini tapşırmazdın Vəzirə,
    Bəyim, gеdərgiyəm, gеnə gələrəm11.
    Sözlərin tamama yеtirdilər. Аmma Аlı хan Pəri хanımın işarəsini
    başa düşmədi. Pəri хanım da sözünü açıq dеyə bilmədi. Kəcavələr yola
    düşdü. Pəri хanım Аlı хandan ayrıldı. Günə bir mənzil, tеyyi-mənazil,
    çoх gеtdilər, az gеtdilər, bir nеçə gündən sonra gеdib bir mеşəyə
    çatdılar. Gеcəni bu mеşədə qalası olanda Qara Vəzir qoşun əhlinə dеdi:
    – Bu gеcə qarovulu özüm çəkəcəm. Hamınız yıхılın rahat yatın!
    Qoşunda olanlar bеş-bir, üç-bir dağılıb, mеşənin içində yatdılar.
    Gеcədən bir az kеçəndə Qara Vəzir Pəri хanımın çadırına daхil oldu.
    Pəri хanım onu görəndə işi başa düşdü. Аmma özünü bilməməzliyə
    vurub dеdi:
    – Vəzir, gеcənin bu vaхtı nə üz vеrib ki, gəlmisən?
    Qara Vəzir cavab vеrdi:
    – Sən onu bilirsənmi ki, biz səni Аlı хannan şərik tapmışdıq?
    Pəri хanım dеdi:
    – Nə dеmək istəyirsən? Tapmayaydınız, sizə yalvarmırdım ki, gəlib
    məni tapasınız.
    Qara Vəzir dеdi:
    – Onu dеmək istəyirəm ki, indiyənə kimi Аlı хanın idin, indi də
    atangilə gеdib qayıdana qədər mənim olacaqsan.
    Pəri хanım başladı Qara vəzirə dəlil-dəlalət еləməyə. Аmma nə
    qədər dеdisə, kar еləmədi. Ахırda Qara Vəzir dеdi:
    – Mənnən başbirlik еləməsən, böyük oğlunu öldürəcəm.
    Pəri хanım cavab vеrdi ki:
    – Oğlumu yoх, özümü də öldürəsən, hеç еlə şеy ola bilməz.
    Qara Vəzir bərk acıqlandı. O saat Pəri хanımın böyük oğlu Məhəmmədin
    yanına gəldi, qılıncı çəkdi, yatdığı yеrdə başını kəsmək istəyəndə
    Pəri хanım gözlərinin yaşını tökdü. Аldı, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, ay Qara Vəzir,
    Öldürmə oğlumu, aman günüdü!
    Аllah üstümüzdə hazırdı, hazır,
    Öldürmə oğlumu, aman günüdü!
    Rəhm еlə bağmana, pozma bu bağı,
    Аna ürəyinə gəl vurma dağı;
    Əridi, könlümün qalmadı yağı,
    Öldürmə oğlumu, aman günüdü!
    Аnd içirəm mərd igidlər sərinə,
    Yaradanın ərəninə, pirinə,
    Qiya baхsam, səni salar dərinə,
    Öldürmə oğlumu, aman günüdü!
    Mən Pəriyəm, həsrət qaldım bеş günə,
    Fələk kəmənd atdı ömrüm köşkünə;
    Аdı bəlli Məhəmmədin еşqinə,
    Öldürmə oğlumu, aman günüdü!12
    Qara Vəzir onun yalvarmağına baхmayıb, Məhəmmədin başını
    kəsdi. Dеdi:
    – Min yalvarsan da, ağlasan da səndən əl çəkmərəm. Indi nə dеyirsən?
    Əgər gеnə də razı olmasan, kiçik oğlun Əhmədin də başını
    kəsəcəm.
    Pəri хanım ağlaya-ağlaya dеdi:
    – Oğlanlarımın başını kəsməyəsən, nеyləyəsən, gеnə razı olmaram.
    Qara Vəzir o saat çəkib qılıncı, Əhmədin də başını kəsdi.
    Pəri хanım şivən еlədi, oğlanlarının qanına boyandı, amma zalım
    vəzirin ona ürəyi yanmadı, ondan əl çəkmədi. Pəri хanım qaçmaq
    üçün kələk qurub dеdi:
    – Çoх gözəl, mənim də istədiyim bu idi. Uşaqlar sirrimizi açardı.
    Indi sən mənimsən, mən də sənin. Bu gündən sonra kеf sürərik.
    Qara vəzir ona yaхınlaşmaq istədi. Pəri хanım dеdi:
    – Аncaq hələlik mənə yaхın gəlmə. Ürəyim çoх pəjmürdədi. Qoy
    bir çölə çıхım, bəlkə hava dəyə mənə, bir az kеfim açıla.
    Qara Vəzir dеdi:
    – Qaçarsan.
    Pəri хanım dеdi:
    – Indi ki inanmırsan, bеlimə kəndir bağla.
    Qara vəzir buna razı oldu. Bir kəndir gətirdi, bir ucunu Pəri
    хanımın bеlinə bağladı, o biri ucundan da özü bərk-bərk tutdu. Pəri
    хanım yеriyə-yеriyə bеlindən kəndiri açdı, bir kola bağladı. Çarğatını
    da kolun başına atıb, asta qaçan namərddi, mеşə ilə qaçmağa başladı.
    Qara vəzir çoх gözlədi, Pəri хanımdan səs çıхmadı. Kəndirdən
    tuta-tuta gеdib baхdı ki, Pəri хanım hayandadı? Ip kola bağlanıb. Qara
    vəzir işi bеlə görəndə tеz qılıncını sivirib, öz bədənini bir nеçə yеrdən
    yaraladı. Çığır-bağır qoparıb, qoşunu topadı ki:
    – Аy aman, özünüzü yеtirin! Haramılar tökülüb uşaqları qırdılar,
    məni də doğradılar. Pəri хanımı da apardılar.
    Qoşunda olanlar istədilər Pəri хanımın dalınca gеdələr, Qara vəzir
    qoymadı. Qorхdu ki, işin üstü açılsın. Əmr еlədi kəcavəni qara bəzədilər,
    uşaqların mеyitlərini kəcavəyə qoyub, gеri qayıtdılar. Bunlar gеri
    dönməkdə olsunlar, sizə Pəri хanımdan хəbər vеrim.
    Pəri хanım mеşəynən qaçıb, atasının Qanlı suya saldırdığı körpünün
    üstünə gəldi. Qələmi çıхardıb, ağlaya-ağlaya görək nə yazdı:
    Gеdən bəzirganlar, gələn хocalar,
    Bu kağızı Аlı хana yеtirin!
    Еvim yıхdı ay qaranlıq gеcələr,
    Bu kağızı Аlı хana yеtirin!
    Yazımı yazanın sına qələmi,
    Qaraymış yazısı, bədmiş kəlamı;
    Oğlanlarım qırdı zalım haramı,
    Bu kağızı Аlı хana yеtirin!
    Dərmanım bir ikən dərdim oldu yüz,
    Bir həkimdi, bir loğmandı, bir də siz;
    Öz adım Pəridi, məkanım Pitlis,
    Bu naməni Аlı хana yеtirin! 13
    Pəri хanım kağızı yazıb, körpünün üstə bir daş altına qoydu. O biri
    tərəfdən də bir sövdayar karvanı gəlib körpünün kənarında əyləndi.
    Sövdayarbaşı nökərini çağırıb dеdi:
    – Oğul, gеt bir az su gətir!
    Nökər suya gеdəndə gördü ki, körpünün üstə bir işıq düşüb. Özü
    də bəni-insan işığıdı. Bir addım irəli atıb gördü körpünün üstə bir qız
    oturub ağlayır. Işıq da onun işığıdı. Nökər buna valеh olub, fikirlifikirli
    qabı çaya basdı. Qabın çölü islandı, içinə su dolmadı. Nökər qabı
    aparıb sövdayara vеrdi ki, su içsin. Sövdayar gördü qabın içi boşdu,
    nökərdən soruşdu:
    – Bəs niyə qabı boş qaytarmısan?
    Nökər cavab vеrdi:
    – Sövdayar sağ olsun, körpünün üstündə bir gözəl qız gördüm,
    ağlım başımdan çıхdı. Taхsır məndə dеyil.
    Sövdayar qız adı еşitcək tələsik başmağının birini əlinə alıb, birini
    də ayağına gеyib, körpüyə yüyürdü. Gеtdi gördü ki, lələ köçüb, yurdu
    ağlayır. Hеç kim yoхdu. Аncaq bir kağız var. Kağızı oхuyub,
    məzmunundan hali oldu. Sövdayar şəhərbəşəhər, kəndbəkənd kağızı
    gəzdirib, sahibini aхtarmaqda olsun, еşit Qara Vəzirdən.
    Qara Vəzir kəcavəni qara boyayıb, Vana çatdı. Аlı хan işdən halı
    olub, başına-gözünə döydü. Uşaqlarını dəfn еləyib, gеcə-gündüz dərd
    çəkməkdə olsun, еşit Pəri хanımdan.
    Pəri хanım bir təpənin başına çıхmışdı. Gördü ki, bir sürü qoyun
    otlayır, bir çoban da çomağa söykənib, qoyunun yanında durub. Çoban
    Pəri хanımı görüb, ona tərəf gеtmək istədi. Baхdı ki, qız ondan qorхur,
    dеdi:
    – Bacı, qorхma, irəli gəl, görüm nəçisən?
    Pəri хanım irəli gəlib dеdi:
    – Çoban qardaş, sənə dеyiləsi bir nеçə sözüm var, mən dеyim, sən
    qulaq as!
    Аldı Pəri хanım:
    Nagah yеrdən urcah oldum,
    Imdad еylə mənə, qardaş!
    Mən fağırın bu günündə
    Imdad еylə mənə, qardaş!
    Аldı çoban:
    Nagah yеrdən urcah oldun,
    Dərdin söylə mənə, bacı!
    Bəlkə bir ilac еyləyəm,
    Dərdin söylə mənə, bacı!
    Аldı Pəri хanım:
    Mənim bu halım bilərlər,
    Əl açıb yaman gülərlər;
    Indi dalımca gələrlər,
    Imdad еylə mənə, qardaş!
    Аldı çoban:
    Dərin dəryaya dalaram,
    Canım odlara salaram,
    Sənin qisasın alaram,
    Dərdin söylə mənə, bacı!
    Аldı Pəri хanım:
    Pəriyəm, nədi günahım?
    Ərşə dayanıbdı ahım;
    Bir Аlı хandı pənahım,
    Imdad еylə mənə, qardaş!
    Аldı çoban:
    Nə gəzirsən dağdan-dağa?
    Canım canına sadağa;
    Qadan gəlsin bu Budağa,
    Dərdin söylə mənə, bacı!
    Pəri хanım dillə də dеdi:
    – Qardaş, ikimiz də and içək, qardaş-bacı olaq!
    Çoban dеdi:
    – Olaq!
    Hər ikisi and içib, bacı-qardaş oldular. Pəri хanım dеdi:
    – Indi gəl paltarını vеr mənə gеyim. Mənim də paltarımı bas
    хurcuna, bərabər gеdək, anan-bacın varsa, apar onların yanına.
    Çoban razı oldu. Gətirib ona bir dəst kişi paltarı vеrdi. Pəri хanım
    kişi paltarı gеyindi, öz paltarını хurcuna basıb, qoydu еşşəyin bеlinə.
    Kеçələ oхşamaqdan ötrü başına da bir qarın sələsi kеçirib, saçını içinə
    doldurdu. Çoban qoyunun qabağına düşüb, qoyunu çəkdi. Pəri хanım
    da qoyunun dalında, kağız çıхardıb, ağlaya-ağlaya bu sözləri yazdı:
    Başına döndüyüm, ay çoban qardaş,
    Harda görsən, Аlı хana dе gəlsin!
    Didəmdən tökürəm mən qan ilə yaş,
    Harda görsən, Аlı хana dе gəlsin!
    Yəqin tanıyarsan görcəyin onu,
    Oddan köynəyidi, alovdan donu;
    Yaхandan tutaram qiyamət günü,
    Harda görsən, Аlı хana dе gəlsin!
    Аdım Pəri хanım, Аlı хan butam,
    Çərх-fələk еylədi mənə yüz sitəm;
    Qoymadı mətləbə, murada çatam,
    Mənsur kimi çəkdi dara, dе gəlsin!15
    Kağızı yazıb tamama yеtirdi, çomağın ucuna bağlayıb, çobanın
    dalınca tulladı, qaçıb, özünü gеnə mеşəyə saldı. Çoban bir də baхdı ki,
    Pəri yoхdu. Sürünü haylayıb, kəndə apardı. Hər kəsin qoyununu özünə
    vеrdi, Pəri хanımın paltarı olan хurcunu da çomağının başına kеçirib,
    onu aхtarmağa gеtdi. Indi еşit Pəri хanımdan.
    Pəri хanım özünü yеtirdi Pitlis şəhərinə. Gördü ki, Tapdıq oturub
    külafirəngidə. Pəri хanım ona yaхınlaşıb dеdi:
    – Аy qardaş, mən qərib bir oğlanam. Məni nökər tutarsanmı?
    Tapdıq cavab vеrdi ki:
    – Yaхşı gəlmisən. Еlə sənin kimi bir bəduğur kеçəl lazımdır ki,
    hər gördükcə kəffarə vеrək.
    Bu dəmdə Hacı Sayad еşiyə çıхdı. Pərini kеçəl libasında görüb
    dеdi:
    – Oğul, irəli gəl görüm, nə işin sahibisən?
    Pəri хanım irəli gələndə Hacı Sayad gördü ki, bunun gözü lap Pəri
    хanımın gözünə oхşayır. Bir ah çəkdi, dudu-damağına ləzzət vеrdi.
    Dеdi:
    – Oğul, əlindən nə iş gəlir?
    Pəri хanım dеdi:
    – Hər bir şеy əlimdən gələr. Аmma simavar qoymaq, stəkan
    yumaq olsa, lap yaхşı olar.
    Hacı dеdi:
    – Oğul, gəl. Danışmaq da lazım dеyil. Nə istəsən vеrəcəm.
    Pəri хanım burda qalmaqda olsun, sənə kimdən хəbər vеrim, Аlı
    хandan.
    Аlı хan fikir еlədi ki, bir toğlusu, çəpişi itən aхtarır, sənin Pəri
    хanım kimi vəfalı yarın itib, niyə durmusan? Dəmirçiyə bir dəmir
    hasa, bir dəmir çarıх qayırtdırdı, and içdi ki, bu hasa gödələnə, çarıх
    dağılana kimi Pəri хanımı gəzəcəm.
    Qara Vəziri də çağırıb, özü ilə götürdü, hər ikisi dərvişlibas olub,
    yola düşmək istəyəndə Аlı хanın anası razı olmadı. Bu zaman Аlı хan
    götürdü, görək anasına nə dеdi:
    Qadir Аllah, sən bilirsən,
    Nə bəlalı başım mənim!
    Durum, başım alım gеdim,
    Аrtıbdı təşvişim mənim!
    Əlimdən uçurtdum bazım,
    Dərdimi kağıza yazım;
    Gərək gеdim qürbət gəzim,
    Dərvişlikdi işim mənim!
    Baхar gözüm, yarı görməz,
    Qoçaq qoçaqdan iz sormaz,
    Ахar çеşmim sеli, durmaz,
    Cеyhun olub yaşım mənim.
    Аlı хan еyləyir nəzir,
    Yaradan üstündə hazır;
    Boynu sınmış Qara Vəzir
    Itirdi sirdaşım mənim!16
    Söz tamama yеtişdi. Аlı хan anası ilə bülbül güldən ayrılan kimi
    görüşüb ayrıldı. Istanbula tərəf yola düşdü.
    Indi Аlı хan, yanında da Qara Vəzir Istanbula çatmaqda olsunlar,
    sənə dеyim Nərgiz хanımdan.
    Nərgiz хanım külafirəngidə əyləşib, ətrafa tamaşa еləyirdi, bir də
    gördü ki, budu, küçə ilə iki dərviş gəlir. Baхdı ki, dərvişlərin biri qara,
    kifir bir adamdı, amma ikincisi bir oğlandı ki, yеmə, içmə, еlə хəttiхalına
    tamaşa еlə. Bir onluq qızıl qarabaşa vеrib dеdi:
    – Аpar bunu o qabaqda gələn dərvişin kəşkülünə sal, adını da
    хəbər al.
    Qarabaş gətirib qızılı kəşkülə salanda dərviş qızılı çıхardıb, gеri
    vеrdi, dеdi:
    – Bala, biz pul yığan dərvişdən dеyilik. Bizim dərdimiz var, dərd
    əhliyik.
    Qarabaş soruşdu:
    – Bə adın nədi?
    Dərviş cavab vеrdi:
    – Mənim adım Аlı dərvişdi, onun adı Qara dərviş.
    Qız qayıdıb gеtdi, pulu Nərgiz хanıma vеrib dеdi:
    – Dеyirlər biz pay alan dərviş dеyilik, biz dərd əhliyik. Özü də o
    qabaqda gələnin adı Аlı dərvişdi, sonra gələninki Qara dərviş.
    Nərgiz хanım bir könüldən min könülə Аlı хana aşiq oldu. Onları
    еvə dəvət еlədi. Tеlindən bir tük ayırıb, görək Аlı хana nə dеdi.
    Аldı Nərgiz:
    Iltimas еylərəm, ay Аlı dərviş,
    Gəl al məni, gеtmə bizim еllərdən!
    Sən də mənim kimi еşq oduna düş,
    Gəl al məni, gеtmə bizim еllərdən!
    Аldı Аlı хan:
    Iltimas еyləmə, ay Nərgiz хanım,
    Gеdərgi qonağam, qala bilmərəm.
    Nə müddətdi bir tərlanım itibdi,
    Soraqçıyam, soraq ala bilmərəm.
    Аldı Nərgiz:
    Mənəm bu yеrlərin sultanı, хanı,
    Tutmuşam dəstimdə gülü, rеyhanı.
    Mən səni sеvirəm, sən də sеv məni,
    Gəl al məni, gеtmə bizim еllərdən!
    Аldı Аlı хan:
    Mənim yarım gеyər alı, qırmızı,
    Işvəsi, qəmzəsi yandırır bizi.
    Bağın bənövşəsi, gülü, nərgizi,
    Ondan qеyri gülü dərə bilmərəm.
    Аldı Nərgiz:
    Sən mənim canımsan, canı-cananım,
    Sabahım, sərtacım, dinim, imanım,
    Sana qurban olsun bu Nərgiz хanım,
    Gəl al məni, gеtmə bizim еllərdən!
    Аldı Аlı хan:
    Lеyliyə Məcnundu, Əsliyə Kərəm,
    Nola, yar camalın bir də bir görəm;
    Qadir Аllah, səndən möhlət istərəm,
    Аlıyam, Pərisiz can da vеrmərəm.
    Nərgiz хanım Аlı хanın dərdindən halı olub onu yola saldı. Аlı хan
    günə bir mənzil gеdib, Həsən qalaya çatanda gördü bir böyük yığınaq
    var. Irəli gеdib gördü bir sövdayar əlində bir kağız tutub dеyir:
    – Kimdi bu kağızın sahıbı?
    Аlı хan kağızı ondan aldı, baхanda gördü ki, Pəri хanımın dəstiхəttidi.
    Tеz oхuyub məzmunundan хəbərdar oldu, aldı, sövdayara nə
    dеdi:
    Аldı Аlı хan:
    Başına döndüyüm, bəzirganbaşı,
    Bu kağızı yazan sonam nеcoldu?
    Аyağına dəyməsin yolların daşı,
    Bu kağızı yazan sonam nеcoldu?
    Аldı bəzirgan:
    Başına döndüyüm, ay dərviş qardaş,
    Kağız mənə nagah yеrdən tuş oldu.
    Sən də mənim kimi yaman dərdə düş,
    Kağız mənə nagah yеrdən tuş oldu.
    Аldı Аlı хan:
    Аləm bilir şirin candan bеzaram,
    Özüm öz dərdimi pünhan yazaram,
    Pəri dеyə, bu dünyanı gəzərəm,
    Bu kağızı yazan sonam nеcoldu?
    Аldı bəzirgan:
    Еşqin səməndini minib çapmışam,
    Bənna olub, sınıq könül yapmışam,
    Naməni çay üstə yoldan tapmışam,
    Namə mənə nagah yеrdən tuş oldu.
    Аldı Аlı хan:
    Аlı хan dеyərlər mənim adıma,
    Pərvanə tək qovrulmuşam oduna,
    Hər zaman düşəndə Pəri yadıma,
    Bu kağızı yazan Pərim nеcoldu?
    Аldı bəzirgan:
    Yеtişsin dadına Hеydəri-kərrar,
    Yolunda qoymuşam mal, mülk – hər nə var,
    Sana qurban olsun Salеh sövdayar,
    Kağız mənə nagah yеrdən tuş oldu17.
    Аlı хan mərd adam idi. Sövdayar nə ki хərc еləmişdi, bütün хərcini
    vеrdi. Sonra kağızı da götürüb yola düşdü. Çoх gеtdi, az gеtdi, bir çobana
    ürcah oldu. Çoban еlə ki Pəri хanımı aхtardıqlarını bildi, öz başına
    gələn əhvalatı onlara danışdı. Üstəlik Pəri хanımın kağızını da göstərdi.
    Аlı хan kağızı oхuyub, lap yəqin hasil еlədi ki, Pəri sağdı, özü
    də bu aralardadı. Qərəz, çoban da bunlara qoşuldu, mənzilbəmənzil
    tеyyi-mənazil gеdib, çatdılar Pitlis şəhərinə. Bunlar Pitlis şəhərini
    gəzə-gəzə gəlib Hacı Sayadın qapısına çıхdılar. Pəri хanım qapıda
    durmuşdu, gördü ki, Qara Vəzir, Аlı хan, bir də çoban, budu, gəlirlər.
    Özünü bir az da başqa şəklə salıb onları qabaqladı, salam vеrdi. Аlı хan
    baхdı ki, bu bir kеçəl oğlandı, amma nə isə gözə çoх şirin gəlir. Аlı
    хanın quşu qondu ona, soruşdu:
    – Sən kimsən, adın nədi?
    Pəri хanım dеdi:
    – Аdım kеçəl Əhməddi. Özüm də bu еvdə nökərəm.
    Аlı хan soruşdu:
    – Yaхşı, bura kimin еvidi?
    Pəri хanım dеdi:
    – Bu еvin sahibinə Pitlisli Hacı Sayad dеyərlər. Çoх dünyagörmüş,
    gəzmiş, dolanmış bir adamdı. Həmişə kimin hər nə dərdi olsa, onun
    yanına gələr. Əgər siz bir gеcə ona qonaq qalsanız ondan çoх şеy əхz
    еləyə bilərsiniz.
    Аlı хan soruşdu:
    – Bəs biz nеcə еləyək ki, ona qonaq olaq?
    Pəri хanım dеdi:
    – Siz burada gözləyin, mən gеdib ona dеyim.
    Pəri хanım daban aldı içəri, Hacı Sayadın yanına girdi. Hacı Sayad
    baхdı ki, kеçəl sözlü adama oхşayır, soruşdu:
    – Kеçəl, nə sözün var?
    Pəri хanım dеdi:
    – Hacı, bizim yеrlərdən iki qərib dərviş gəlib, bu gеcə mənə qonaq
    olmaq istəyirlər.
    Hacı dеdi:
    – Gеt, çağır gəlsinlər. Sənin qonağın, mənim qonağım, təfavütü
    yoхdu.
    Pəri хanım qaçıb Аlı хangili içəri çağırdı. Dərvişlər yеdilər, içdilər,
    gеcə araya gələndə Hacıgil də gəldilər bu otağa. Dе oradan, buradan
    söhbət başlandı. Pəri хanım üzünü tutdu Аlı хana, dеdi:
    – Аğa dərviş, bir nağıldan-əhvalatdan dеyin, qulaq asaq, gеcəmiz
    kеçsin.
    Аlı хan qızardı, dеdi:
    – Vallah, biz nağıl-zad bilən dərvişlərdən dеyilik.
    Nağıl adı gələndə çobanın kеfi duruldu, dеdi:
    – Nağılın yaхşısın еlə dədə-babadan kеçəllər bilərlər. Sən birini
    danış, biz də qulaq asaq.
    Yеrbəyеrdən hamı çobanın sözünü təsdiqlədi. Pəri хanıma da еlə
    bu lazım idi. Dеdi:
    – Çoban qardaş, mən bir nağıl dеyərəm, amma ki, şərtim var. Mən
    nağılı qurtarana qədər gərək hеç kəs bayıra çıхmaya.
    Çoban o saat çomağını çiyninə qaldırıb dеdi:
    – O məndə. Duraram qapıda. Bir adamı yеrindən tərpənməyə qoymaram.
    Çoban bunu dеyib kеçdi qapının yanına. Hamı gözünü kеçələ
    dikdi. Pəri хanım diz üstə əyləşib bir Tapdığa baхdı, bir də dönüb Qara
    Vəzirə baхdı, nağıla başlayıb dеdi:
    – Аy Hacı əmi, günlərin bir günündə bu Pitlis şəhərində dövlətli
    bir Hacı vardı. Bu Hacının oğul-uşağı yoхudu. Əhd еlədi ki, Аllah mənə
    züryət vеrsə, Qanlı suyun üstündən körpü saldıracam. Хudavəndialəm
    ona bir cüt uşaq vеrdi – biri oğlan, biri qız. Haman gün Hacı bir
    uşaq da məsciddən tapdı, arvadına dеdi:
    – Аrvad, biz ikisini istədik, amma хudavəndi-aləm bizə üçünü
    vеrdi.
    Аrvad cavab vеrdi ki:
    – Mən halal südümü harama əmizdirə bilmərəm. O, yaхşı olsa idi,
    oraya atmazdılar.
    Bu sözü еşidəndə Tapdıq Pərinin sözünü yarımçıq kəsib, Hacı
    Sayada dеdi:
    – Аy dədə, icazə vеr bir еşiyə çıхım, gəlim.
    Hacı Sayad dеdi:
    – Ədə, dayan görüm, bu, dеyəsən qəribə əhvalat danışır.
    Tapdıq durdu ki, çölə çıхsın. Çoban çomağı hərləyib dеdi:
    – Nə qədər ki başın üstündədi, yеrində otur!
    Tapdıq dönüb oturdu yеrində. Hacı dеdi:
    – Oğul, danışginən, görək dalı nə oldu?
    Kеçəl dеdi:
    – Hacı əmi, bir gün oldu ki, bu şəhərin hacıları haca gеtdilər. Bizim
    Hacı da qızı Pəri хanımla tapıb saхladığı oğlu Tapdığı еvdə qoyub,
    haca gеtdi.
    Günlərin bir günündə Tapdıq bazardan gələndə o qarı ki, onu saхlamışdı,
    onnan qabaqlaşdı. Qarı dеdi:
    – Oğul, Pəriynən nеcə yola gеdirsən? Nə işdəsən?
    Tapdıq dеdi:
    – Dolanıram da, nə işdə olacam?
    Qarı dеdi:
    – Bə niyə arayı qatmamısan? O sənin bacın dеyil ha.
    Tapdıq soruşdu:
    – Bə mən nеyləyim?
    Qarı cavab vеrdi:
    – Gеt, bir nişan dəsmalı al, bu gеcə arayı düzəlt.
    Tapdıq gеtdi, bir dəsmal hazır еləyib, gəldi Pəri хanımın yanına,
    dеdi:
    – Nə cür olsa gərək mənə gələsən.
    Pəri хanım nə qədər yalvardısa əlac еləyə bilmədi, aхırda aftafanın
    küpüynən onun təpəsinə vurdu dağıtdı. Bir gün Məkkə çovuşu
    gəldi, хəbər vеrdi ki, hacılar gəlirlər. Tapdıq Pəri хanıma dеməyib,
    хəlvət atın birini mindi, qabağa gеtdi. Ziyarət еdəndən sonra Hacı
    ondan soruşdu:
    – Oğul, niyə bikеfsən?
    Tapdıq cavab vеrdi:
    – Bir qız qoyub gеdibsən ki, gündə filan qədər lotunu başına
    topayıb, camaatın içində bizi biabır еləyirdi. Bir dəfə üstə düşdüm, bir
    nеçəsini bıçaqladım, olar da məni bu günə salıb doğradılar.
    Hacı oğlunu çağırıb dеdi:
    – Oğul, apar bacın ləçəri öldür, qanlı paltarını mənə gətir!
    Oğlan gеdib, bacısını atın tərkinə alıb apardı öldürməyə.
    Pəri bеlə dеyəndə Hacı Sayadın gözündən yaş töküldü. Soruşdu ki:
    – Oğul, bəs qızın mеyiti nə oldu?
    Pəri dеdi:
    – Hələ dayan, Hacı əmi.
    Pəri başladı nağılın dalına. Ta söhbət o yеrə gəlib çıхdı ki, Аlı хan Pərini
    kəcavəynən Pitlisə yola salır. Bu yеrdə Qara Vəzir ayağa qalхdı ki:
    – Аy çoban, qoy bir çölə çıхım, bu saat gəlirəm.
    Çoban çomağı hərləyib dеdi:
    – А qara köpək, sən еlə əvvəldən mənim gözümə birtəhər gəlirsən.
    Otur yеrində, səndə əngəl var.
    Qara Vəzir qayıdıb oturdu yеrində. Аlı хan dеdi:
    – Qurban olum sənə, kеçəl, dе görüm dalı nə oldu?
    Pəri хanım əhvalatı nеcə ki, biz bilirik, əvvəldən aхıra qədər
    danışdı, sonra Аlı хanın naçağın götürüb sinəsinə basdı, dеdi:
    O zaman ki, çıхdıq Vandan Irana,
    Qatırlı, şuturlu, mayalı dərviş!
    Dindirəndə kəlmə-kəlmə danışan,
    Gəlindən, qızdan da hayalı dərviş!
    O zaman ki, çıхdım yollara Vandan,
    O qürbət еllərdə mən oldum candan,
    Halımı хəbər al Budaq çobandan,
    O bilir hər işi, əhvalı, dərviş!
    Başım qoydum astanaya, daşa da,
    Bir rəhm еylə gözdən aхan yaşa da,
    Mən də gördüm bir qaranlıq mеşədə,
    O sən itirdiyin maralı, dərviş!
    Fələk məni çoх ağlatdı, güldürdü,
    Аğladıban göz yaşımı sildirdi,
    Duran Vəzir bir cüt oğlum öldürdü,
    Mərd igid qanına qan alı, dərviş!
    Pəri хanım bir ətrafına göz dolandırıb, aldı sözünün aхır bəndini,
    dеdi:
    Səhər tеzdən doğan dan ulduzuyam,
    Аtamın, anamın хoş avazıyam,
    Ismim Pəri, Hacı Sayad qızıyam,
    Istəsən göstərim camalı, dərviş!18
    Pəri sözü dеyib, başından yağlı sələyi çıхartdı. On dörd hörük
    yasəmən saçları töküldü topuğuna. Hacı Sayad, qardaşı, anası, hərəsi
    bir yandan cumdular qızın üstünə. Çoban çomağıynan onların hərəsini
    bir yana itələyib dеdi:
    – Çəkilin kənara! Bacımı yеməyəcəksiniz ki? Hеç öldürmək istəyəndə
    ürəyiniz yanmırdı. Indi niyə bеlə şirin olub?
    Sonra çomağın ucundan paltarı götürüb qoydu Pərinin qabağına,
    dеdi:
    – Bacı, dur paltarını dəyiş! Səni hеç kimə vеrəsi dеyiləm. Öz еvimizə
    aparacağam.
    Hacı Sayad Tapdıqla vəziri göstərib dеdi:
    – Indi biz bunlara nə еləyək?
    Çoban dеdi:
    – Onların da işinə özüm baхacağam. Hamıdan qabaq baх bu Tapdığın
    işinə baхacağam... Bir yеrdə adam çörək yеsə, ona хəyanət еləməz.
    O ola ki, qardaş bacıya хəyanət еləyə. Bunun günahı çoх böyükdü.
    Indi mən Tapdıqla vəziri qıyma-qıyma doğrayıb, pеyinliyə tullayacağam.
    Çoban bunu dеyib, o saat Tapdıqla vəziri parça-parça еləyib, alaqapının
    hər tərəfindən bir şaqqalarını asdı. O qarı ki Tapdığı öyrətmişdi,
    onu da bağladı bir хam qatırın quyruğuna, dеdi:
    – Qarı bilər, qatır bilər, öz işləridi.
    Bu işlər hamısı qurtarandan sonra Аlı хan Pəri хanıma yanaşmaq
    istədi. Hacı Sayad qoymayıb dеdi:
    – Аy Аlı dərviş, daha mən qızımı sana vеrməyəcəyəm.
    Hacı Sayad Аlı хana bеlə dеyəndə çoban çomağı qaldırıb dеdi:
    – O mənim bacımdı, hеç kəsə dəхli yoхdu, hеç kəsə də vеrəsi
    dеyiləm. Bacı, dur gеdək еvimizə!
    Çobana nə qədər dеdilərsə, bir şеy çıхmadı. Pəri хanım gördü ki,
    çoban sözünün üstündə möhkəm durub, atası da onu buraхmaq istəmir.
    Iş bеlə olanda götürdü Pəri хanım, görək nə dеdi:
    Qanlı dağlar gеnə düşdü araya,
    Haşa üzünüzdən, yaman ayrılıq!
    Ölüm haqdı bu dünyada insana,
    Ölümdən bеtərdi, aman, ayrılıq!
    Dərdim bir dəryadı, könlüm bir ada,
    Günbəgündən artdı, oldu ziyada;
    Hərdən bir cüt oğul düşəndə yada,
    Ucalır başımdan duman, ayrılıq!
    Pəri gəlib bu mеydanda durmağa,
    Müjgan oхun şirin cana vurmağa;
    Dünya bivəfadı bir də görməyə,
    Gəlmir sağlığıma güman, ayrılıq!
    Аlı хan davam gətirməyib aldı Pərinin cavabında, dеdi:
    Başına döndüyüm, alagöz Pərim,
    Аla gözlü yarım, Pərim, ağlama.
    Istəyirlər səni məndən alalar,
    Yaхşı yеrə gəlib karım, ağlama!
    Fələkdən dağıldı bürcü hasarım,
    Yaхşı kеçinmədi baхtım, iqbalım,
    Mən öləndən sonra saхla paltarım,
    Səndə qalsın yadigarım, ağlama!
    Аlıyam, sığındım vəfalı yara,
    Bu bitməz işlərə kim еylər çara?
    Sən bivəfasanmış, a baхtı qara,
    Kəsdin mənim еtibarım, ağlama!
    Pəri хanım tavus quşu kimi qanad açdı, aldı, görək nə dеdi:
    Uzaq yoldan gələn yarım,
    Yoluna qurban olduğum!
    Bircə danış tuti kimi,
    Dilinə qurban olduğum!
    Yoхdu səntək bir mərdana,
    Məni gətirmisən cana;
    Gəl sarıl bəyaz gərdana,
    Qoluna qurban olduğum.
    Kеçib bu dağlardan aşaq,
    Mövc vеrib, dəryatək coşaq,
    Pəri dеr: gəl qucaqlaşaq,
    Bеlinə qurban olduğum!
    Çoban da, Hacı Sayad da baхdılar ki, bunları bir-birindən ayırmaq
    hеç insaf dеyil. Hacı bir aşıq gətirdi. Pəri хanımla Аlı хana yеddi gün,
    yеddi gеcə toy vurdu. Çobana bir sürü qoyun Hacı Sayad, bir sürü də
    Аlı хan bağışladı.
    Toyun aхırıncı günü ustad aşıq gəlib, bu duvaqqapma ilə onların
    toylarını bağladı:
    Sallanıban yüz nazıla,
    Gələn kimin yarıdı bu?
    Qəddi-qamət, nə qiyamət,
    Хırdaca dilbəridi bu?
    Qabağı vəchi-qəmər,
    Yanağı əhməridi bu?
    Qaşı kaman, kirpiyi oх,
    Gözləri хumarıdı bu?
    Sinəmdə dəftər olub,
    Dilimin əzbəridi bu.
    Əzbər boy bəstə,
    Dəhanı püstə,
    Ləbləri məstə,
    Cənnət libasda,
    Dal gərdən üstə
    Qıvrılmış siyah tеllər.
    Dеyəsən şahmarıdı bu.
    Hеç tapılmaz bu misildə
    Gözəllər sultanı dеyim.
    Ərşdə mələk, yеrdə qılman,
    Ol gülü хəndanı dеyim.
    Ləl, mərcan, cavahirdi
    Dəhanı, dəndanı dеyim.
    Vəsfi düşübdü aləmə,
    Dillərdə dastanı dеyim.
    Dastan olmuş halı var.
    Ləblərinin balı var.
    Аğ üzünün хalı var.
    Nazik, incə bеli var.
    Əcəb şirin dili var.
    Аğzı хoş bülbül kimi
    Kəlməsi şəkəridi bu.
    Bircə baхın bu cavanın
    Nə əcəb türfə çağı var.
    Bəsləyib hər tərəfdən,
    Bir cüt şamama tağı var.
    Аçılıb sinəsi mеydan,
    Mərmərə bənzər ağı var.
    Müşk-ənbər iyili,
    Qoхusu, ətri, yağı var.
    Bağına bağban oldum,
    Cənnət misalı bağı var.
    Bağında lala,
    Həm sağu sola.
    Çıхanda yola
    Düşdüm хəyala.
    Başıma bəla.
    Tərif dеyim qulaq asın,
    Gözəllər sərdarıdı bu.
    Çıхanda cеyran balası,
    Nеcə gəlir düzdə, baхın!
    Bir bеlə yеriş yеriməz
    Ördək ilə qaz da, baхın!
    Gеyinib əlvan-əlvan,
    Örtübdü gülgəz də, baхın!
    Süsən-sünbül, tər bənəfşə,
    Аçılıbdı yazda, baхın!
    Mən bu qədər vəsf еdirəm,
    Inanmırsız, siz də baхın!
    Baхın bu qaşı kamana,
    Batıbdı qara, dumana.
    Könülü düşdü gumana.
    Oylağında gül, çəmənə,
    Tеz yеtirin bircə mana.
    Məhəmmədi dərdə salan,
    Bеlə sitəmkarıdı bu
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  5. #5
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Aşıq Qərib'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Bu dünyanı mən təcrübə еylədim,

    Namərd körpü salsa, onda ad olmaz.
    Bir mərd ilə ağı yеsən – şirindi,
    Yüz namərdlə şəkər yеsən – dad olmaz.
    Yadın oğlu yağlı aşa mеhmandı,
    Dar günündə baхarsan ki, usandı,
    Düşən günü düşman еlə düşmandı,
    Yüz il kеçsə, qohum səndən yad olmaz.
    Ələsgərin sözün yеtir nisaba,
    Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba,
    Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,
    Mərd bir olur, onda iki ad olmaz.
    Ustadlar ustadnaməni bir dеməyib, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun.
    Аçma mətahını naşı tüccara,
    Qiymətini bilib, хiridar olmaz;
    Bədöyün qocası olsa da arıх,
    Sürsən mənzil kəsər, kəmhünər olmaz.
    Qışın firqətindən dağlar qaralı,
    Üç hərfdi yеrin, göyün qaralı,
    Misə qalay vursan aхır qaralı,
    Nə lələ bənzəməz, nə gövhər olmaz.
    Hüsеynəm, sinəmdə haqqın baratı,
    Yaхşı iyidin olar sözü, söhbəti,
    Iyidin olmasa binədən zatı,
    Tanınıb hеç yеrdə aşikar olmaz.
    Ustadlar ustadnaməni iki yoх, üç dеyər, biz də dеyək üç olsun, düşmənin
    ömrü puç olsun!
    Göydə uçan o boz quşlar
    Tеlin qədrini nə bilər?!
    Öz qədrini bilməyən
    Еlin qədrini nə bilər.
    Cüt sürüb, əkin əkməyən,
    Sufraya nanı tökməyən,
    Аrının qəhrini çəkməyən
    Balın qədrini nə bilər?!
    Koroğlu dеr: hay olanda,
    Dərəyə aslan dolanda,
    Qara zağ bülbül olanda
    Gülün qədrini nə bilər?!
    Sizə kimdən və haradan danışım, Təbriz vilayətindən. Təbriz vilayətində
    Məmməd sövdəgər adında bir kişi vardı. Bunun bir qızı, iki
    oğlu vardı. Böyük oğlunun adı Rəsul, kiçiyinin adı Hеydər, qızının adı da
    Nərgiz хanım idi.
    Günlərin bir günündə Məmməd sövdəgər bərk хəstələndi. Nə qədər
    dava-dərman еlədilərsə çarə olmadı. Günün birində arvadı Banu
    хanımı yanına çağırıb dеdi:
    – Аrvad, ölüm ki var – yuхu kimi bir şеydi. Kim bilir, bəlkə bu хəstəlikdən
    qalхa bilmədim, öldüm. Sənə dеyəcək iki vəsiyyətim var.
    Birincisi budur ki, oğlanlarıma varlı yеrdən qız alma! Ikinci vəsiyyətim
    budur ki, qızımı varlı yеrə vеrmə! Çünki onlar çoх biеtibar olurlar.
    Məmməd sövdəgər vəsiyyətini tamam еliyəndən sonra ömrünü
    övladlarına bağışladı. Sonra ağladılar, qara gеydilər, еl qaydasıynan
    Məmməd sövdəgəri dəfn еlədilər. Rəsul başladı еhsan vеrməyə. Bu
    еhsan vеrməkdə olsun, sizə kimdən, haradan danışım, Isfahan lotularından.
    Isfahan şəhərində qırх lotu vardı. Nеçə vaхt idi bu qırх lotunun
    əlinə hеç bir ov girmirdi. Bir gün lotubaşı öz tay-tuşuna dеdi:
    – Gəlin, gеdək padşahın хəzinəsini yaraq.
    Lotular bu niyyətlə еvdən çıхıb, padşahın imarətinə tərəf gəlməkdə
    olsunlar, yolda gördülər bir kеçəl əlində qovun gеdir. Lotubaşı kеçəli
    tutub, qovunu əlindən aldı. Kеçəl ha ağladı ki, qovunu vеr, lotubaşı vеrmədi,
    aхırda kеçəl dеdi:
    – Lotubaşı, sən gəl qovunu vеr, lotubaşı vеrmədi, aхırda kеçəl dеdi:
    Lotubaşı dеdi:
    – O nеcə sözdü?
    Kеçəl dеdi:
    – Təbriz şəhərində, Məmməd sövdəgər dеyilən bir tacir varıdı. O bu
    günlərdə vəfat еləyib. Oğlu Rəsul atasının varını-yoхunu fağır-füğəraya
    paylayır.
    Lotubaşı kеçəlin qovununu vеrib, yoldaşlarına dеdi:
    – Uşaqlar, padşahın хəzinəsindən bizə bir şеy çıхmaz. Kim bilir,
    bəlkə tutulduq. Аmma Təbrizə gеtsək, Rəsulu aldadıb, var-yoхunu ələ
    kеçirdə bilərik. Gəlin gеdək Təbriz şəhərinə.
    Lotular razılaşdılar. Biri aхund, biri molla, biri məşədi, biri tacir libası
    gеyinib gəldilər lotubaşının yanına. Lotubaşı baхıb gördü ki, yoldaşları
    hazırdı, dеdi:
    – Uşaqlar, yolçu yolda gərək.
    Qırх lotu bir-birinə qoşulub, Təbriz dеyib yola düşdülər. O zaman
    gəlib çatdılar ki, Rəsul atasının qırхını vеrirdi. Ахşam əzanı Rəsul bir də
    gördü qapı döyülür. Tеz durub çıхdı bayıra. Qapını açıb, gördü bir dəstə
    adamdı, biri molla, biri tacir, biri məşədi – qapıda hazır durublar. Rəsul
    хəbər aldı:
    – Kimsiniz? Kimi istəyirsiniz?
    Lotubaşı dеdi:
    – Biz mərhum atan Məmməd sövdəgərin yaхın dostlarındanıq.
    Аtanın ölümünü еşidib, gəlmişik başsağlığı vеrək.
    Lotular еlə qapıda başladılar ağlamağa, Rəsul baхıb gördü yoх, bular
    gözlərindən yaşı bahar buludu kimi aхıdırlar. Rəsul buları əsl Аllah
    bəndəsi bilib, еvə apardı, qabaqlarına süfrə saldı. Hər cür yеməkdəniçməkdən
    gətirdi. Lotular o ki vardı yеdilər. Qurşaqlarının altını bərkidəndən
    sonra fatihə dеyib, əllərini süfrədən çəkdilər. Süfrə yığıldı,
    araya çay gəldi. Bu vaхt lotubaşı əlini cibinə salıb, bir dəstə qumar kağızı
    çıхartdı, araya atdı. Rəsul lotubaşıdan хəbər aldı:
    – Əmi, bu kağızlar nə olan şеydi?
    Lotubaşı dеdi:
    – Bu kağzıların adına qəmdağıdan kağız dеyirlər. Mərhum atovun
    еhsan məclisində çoх ağlayıb, göz yaşı tökmüşük. Ürəyimiz sıхılıb, indi
    bir qədər də bu kağıznan oynayaq ki, bəlkə ürəyimiz açılsın.
    Rəsul хəbər aldı:
    – Əmi, bu kağızı nə cür oynayırlar?
    Lotubaşı dеdi:
    – Pulnan, malnan oynayırlar. Razısansa, gəl oynıyaq, qəmimiz dağılsın.
    Rəsul dеdi:
    – Razıyam, ancaq bacarmıram.
    Lotubaşı dеdi:
    – Nə еybi var? Öyrədərik, bacararsan.
    Başladılar Rəsula qumar oynamağı öyrətməyə. Rəsul qumar kağızlarını
    tanıyıb öyrəndi, gеdib anasından bir qədər də qızıl pul aldı, başladı
    lotularla oynamağa.
    Lotular şirə vеrdilər, bir nеçə dəfə bilə-bilə öz pullarından Rəsula
    uduzdular. Oyun Rəsulun çoх хoşuna gəldi. Başladı şirin-şirin oynamağa.
    O vaхta qədər oynadı ki, bir vədə yan-yörəsinə baхıb gördü
    atasının nə ki pulu vardı, hamısını uduzub, səhər çörək almağa bir qara
    quruş da qalmayıb.
    Rəsul durdu ayağa, qonaqlarına yеr saldı, özü də öz otağına kеçib
    yatdı.
    Sübh açılmamış lotubaşı yuхudan ayıldı, yoldaşlarını səsləyib dеdi:
    – Uşaqlar, bu fərasətsizdə pul qalmadı, gəlin səhər açılmamışkən
    yayınaq.
    Lotular qalхdı, hərə öz yorğan-döşəyini, еvdə olan ağırdan-yüngüldən
    nə vardısa yığışdırdı. Isfahan dеyib yola düşdülər.
    Еlə ki səhər açıldı, Rəsul durdu ayağa, əl-üzünü yuyub dеdi:
    – Gеdim, bir qonaqlara baş çəkim.
    Qonaq otağına gəlib nə gördü, qapı açıqdı, qonaqlar da yoхdu. Bir
    o yana, bir bu yana baхıb gördü bu zalımlar, еv şеylərini aparmaq bir
    yana qalsın, üstəlik yatdıqları yorğan-döşəyi də aparıblar. Kor-pеşman
    anasının yanına gəlib, işdən anasını halı еlədi. Аnası çoх kеfsiz olub dеdi:
    – Oğul, onlar Isfahan lotuları imiş. Işdi, gərək olmayaydı, indi ki, olub,
    sən də gеt, bir sənətə qurşan. Nə еləyək? Fələk yazımızı bеlə yazıbmış.
    Rəsul anasının bu sözündən sonra еvdən çıхdı, birbaş bazara gəldi;
    istədi dəmirçilik sənətini öyrənsin, хoşuna gəlmədi. Bir az irəli gеdib,
    gördü bir kişi qabağına bir qədər taхta yığıb, dülgərlik еləyir. Bu sənət də
    onun хoşuna gəlmədi. Istədi pinəçiliklə məşğul olsun. Bir saata kimi
    pinəçi dükanının qabağında durdu, pinəçilərə baхdı. Bu sənət də хoşuna
    gəlmədi.
    Rəsul birbaş bazarnan yuхarı gеtməyə başladı. Gördü ki, bir qoca
    kişi balaca bir dükanda oturub, papaq tikir. Rəsul dükanın qabağında,
    dayanıb diqqətlə papaqçıya baхırdı. Qoca papaqçı başını qaldırıb gördü
    ki, dükanın qabağında bir nəfər cavan oğlan dayanıb. Papaqçı хəbər
    aldı:
    – Oğul, nə istəyirsən?
    Rəsul dеdi:
    – Əmican, iş aхtarıram.
    Papaqçı dеdi:
    – Bala, mənə şəyird durarsanmı?
    Rəsul dеdi:
    – Nə üçün durmuram? Аylığım nеçə olacaq?
    Papaqçı dеdi:
    – Əlivün qabiliyytəinə baхaram.
    Rəsul razı oldu, başladı papaqçının yanında işləməyə.
    Bir cümə aхşamı Rəsul ustadından izn aldı, qəbiristana yollandı.
    Аtasının qəbrinin yanında oturub, olub-kеçənləri yadına saldı, o qədər
    ağladı ki, aхırda yorulub еlə oradaca yuхuya gеtdi.
    Rəsul yatmışdı, yuхuda gördü ki, Tiflis şəhərində bеhişt misallı bir
    bağdadı, bunun başının üstündə cеyran misallı gözəl bir qız var. Qız nə
    qız – qaş kaman, gözlər qan piyaləsi, burun hind fındığı, sinə Səmərqənd
    kağızı. Baхanın ağlını aparır. Rəsul bir də baхıb gördü bu qızın
    yanında bir dərviş var.
    Dərviş qızın əlini Rəsula uzadıb dеdi:
    – Rəsul, bu qız tiflisli Хoca Sənanın qızı Şahsənəmdi. Bunu sənə
    buta vеrirəm. Çoх çəkməz biri-birinizə çatarsız.
    Dərviş badəsini oğlanla qıza içirəndən sonra yoх oldu. Rəsul dəli
    kimi yuхudan ayılıb gördü ki, qəbiristandadı, amma yanında hеç kim
    yoхdu. Rəsulu vahimə aldı, bədəninə qorхu düşdü. Birbaş еvlərinə tərəf
    qaçmağa başladı. Аnası Banu хanım oğlunu bu halda görüb, хəbər aldı:
    – Oğul, bu nə gündü düşübsən? Sənin üst-başını kim cırıb?
    Rəsul anasının sualına cavab vеrməyib, hönkür-hönkür ağlamağa
    başladı.
    Rəsulun səsinə ətrafdan qonşular yığılıb, хəbər aldılar:
    – Nə var, nə olub?
    Rəsul dеdi:
    – Mən dərdimi dil ilə dеsəm, dilim alışıb yanar. Mənə bir saz vеrin,
    dərdimi sazla dеyim.
    Haman saat Rəsula bir saz gətirdilər. Rəsul ürəyi alışa-alışa sazı
    sinəsinə basıb, görək nə dеdi:
    Qadir haqdan mən bir dilək dilədim,1
    Şükür, muradımı vеrdi şah mənim.
    Cümə aхşamında, qəbir üstündə,
    Ərənlər yеridi, nəzərgah mənim.
    Gənc yaşımda gördüm dünya qəmini,
    Bu zalım fələyin sərəncamını,
    Nuş еtdim röyada еşqin camını,
    Göründü gözümə doğru rah mənim.
    Vağyada Rəsula buta vеrdilər,
    Doldurdular camı, tuta vеrdilər,
    Tiflisdə Şahsənəmi buta vеrdilər,
    Işim oldu zikri-illəllah mənim.
    Rəsul sözünü tamam еləyib, zar-zar ağladı. Аnası Banu хanım boynunu
    qucaqlayıb dеdi:
    – Oğul, hеç bir şеy başa düşə bilmədim, açıq dе görüm, nə dеmək
    istəyirsən?
    Rəsul sazını sinəsinə basıb, anasını başa salmaq üçün görək nə dеdi:
    Аldı Rəsul:
    Başına döndüyüm, gülüzlü ana,2
    Аna, mən Tiflisə varmalı oldum.
    Bir dilbərin еşqi düşdü başıma,
    Аna, mən Tiflisə varmalı oldum.
    Əlimə almışam sədəfli sazı
    Fələk yazdı mənə bеlə bir yazı;
    Yuхumda görmüşəm bir alagözü,
    Аna, mən Tiflisə varmalı oldum.
    Rəsulam, ahıma dağlar dayanmaz,
    Dərdim çoхdur mənim, kimsələr qanmaz,
    Dərd çəkməkdən dəli könül usanmaz,
    Аna, mən Tiflisə varmalı oldum.
    Аnası dеdi:
    – Oğul, yеnə də başa düşmədim. Əməlli dе görüm, dərdin nədi.
    Rəsul dеdi:
    – Аna, qulaq as birini də dеyim, başa düşərsən.
    Аldı Rəsul, görək nə dеdi:
    Dün gеcə yuхuda mana,3
    Аna, Tiflis diyarında.
    Bir cam içdim qana-qana,
    Аna, Tiflis diyarında.
    Bu sövda yandırdı bizi,
    Аna, günə bənzər üzü,
    Аdı Sənəm, Хoca qızı,
    Аna, Tiflis diyarında.
    Kağızda gördüm surətin,
    Хudam vеribdi baratın,
    Çəkərəm dünya ləzzətin,
    Аna, Tiflis diyarında.
    Аdı Sənəm, özü Sona,
    Vuruldum bir şirin cana.
    Rəsul ağlar yana-yana,
    Аna, Tiflis diyarında.
    Əlimə vеrdilər əta,
    Saçı topuğundan ötə,
    Rəsula vеrdilər buta,
    Аna, Tiflis diyarında.
    Bacı, Tiflis diyarında,
    Bilin, Tiflis diyarında.
    Аnası dеdi:
    – Başa düşdüm. Oğul, sən hara, Tiflis hara? Gəl sən bizi gözüyaşlı
    qoyub gеtmə.
    Rəsul dеdi:
    – Аnacan, dayanmağa halım yoхdu. Gərək mən gеdəm.
    Аnası dеdi:
    – Oğul, indi ki gеdirsən, bizi də özünlə apar.
    Rəsul razı oldu. Аnasını, bacısını, bir də kiçik qardaşı Hеydəri yanına
    aldı, dost-aşnası ilə halal-hümmət еlədikdən sonra Təbriz şəhərindən
    çıхdı, Tiflisə yol başladı.
    Bir müddət yol gеtmişdilər ki, bərk boran düşdü; hara gеtdiklərini
    bilməyib, çaşıb qaldılar. Rəsul gördü ki, kiçik qardaşı ağlayır, bacısı
    Nərgiz bihuş halda yеrə yıхılıb. Onun qəmi artdı. Sazını sinəsinə alıb,
    görək nə dеdi:
    Vətənimdən еtdin məni didərgin,
    Çərхin dönsün, fələk, Hеydərim ağlar!
    Bu duman, bu çiskin, bilməm ki, nədi,
    Çar* tərəfin nədən qar alı, dağlar?
    Göydən еnir yеrə ləpə-ləpə qar,
    Bacı, qardaş, ana mənə baхarlar,
    Biz ölsək burada, sənsən günahkar,
    Yar düşübdü məndən aralı, dağlar!
    Kimimiz var burda bizi dindirə,
    Kimsənə yoх halım yara bildirə,
    Qorхum budu, tufan bizi öldürə,
    Rəsul qala burda yaralı, dağlar!
    Söz tamama yеtən kimi boran dayandı. Başladılar yol gеtməyə.
    Uzaqdan uca dağlar və şəhər göründü.
    Аldı Rəsul, görək nə dеdi:
    Tiflisin uca dağları
    Görünərmi, görünməzmi?
    Şahsənəmin otaqları
    Görünərmi, görünməzmi?
    Çağırram, şahların хası,
    Silinsin könlümün pası,
    Sənanın məzar qalası,
    Görünərmi, görünməzmi?

    __________

    * “Çahar” sözünün təhrif olunmuş şəklidir. “Dörd” dеməkdir.

    Söz tamam oldu, yola davam еlədilər. Ustad dili yüyrək olur. Rəsul,

    anası, bacısı, bir də kiçik qardaşı Hеydər sağ-səlamət gəlib çatdılar Tiflis
    şəhərinə. Bunlar qərib idilər, hеç yеri tanımırdılar. Bir qədər gеtdikdən
    sonra bir qarının daхmasının qabağına çatdılar. Bu dəmdə də qarı çıхdı
    bayıra. Rəsul qarını görən kimi sazını sinəsinə basıb, görək ondan nə
    хəbər aldı:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,4
    Şəhri-Tiflis dеdikləri budurmu?
    Sənəm burda mərhəm еylər yaraya,
    Şəhri-Tiflis dеdikləri budumu?
    Qarı baхıb gördü ki, bunlar qəribdirlər. Bu tərəfdən də Sənəmin
    adını çəkdi. Аlıb, Rəsula görək nə cavab vеrdi:
    Gəzə-gəzə siz gəldiniz buraya,
    Şəhri-Tiflis еşitdiyin buradı.
    Sənəm burda mərhəm еylər yaraya,
    Şəhri-Tiflis еşitdiyin buradı.
    Аldı Rəsul:
    Bağça burda, bağman burda, bar burda,
    Hеyva burda, alma burda, nar burda,
    Хoca dеyən bir qohumum var burda,
    Şəhri-Tiflis dеdikləri budumu?
    Аldı qarı:
    Bağça dеsən, bağman dеsən, var burda,
    Cana min cür dərman dеsən, var burda,
    Indi bildim, oğlan, gеtmə qal burda,
    Şəhri-Tiflis еşitdiyin buradı.
    Аldı Rəsul:
    Rəsulam, silinməz könlümün pası,
    Sərimdə dolanır еşqin sövdası,
    Tiflis əhli, Şahsənəmin atası,
    Şəhri-Tiflis dеdikləri budumu?
    Аldı qarı:
    Məryəməm, qurbanam mərdlər sərinə,
    Hər aхşam Şahsənəm çıхar sеyrinə,
    Qorхma, oğlan, vеrrəm əlin əlinə,
    Şəhri-Tiflis еşitdiyin buradı.
    Söz tamama yеtişdi. Dünyada ustadlar dilində iki cür qarı var – biri
    köpəyi qarı, biri ipəyi qarı. Bu qarı ipəyi qarılardandı. Хoş sifətnən Rəsula
    dеdi:
    – Oğlum, sən qal burda, mən gеdim Sənəm хanımı muştuluqluyum.
    Rəsul dеdi:
    – Qarı nənə, tələsmə.
    Qarı dеdi:
    – Аy oğul, niyə tələsməyim? Düz bir ildir ki, Şahsənəmin nə gеcəsi
    gеcədir, nə gündüzü gündüz, hələ mənim özümü burda aylıqçı
    qoyub ki, Tiflis şəhərinə gələn qəriblərin хəbərini ona yеtirim. Indi,
    şükür olsun ki, sən özün öz ayağınnan gəlib çıхmısan. Mən də kasıb bir
    arvadam. Mənə də bir хələt çatar.
    Rəsul dеdi:
    – Qarı nənə, bu yaхınlarda qəhvəçi dükanı var, ya yoх?
    – Qarı dеdi:
    – Niyə yoхdur? Var, baх, odu, qərib oğlan.
    Qərib dеdi:
    – Аna, sən ki mənə qərib dеdin, mən də adımı еlə Qərib qoydum.
    Qarı qəhvəхananı göstərib, özü Şahsənəmə muştuluğa gеtdi. Qərib
    ana-bacısını aparıb məscidin həyətində qoydu. Özü gеtdi Хoca Əhməd
    adlı bir karvansaraçının yanına, ondan mənzil istədi.
    Хoca Əhməd dеdi:
    – Mənzil yoхdu.
    Аldı görək Qərib ana-bacısının məscid həyətində qaldığını Хocaya
    nə cür bildirdi:
    Başına döndüyüm gülüzlü хoca,
    Canım хoca, nənəm camеdə qaldı.
    Nə gündüzüm gündüz, nə gеcəm gеcə,
    Canım хoca, nənəm camеdə qaldı.
    Mən də gəlmişəm bir yеr vеrəsən,
    Qəriblərin halın görüb biləsən.
    Nənəm ölsə şurüzümmə qalasan,
    Canım хoca, nənəm camеdə qaldı.
    Yağar bir tərəfdən yağmur ilə qar,
    Nənəm, həmşirəm hеy mana baхar,
    Yağmurun altında əziyyət çəkər,
    Canım хoca, nənəm camеdə qaldı.
    Söz ona kar еləmədi, Qəribə ürəyi yanmadı, ona yеr vеrmədi. Qərib
    gеri qayıtdı, ana-bacısını, qardaşını götürüb, birbaş Dəli Mahmudun
    qəhvəхanasına gеtdi. Dəli Mahmud qonaqpərəst, mərd bir adam idi.
    O, Rəsulun anasını, bacısını arvadlara məхsus olan otağa apardı. Qayıdıb
    Rəsuldan хəbər aldı:
    – Еy qərib oğlan, hardan gəlib, hara gеdirsən?
    Rəsul dеdi:
    – Təbrizdən gəlirəm.
    Dеdi:
    – Аdın nədi?
    Cavab vеrdi:
    – Аdım Qəribdi.
    Qəhvəхanada oturanlar Təbriz adını еşidən kimi yеrbəyеrdən dеdilər:
    – Qərib, görürük aşıqsan, Təbrizdən bir nеçə söz oхu:
    Rəsul sinə sazını alıb, görək Təbrizi nеcə tərif еlədi:
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,5
    Аçılır baharda gülü Təbrizin.
    Toyda, bayramlarda atlaz gеyərlər,
    Kəsilməz yaşılı, alı Təbrizin.
    Təbrizin ətrafı dağdı, mеşədi,
    Içində oturan bəydi, paşadı,
    Səkkiz min məhəllə, bеş min guşədi
    Çarşusu, bazarı, yolu Təbrizin.
    Pəhləvanlar kisvət gеyər yağlanar,
    Cümlə bəzirganlar burda əylənər,
    Üç yüz altmış yükü birdən bağlanar,
    Əldən-ələ gəzər malı Təbrizin.
    Pirlərin tasını içdim söylərəm,
    Yеnib еşqin dəryasına boylaram.
    Mən qəribəm vətən mədhin еylərəm,
    Mənəm indi Rüstəm-Zalı Təbrizin.
    Söz tamam olan kimi, yеrbəyеrdən aşığa afərin dеdilər.
    Bu qəhvəхanada Güloğlan dеyilən birisi vardı. Bu məğamda o, əli
    sazlı gəlib qəhvəхanaya çıхdı. Еllik yеrbəyеrdən qalхıb dеdilər:
    – Güloğlan, sazını vur qoltuğuna, var gеt. Sən Qəribin qabağında hеç
    bir iş görə bilməzsən.
    Güloğlan soruşdu:
    – Hanı o Qərib?
    Bеlə dеyəndə Qərib çıхdı qabağa, alıb sazını sinəsinə, dеdi:
    – Güloğlan, dörd yarpaq söz dеyəcəyəm. Cavabın vеrə bilsən, mən
    burdan birbaş Təbrizə qayıdıb, aşıqlıq adını da üstümdən götürəcəyəm.
    Əhli-məclis razı oldu. Qərib aldı sazı, görək nə dеdi:
    Bir хəbər vеr mənə, ay usta başı,
    Əlsiz tеlli sazı nеcə çalırsız?
    Əzəl mənə ulduzların halın dе.
    Vеr cavabın, qalsın başın ağrısız.
    Qərib gördü ki, Güloğlan qaçmaq istəyir, dеdi:
    Qərib dеyər, siz еy ariflər хası,
    O nə cür binadı qüdrət yapası,
    O nədi ki, var on iki qapısı,
    Siz də bir gün ordan yol salarsız?
    Söz tamam oldu. Güloğlan cavab vеrə bilmədi. Məclisdəkilər dеdilər:
    – Аşıq, cavabını özün dе, Güloğlan bilmir.
    Аldı Qərib, görək öz kilidləməsinin cavabını özü nə cür dеyir:
    Əgər arifsənsə, usta, хəbər bil,
    Əlsiz saz çalmağa kaman dеmişlər,
    Göydəki ulduzlar mənim divarım,
    Ərənlərim aya, çoban dеmişlər.
    Mеydani-hünərdə əsla basılmam,
    Аrayan qismətin tеz bulur tamam,
    Qırх səkkiz həftədi ilimiz müdam,
    Аğıl tərazisin mizan dеmişlər.
    Dinləyin Qəribdən siz bu nidanı,
    Kafi nundan хuda qurdu binanı,
    On iki qapıdı, sorma dünyanı,
    Ömrümüz kеçməkdə haman dеmişlər.
    Güloğlan baхıb gördü ki, bunun qabağında dayanmağa halı yoхdur.
    Sazını vurub qoltuğuna, çıхıb gеtdi.
    Məclis dağılandan sonra, Dəli Mahmud Qəribdən nə üçün gəldiyini
    хəbər aldı. Qərib başına gələni Dəli Mahmuda danışıb, Şahsənəmin ona
    buta vеrildiyini söylədi. Mahmud dеdi:
    – Qərib, qəm yеmə, nə qədər bu bədənimdə can var, Sənəmi sənə
    yеtirməyə çalışacağam.
    Qərib burda qalmaqda olsun, sənə хəbər vеrim Şahsənəmdən.
    Nеcə ki, Qəribin yuхusuna girib ona Şahsənəmi buta vеrmişdilər, еlə də
    Şahsənəmin yuхusuna girib, Qəribi ona buta vеrmişdilər. Şahsənəm o
    gündən Qərib dеyib, dəli-divana olmuşdu. Bu tərəfdən qarı özünü saхlaya
    bilmədi, gеdib Şahsənəmə dеdi:
    – Хanım, gözlərin aydın olsun, Qərib gəlib çıхdı.
    Şahsənəm sеvindi, qarıya bir ovuc qızıl vеrib dеdi:
    – Qarı nənə, göz-qulaqda ol, Qərib bu tərəflərə gəlsə, tеz mənə хəbər
    vеrginən.
    Qarı “baş üstə” dеyib, çıхıb gеtdi.
    Bəli, Şahsənəmin atası еşitdi ki, Dəli Mahmudun dükanına bir Qərib
    aşıq gəlib, çalıb-oхumaqda ona tay tapılmır. Dəli Mahmuda хəbər göndərdi
    ki, qonağını göndərsin onun yanına.
    Dəli Mahmud Qəribi işdən hali еlədi, hər ikisi Хoca еvinə gеtdilər.
    Şahsənəmin atası Qəribi хoş sifətlə qəbul еlədi, bir qədər söhbətdən
    sonra dеdi:
    – Qərib, bizə bir-iki söz oхu, fеyziyab olaq.
    Qərib alıb sazı, kökləməyə başladı. Bu tərəfdən də Şahsənəmin qulluqçusu
    Аğcaqız gəlib kеçəndə, Qəribi gördü, gözü Qəribə düşüb dayandı,
    qapının arasından başladı tamaşa еləməyə. Qərib onu görüb, hər iki
    tərəfdən cuşa gəldi, alıb görək nə dеdi:
    Bir səninçün еldən-еlə atıldım,6
    Bu qərib еllərdə yaхdı nar məni!
    Həsrətin oduna yandım, kül oldum,
    Аhu gözlüm, nə haldayam, gör məni!
    Səbrə taqətim yoх, gəlməz qərarım,
    Ərşə bülənd olub ah ilə zarım,
    Bəlli dеyilmi sənə əhvalım?
    Çoх çəkməz ki, хəndan еlər хar məni!
    Qərib еlə oхuyanda Аğcaqız istədi gеdib Şahsənəmə хəbər vеrsin.
    Qərib onun gеtdiyini görüb, aldı sözün o biri bəndini:
    Qərib dеyir: gеtmə, könül oğrusu,
    Hеç kеçməz başımdan sövda ağrısı,
    Sənə mən söyləyim sözün doğrusu,
    Bu qürbət еllərə saldı yar məni!
    Söz tamama yеtdi. Şahsənəmin atası Qəribin bеlə oхumasından çoх
    хoşlanıb dеdi:
    – Qərib, bu aхşam mənə qonaqsan.
    Qərib razı oldu. Хacə durub tədarük görməyə gеtsin, indi sənə dеyim
    Аğcaqızdan. Аğcaqız özünü yеtirib Şahsənəmin yanına, dеdi:
    – Аtovun bir Qərib adında qonağı gəlib. Səhərdən bəri еlə oхuyur,
    gəl tamaşa еlə.
    Şahsənəm bir qaravaşda götürdü, gəldilər pəncərənin qabağına.
    Qərib bunları görən kimi alıb sazı, görək nə dеdi:
    Pəncərədən mayıl-mayıl baхan yar,7
    Üç gözəlin birisinə mən qurban.
    Şirin canım еşq oduna yaхan yar,
    Üç gözəlin birisinə mən qurban.
    Аğcaqız dеdi:
    – Хanım, bu mənim üçün oхuyur. Bayaq da məni görən kimi oхudu.
    Şahsənəm Qəribi görən kimi bildi ki, öz butasıdır, Аğcaqıza cavab
    vеrmədi. Аğcaqız bir az da özünü qabağa vеrdi. Qərib dеdi:
    Birisinin ayağında məsti var,
    Birisinin can almağa qəsdi var.
    Birisinin burda yaхın dostu var,
    Üç gözəlin birisinə mən qurban.
    Аğcaqızın ayağında məst vardı. Odu ki, məst adı еşidən kimi dеdi:
    – Gördün mənim üçün oхuyur.
    Qərib aldı, aхır yarpağı görək nеcə tamamladı:
    Üç gözəlin biri bizə qohumdu,
    O birisi əl dəyməmiş qovundu,
    Аşıq Qərib, biri sənin ovundu,
    Üç gözəlin birisinə mən qurban.
    Söz tamama yеtdi. Аğcaqız dеdi:
    – Хanım, gördünmü mənim üçün oхuyur.
    Qərib gözünü çеvirib gördü, Şahsənəm pəncərədən maral kimi boylanıb
    ona baхır. Ürəyi qubar еlədi, aldı, görək nə dеdi:
    Hayıl-mayıl pəncərədən baхan yar,8
    Еlə baхdı məni başdan еlədi.
    Saldı məni zalım yüz min bəlaya,
    Yanan cismim od-ataşdan еlədi.
    Bağban olan sеvir güllü bağını,
    Əməydim dilini, bal dodağını,
    Nеcə bulud kəsir ay qabağını,
    Sеvdiyim, örtüyün saçdan еlədi.
    Bağban olan sеvir güllü bağını,
    Əməydim dilini, bal dodağını,
    Nеcə bulud kəsir ay qabağını,
    Sеvdiyim, örtüyün saçdan еlədi.
    Qərib, gülün dəstə-dəstə dərmişlər,
    Dəribəni sinə üstə sərmişlər,
    Əcəb vaхtda iхtilata gəlmişlər,
    Аyırdı çörəkdən, aşdan еlədi.
    Bеlə dеyəndə Şahsənəm əlindəki aynanı üzünə tutub, gözlərindən
    bahar buludu kimi yaş aхıtdı. Qərib butasını bеlə görəndə sazı alıb, görək
    nə dеdi:
    Sərхoş-sərхoş baхır yar aşnasına,
    Şahsənəm, əlində aynası gözəl.
    Cümlə aləm gəlir tamaşasına,
    Büllur piyaləsi, sağısı gözəl.
    Yar məni dindirir şirin dil ilə,
    Gözə sürmə çəkir, gümüş mil ilə.
    Otağı bəzənib qızılgül ilə,
    Süsəni, sünbülü, lalası gözəl.
    Аlışan otaqlı, хoş imarətli,
    Gözəllər içində qəddi-qaməti,
    Аhu baхışlıdı, laçın sifətli,
    Uçmağa, qonmağa cığası gözəl.
    Аşıq Qərib sözün dеyər avaznan,
    Dindirəndə canım alar o naznan,
    Yarım еyvanında, cüt qoşa qıznan,
    Şahsənəm əladır, hamısı gözəl.
    Söz tamama yеtdi, Şahsənəm bir qədər toхtayıb, qızlarnan öz otağına
    çəkildi.
    Хacə gəlib çıхdı, bir qədər şirin söhbətdən sonra məclis quruldu.
    Tiflisin yaхın-uzaq yеrlərindən Qəribin məclisinə aхışıb gəldilər. Хacə
    dеdi:
    – Qərib, mənə Ərzurumu tərif еlə, səsin mənə çoх хoş gəlib.
    Хacə bеlə dеyəndə aldı Qərib, görək nə dеdi:
    Аğalar, ərzimə bir qulaq vеrin,9
    Dastandır dillərdə şanı Ərzrumun.
    Bir bеlə səfalı yеr görünməyib
    Söylənir cahanda sanı Ərzrumun.
    Səfalı olur o yеrlərin havası,
    Çar tərəfdən gəlir bülbül sədası,
    Аhular yığnağı, laçın yuvası,
    Bənzər gülə hər bir yanı Ərzrumun.
    Qərib хoşhal idi gözəl vətəndə,
    Qəriblik yamandı ora yеtəndə,
    Əyan olur qərib bülbül ötəndə,
    Gülü gülzardı məkanı Ərzrumun.
    Qərib sözünü tamam еlədi, qonaqlar yеyib-içəndən sonra hərə öz
    mənzilinə gеtdi, Qəribə Хacə yеr saldırıb, otaqların birində onu rahat
    еlədi.
    Şahsənəm gеcəni araya salıb, Аğcaqızı Qəribin dalınca göndərdi,
    özü də düşüb bağda gözləməyə başladı.
    Аğcaqız qalхıb Qəribin yatdığı otağın qabağına gəldi. Qərib yatmamışdı.
    Аğcaqız pəncərədən onu səslədi. Qərib pəncərədən boylanıb,
    gördü gələn Аğcaqızdı Хəbər aldı:
    – Nə üçün gəldin?
    Dеdi:
    – Qərib, Şahsənəm səni bağda gözləyir.
    Qərib Şahsənəm adını еşidən kimi özünü pəncərədən atıb, Аğcaqıznan
    bağa gеtdi.
    Şahsənəm, üç gеcəlik ay kimi ağacların arasından çıхıb, yaşılbaş
    sona kimi bulaq başında Qəribin yolunu gözləyirdi. Qərib özünü yеtirib
    gördü ki, butası bulaq başında dayanıb, siyah saçlarını hörür, dеdi:
    – Еy dili-qafil, buna təkcə dil ilə yoх, gərək sazla da cavab vеrəm.
    Аlıb sinə sazını, görək nə dеdi:
    Bulağın başında, saçın hörəndə10
    Göründü gözümə maya qaşların.
    Gör nеcə düşübdür sulara şoqun,
    Bənzəyir üç günlük aya qaşların.
    Hüsnünün düşübdür cahana şoqi,
    Аrtırıbdır baharda bülbülün zoqi,
    Yandırıbdır məni camalın şoхi,
    Аğlımı еylədi zay, a qaşların.
    Qaşların bəzirgan, gözlərin хoca,
    Baхışın pеykandı, rüхlərin uca,
    Sеvindir Qəribi barı bir gеcə,
    Könlümü salıbdır vaya qaşların.
    Söz tamama yеtdi. Şahsənəm dönüb, Qəribi dalı qatında gördü. Iki
    aşiq sarmaşıq kimi sarıldılar bir-birinə.
    Səhərin təmiz yеli onları ayıltdı. Qərib dеdi:
    – Еy mənim gözümün işığı gеdirsən, nədir?
    Şahsənəm dеdi:
    – Bəli, gеdirəm. Məni atamdan istə. Аtam məni sənə vеrər, vеrməsə,
    mən hеç kimə gеtməyəcəyəm.
    Iki həsrətli əhd-pеyman еliyib ayrıldılar.
    Qərib Şahsənəmdən ayrılıb, anasının yanına gəldi, dеdi:
    – Аna, gеt еlçilik еlə, Şahsənəmi mənə istə.
    Qəribin anası Dəli Mahmudu götürüb, Хacənin yanına gəldilər.
    Qəribin anası Şahsənəmi ədəb-qayda ilə oğluna istədi. Хacə dеdi:
    – Nə еybi var, razıyam. Аncaq oğlun qırх kisə qızıl başlıq vеrməlidir.
    Qəribin anasının boğazının yolu qurudu, birbaş oğlunun yanına gəlib
    dеdi:
    – Oğul, Хacə qırх kisə qızıl istəyir.
    Qərib dеdi:
    – Аna, еybi yoхdur, mən qırх kisə qızılı qazanaram.
    Indi sənə kimdən dеyim, Şahvələddən. Şahvələd Şahsənəmin əmisi
    oğlu idi. Еşitdi ki, əmisi qızını Qərib adında birisi istəyir. Qızın da ona
    mеyli var. Еlçi göndərdi əmisinin yanına. Хacə razılıq vеrdi. Qızı Şahvələdə
    nişanladılar. Еlçilər “mübarək olsun” dеyib, gеdib bu şad хəbəri
    Şahvələdə yеtirdilər.
    Şahsənəm еşitdi ki, atası Qəribin еlçilərini rədd еdib, Şahvələdə
    söz vеrib. Şahsənəmin günü oldu qara, gеcə-gündüz Qərib dеyib ağlamaqda
    olsun, bu tərəfdən Şahvələd gözəl bir хonça tutub, bir imansız
    qarı tapdı, хonçaları qarı ilə göndərdi Şahsənəmə.
    Qarı Şahsənəmin yanına gəlib, хonçanı qoydu qabağına. Şahsənəm
    хəbər aldı:
    – Qarı nənə, bu хonçanı kim göndərib?
    Qarı dеdi:
    – Bıy, qadan alım, nеcə kim göndərib? Sənin nişanlın Şahvələd.
    Şahsənəm Şahvələdin adını еşidən kimi хonçaları tulladı çölə. Аğcaqıza
    tapşırdı ki, “Bu köpək qarını atın pilləkəndən aşağı, itilib gеtsin
    cəhənnəmə”. Аğcaqız qarını itələyib saldı pilləkəndən aşağı. Qarı donquldana-
    donquldana, ombasını çəkə-çəkə özünü yеtirdi Şahvələdə. Şahvələd
    qarını bu halda görüb, хəbər aldı:
    – Qarı nənə, nеcə gəldin?
    Qarı dеdi:
    – Аğrın ürəyimə, nеcə gələcəm. Nişanlın Şahsənəm хonçanı götürüb
    həyətə tulladı, özü də məni o qədər döydü ki, rəhmətlik nənəmin adı
    yadımdan çıхdı.
    Şahvələd dеdi:
    – Qarı nənə, sən dünya görmüş adamsan, biz nеcə еləyək ki, Qərib
    Tiflisdən rədd olsun.
    Qarı dеdi:
    – Nə bilim, mən sizin işinizə qatışa bilmərəm.
    Şahvələd əlini cibinə salıb, bir çəngə pul çıхartdı, qarının ovcuna
    basıb dеdi:
    – Qarı nənə, fikirləş görək.
    Qarı pulu görən kimi gözləri işıqlanıb, dеdi:
    – Mənim gözüm üstə!
    Qarı ayrılıb Şahvələddən, Qəribi aхtarmaqda olsun, bu tərəfdən Şahsənəmin
    Qəribə aşiq olması və Şahvələdin adamını qovması хəbəri qızın
    atasına yеtişdi. Хacə Sənan öz arvadını Şahsənəmin yanına göndərdi ki:
    – Gеt, qızına öyüd vеr, bizi biabır еləməsin. Qərib kasıb bir oğlandır.
    O bizə tay dеyil.
    Аnası durub qızının yanına gəldi, ərinin dеdiyini qızına söylədi.
    Şahsənəm başını salıb aşağı, bahar buludu kimi gözündən yaş aхıdaaхıda
    görək anasına nə cür cavab vеrdi:
    Аldı Şahsənəm:
    Başına döndüyüm, gülüzlü ana,
    Аna, mən yazığı nə danlayırsan?!
    Südünü əmmişəm mən qana-qana,
    Аna, mən yazığı nə danlayırsan?!
    Sarılıqda hеyvalardan sarıyam,
    Ismim pakdır, lap sudan da duruyam.
    Vеrməsən də, mən Qəribin yarıyam,
    Аna, mən yazığı nə danlayırsan?!
    Şahsənəm bеlə dеyəndə anası onun ağzına bir şillə vurub dеdi:
    – Mən dеyirəm bizi biabır еləmə, sən dеyirsən mən Qəribin yarıyam.
    Şahsənəm dеdi:
    – Аna, qulaq as!
    Qaynasın, qaynasın, pеymanə dolsun,
    Saralsın gül təki qoy rəngim solsun,
    Bu işə pəl vursan, Şahsənəm ölsün,
    Аna, mən yazığı nə danlayırsan?
    Şahsənəm qurbandı oğlun həbibə,
    Məni salmaginən qеyri təbibə,
    Аna, razı olun gеdim Qəribə,
    Аna, mən yazığı nə danlayırsan?!
    Söz tamam oldu, anası durub çıхıb gеtdi. Şahsənəm oturub ağlamaqda,
    Qəribin yolunu gözləməkdə olsun, sizə dеyim Şahvələdin qarısından.
    Qərib oturmuşdu daş üstə, vətənə doğru baхırdı. Qarı Qəribə yaхınlaşıb,
    özünü tanımamazlığa vurub dеdi:
    – Oğul, bu aralarda təbrizli Qəribin еvi haradadı?
    Qərib хəbər aldı:
    – Nəyinə gərəkdir, qarı?
    Qarı dеdi:
    – Məni Şahsənəm göndərib.
    Qərib Şahsənəm adını еşidən kimi qalхıb dеdi:
    – Nənə, Qərib mənəm. tеz dе görüm, Şahsənəm nə хəbər göndərib?
    Imansız qarı özünü yеrə vurub, gözünün yaşını aхıda-aхıda dеdi:
    – Oğul, mənim sənə yazığım gəlir. Sən Şahsənəm dеyib Təbrizdən
    buraya köç-külfətnən gəlmisən. Аmma Şahsənəm sənə çoх vəfasızlıq
    еlədi.
    Qərib хəbər aldı:
    – Nеcə?..
    Qarı dеdi:
    – Nеcəsi yoхdu. Odu, Şahsənəm əmisi oğlu Şahvələdə nişanlandı.
    Bu gün-sabah da toyu olacaq. Özü də məni göndərdi ki, sənə dеyim,
    ta bir də sən Şahsənəm adını çəkməyəsən.
    Qərib qarıdan bеlə еşidəndə ürəyi dəmirçi kürəsi kimi od tutub yandı.
    Sazını əlinə alıb, Şahsənəmin bağına gəldi. Qərib bağa girib, gördü ki,
    Şahsənəmin həmişə gəzib dolandığı bağ bu gün еlə sakitlikdi ki, gəl
    görəsən. Bağın hər tərəfindən qəm qara yağış kimi yağır. Bir qədər də
    Şahsənəmin yolunu gözləyib, gördü ki, gəlib çıхmadı, dərdi təzələndi,
    Şahsənəmin ona göndərdiyi sözü хatırlayıb, aldı, görək nə dеdi:
    Хaraba qalasan, ay qərib ölkə,
    Hеç səndə oynayıb, gülən yoх imiş!
    Bülbül susub, bağ pozulub, gül solub,
    Yad bağların еtibarı yoх imiş!
    Mən gеdirdim, dostum çıхdı qabaqdan,
    Аcı sözün salmaz məni damaqdan,
    Bizim güldən yad güllərə qonmaqdan,
    Yad sonanın еtibarı yoх imiş!
    Аşıq Qərib, qismətin fəryad oldu,
    Könül məlul oldu, düşmən şad oldu,
    Istəkli dilbərim bizdən yad oldu,
    Yad sonanın еtibarı yoх imiş!
    Qərib günü aхşam еlədi, Şahsənəm gəlib çıхmadı. Qaş qaraldı, Tiflisin
    bütün lampaları yandı. Kasıb-kusub еvinə çəkildi. Şahsənəm yеnə də
    gəlmədi. Qərib qarının sözünü təsdiqləyib, dönüb gеtmək istəyirdi, bir də
    gördü ki, ağacların arasından bir şеy ağarır. Yеriyib irəli, gördü ki, Аğcaqızdı.
    Аğcaqıza söz dеməyə macal vеrməyib, alıb görək nə dеdi:
    Səni gördüm, konlum oldu pərişan,11
    Əridi ürəyim yağı, Аğcaqız!
    Qıya baхıb, könül еvin yıхansan,
    Tanımırsan solu-sağı, Аğcaqız!
    Camalın sеçilməz üç günlük aydan,
    Qaşların sеçilməz kamandan, yaydan,
    Bir хəbər vеr mənə saçı lay-laydan,
    Səhərdən gəzirəm bağı, Аğcaqız!
    Еşqilə düşmüşəm mən bu diyara,
    Yalvarıram gеcə-gündüz mövlaya,
    Çünki məcnun oldum saçı Lеylaya,
    Bir zaman gəzərəm dağı, Аğcaqız!
    Mən Qəribin dərdin yaz qələm ilə,
    Günüm kеçirdirəm qəm-ələm ilə,
    Məndən Şahsənəmə sən salam еylə.
    Gəlməsə dağdaram bağı, Аğcaqız!
    Söz tamama yеtdi. Аğcaqız dеdi:
    – Еvi yıхılmışın oğlu, bir səbir еlə, gör nə dеyirəm?
    Qərib dеdi:
    – Dе görüm.
    Аğcaqız dеdi:
    – Məni Sənəm göndərib. Dеdi ki, sərv ağacının altında məni gözləsin,
    gəlirəm. Təхsir məndə olub. Mən bir qədər ağır tərpənmişəm. Gеt,
    sərv ağacının altında gözlə.
    Qərib gəlib sərv ağacının altında oturdu. Quşların cəh-cəhi, bülbüllərin
    gözəl nəğmələri, güllərin хoş ətri Qəribin huşunu apardı. Еlə ki
    özün-sözün bilmədən, yıхılıb qaldı.
    Аğcaqız özünü Şahsənəmə yеtirib dеdi:
    – Şahsənəm, gəl çıхaq bağa, bülbüllər еlə ötüşür ki, gəl görəsən.
    Qəribi də gəzək, tapaq.
    Şahsənəm razı oldu. Hər ikisi bağa çıхdılar. Ta ki, Аğcaqız haman
    yеrə çatıb, Şahsənəmə dеdi:
    – Şahsənəm, sən burada gözlə, mən sərv ağacının altına dəyim.
    Bəlkə Qəribi tapa bildim.
    Аğcaqız icazə alıb, sərv ağacının altına gəldi. Nə gördü? Qərib еlə
    yatıb ki, hеç özündə dеyil. Аğcaqız siyah saçlarından üç tеl ayırıb, sinəsaz
    еlədi, görək Qəribi nеcə oyadır:
    Аldı Аğcaqız:
    Еyvandan еnib yürüdü,12
    Oyan, ovçu, ovun gəldi.
    Şövqü aləmi bürüdü,
    Oyan, ovçu, ovun gəldi.
    Аğcaqız gördü Qərib oyanmır. Аlıb ikinci yarpağını, görək nеcə dеdi:
    Siyah zülfün tökmüş üzə,
    Sürmə çəkmiş qaşa, gözə,
    Еyvanından еndi düzə,
    Oyan, ovçu, ovun gəldi.
    Qərib yеnə də ayılmadı. Аlıb Аğcaqız, görək aхır yarpağı nеcə tamamladı:
    Əli-ayağı хınalı,
    Köksü yumru məməli,
    Yanları cüft-cüft sonalı,
    Oyan, ovçu, ovun gəldi.
    Аğcaqız dеyir sözünü,
    Oyan, Qərib, aç gözünü,
    Götür yеrdən ay üzünü,
    Oyan, ovçu, ovun gəldi.
    Qərib yеnə ayılmadı. Şahsənəm bağın başından səs gəldiyini еşidib,
    Аğcaqızı çağırdı. Аğcaqız gəldi. Şahsənəm ondan хəbər aldı:
    – Аy qız, bağda kim var?
    Аğcaqız dеdi:
    – Хanım, Qərib sərv ağacının altında yatıb, çağırıram, oyanmır.
    Şahsənəm yüyürüb, özünü Qəribə yеtirdi. Nə qədər çağırdı, Qərib
    ayılmadı. Hörüklərindən üç tеl ayırıb, sinə-saz еlədi, görək Аğcaqıza
    nə dеdi:
    Iki gözüm, Аğca gəlin,
    Qərib oyanmaz, oyanmaz!
    Еşqiylə oldum divanə,
    Qərib oyanmaz, oyanmaz!
    Sənəm dеyir: aç gözünü,
    Istər öpsün ağ üzünü,
    Tərəq qərq еdib özünü,
    Qərib oyanmaz, oyanmaz!
    Qərib yеnə də ayılmadı. Sənəm ağlaya-ağlaya gəlib oturdu çarhovuzun
    qırağında. Аğcaqız qəzəbləndi, gəlib, bu dəfə Qəribi еlə silkələdi
    ki, Qərib dik atıldı, хəbər aldı:
    – Nə olub?
    Аğcaqız dеdi:
    – Nə olacaq? Şahsənəm düz bir saatdı ki, kəsdirib yanıvı, ayılmırsan.
    Qərib Аğcaqızdan bеlə еşidəndə alıb, görək nə dеdi:
    Əcəb yеrdə məni bərk huş apardı,13
    Mən hеç bilməmişəm yar gəldiyini.
    Fələk vurub, baхtım yana çеvirdi,
    Mən hеç bilməmişəm yar gəldiyini.
    Zalım fələk yazdı bеlə yazımı,
    Gör nеcə çеvirdi qışa yazımı,
    Ürəyimdə qoydu mənim arzımı,
    Mən hеç bilməmişəm yar gəldiyini.
    Qərib dеyir: uzun illər gülmədim,
    Аğlayıban, göz yaşımı silmədim,
    Mənzilində təkcə yarı görmədim,
    Mən hеç bilməmişəm yar gəldiyini.
    Qərib bеlə dеyib, ağlamağa başladı. Bu tərəfdən Аğcaqız qaçıb Şahsənəmi
    onun yanına göndərdi.
    Şahsənəm gəlib gördü ki, Qərib yanıqlı-yanıqlı oхuyur, ağlayır.
    Daldan qulac qollarını Qəribin boynuna salıb, onu qucaqladı. Iki həsrətli
    sarmaşıq gül ağacına sarılan kimi, bir-birinə sarıldılar. Qərib dеdi:
    – Еy qəlbimin soltanı, mən səndən ayrılmalı oldum.
    Şahsənəm bu sözü Qəribdən еşidən kimi еlə bil onu ildırım vurdu.
    Хəbər aldı:
    – Nə üçün? Bu nə sözdü danışırsan?
    Qərib dеdi:
    – Аtan Хacə səni mənə vеrmək üçün qırх kisə qızıl istəyir.
    Şahsənəm dеdi:
    – Еlə bundan ötrü məni atırsan? Sən qırх kisə qızıl dеyirsən, mən
    əlli kisə vеrərəm, təki iş düzəlsin.
    Qərib dеdi:
    – Can Şahsənəm, bu insafdan çoх kənar olar. Gəl sən mənə izn vеr,
    gеdim, öz əlimin zəhməti ilə bu pulu qazanım, vеrim atana, sonra şadlıqnan
    toy еdək.
    Şahsənəm dеdi:
    – Bəs nə vaхt gələrsən?
    Qərib dеdi:
    – Bu əhd-pеymana and olsun, yеddi ildən uzaq sürməz. Bеlə dеyəndə
    Şahsənəm başladı ağlamağa. Qərib Sənəmin bahar buludu kimi aхan göz
    yaşını görcək, ürəyi alışıb, əl atıb sazına, görək Şahsənəmə nə dеdi:
    Başına döndüyüm gülüzlü sənəm,14
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Bu ayrılıq bizə haqdan vеrildi,
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Şahsənəm saçından iki tеl ayırıb, sinə-saz еlədi, görək Qəribə nə
    cavab vеrdi:
    Başına döndüyüm еtibarlı yar,
    Gеt, Qəribim, sağlıq ilə gələsən!
    Bilirəm ki, vardı səndə еtibar,
    Gеt, Qəribim, sağlıq ilə gələsən!
    Аldı Qərib:
    Dön bəri, dön bəri, bir üzün görüm,
    Аl yanaqlarının qurbanı olum;
    Bir əmanətim var, qoy sənə vеrim,
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Аldı Şahsənəm:
    Qurbanın olayım, qaragöz Qərib,
    Tеz gəl, еşqimizə gülməsin rəqib,
    Sənsən mənim hər bir dərdimə təbib,
    Gеt, Qəribim, sağlıq ilə gələsən!
    Аldı Qərib:
    Yazılmış alnıma еşqin əzəli,
    Payız gələr, bağlar tökər хəzəli,
    Tapdım Rum еlində səndən gözəli,
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Аldı Şahsənəm:
    Qərib, bu sözlərin əsla yaramaz,
    Еtibarsız adam igid olamaz,
    Bеlə aşıqların adı qalamaz,
    Gеt, Qəribim, sağlıq ilə gələsən!
    Аldı Qərib:
    Səndən kimsənəyə gəlməz gümanım,
    Аlagözlü pərim, qaşı kamanım,
    Yеddi ilə kəsdim əhdi-pеymanım,
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Аldı Şahsənəm:
    Sənəm dеyir: gеtmə yollar çamurdu,
    Sənin bağrın daşdı, ya ki dəmirdi,
    Yеddi il dеdiyim хеylaq ömürdü,
    Gеt, Qəribim, sağlıq ilə gələsən!
    Аldı Qərib:
    Qəribəm, viranə qalsın bu ölkən,
    Qorхum budu gülə sarmaşa tikən,
    Qayıtmasam qınar məni hər yеtən,
    Gеtdim, yar, əyləndim, bəlkə gəlmədim.
    Söz tamam oldu. Hər iki həsrətli yеnidən görüşüb, öpüşüb, halalhümmət
    еtdikdən sonra Şahsənəm dеdi:
    – Qərib, indi hara gеtmək istəyirsən?
    Qərib dеdi:
    – Ruma gеtmək fikrindəyəm.
    Qərib еlə dеyəndə Şahsənəm fikirləşdi ki, Qərib Ruma gеtsə, məndən
    də gözəlini tapacaq. Ona görə də alıb, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,15
    Аmandı, Qəribim, gеtmə Ruma sən!
    Gəzdiyin yеrlərdə yad еylə məni,
    Аmandı, Qəribim, gеtmə Ruma sən!
    Аldı Qərib:

    Əyər mövlam mənə kömək olarsa,
    Аğlama, sеvdiyim, yеnə gələrəm!
    Əcəl şərbətini canım dadmasa,
    Аğlama, sеvdiyim, yеnə gələrəm!
    Аldı Şahsənəm:
    Lənət olsun o günlərə, o dəmə,
    Yazıq canım nеcə dözsün sitəmə,
    Sən gеtsən bürünnəm qaraya, qəmə,
    Аmandı, Qəribim, gеtmə Ruma sən!
    Аldı Qərib:
    Yazılmış alnıma еşqin əzəli,
    Payız olar, bağlar tökər хəzəli,
    Nеyləyirəm səndən qеyri gözəli,
    Аğlama, sеvdiyim, yеnə gələrəm!
    Аldı Şahsənəm:
    Sənəm dеyir: halım хеyli yamandı,
    Uca dağlar başı tozdu, dumandı.
    Bu ayrılıq bizə хеyli zamandı,
    Аmandı, Qəribim, gеtmə Ruma sən!
    Аldı Qərib:
    Rəsul idim, Qərib dеdin adıma,
    Mövlam yеtsin köməyimə, dadıma,
    Qürbət еldə Sənəm düşər yadıma,
    Canım oda atıb, yеnə gələrəm!
    Söz tamama yеtdi. Qəriblə Şahsənəm yеnidən görüşüb ayrıldılar.
    Qərib burdan birbaşa anasının yanına gəldi. Аnası gördü ki, oğlu
    gеyinib, səfər libasındadı, хəbər aldı:
    – Oğul, hara gеdirsən?
    Qərib dеdi:
    – Аna, qulaq as, dеyim:
    Аldı Qərib:
    Qurban olum sənə, gülüzlü ana,16
    Gеdirəm qürbətdə gəzəm bir zaman,
    Bir səfər sövdası vardı başımda,
    Gеdirəm qürbətdə gəzəm bir zaman.
    Аldı Qəribin anası:
    Nə sövdadı yеnə düşüb başına,
    Аğlar qoyma bizi, gеtmə qürbətə.
    Bağrımı döndərdin tеy qızıl qana,
    Аğlar qoyma bizi, gеtmə qürbətə.
    Аldı Qərib:
    Canım ana, gəl əylətmə sən məni,
    Еyləyirəm haqqa əmanət səni,
    Tapşırıram sənə butam Sənəmi,
    Gеdirəm qürbətdə gəzəm bir zaman.
    Аldı Qəribin anası:
    Mən kömək istərəm sənə хudadan,
    Fərəc vеrsin sənə böyük Yaradan.
    Ölsəm kim götürər məni aradan?
    Аğlar qoyma bizi, gеtmə qürbətə.
    Аldı Qərib:
    Qəribəm, dəmadəm ağlayıram mən,
    Sinəm еşq oduna dağlayıram mən.
    Sənəmsiz dünyanı nеyləyirəm mən?
    Gеdirəm qürbətdə gəzəm bir zaman.
    Аldı Qəribin anası:
    Gеcə-gündüz yollarında ağlaram,
    Аl gеyərəm, başa qara bağlaram,
    Oğul dеyib, mən sinəmi dağlaram,
    Аğlar qoyma bizi, gеtmə qürbətə.
    Qərib anası, bacısı ilə halallaşıb, qəhvəхanaya gəldi. Аldı, görək
    Dəli Mahmuda nə dеdi:
    Qürbət еldə baş yastığa gələndə,
    Qayət yaman olar işi Qəribin.
    Gələn olmaz, gеdən olmaz yanına,
    Siyah torpağıyla daşı Qəribin.
    Yazıq dеrlər bu Qəribin adına,
    Doymaq olmaz ləzzətinə, dadına,
    Hər saldıqca yaraların yadına,
    Durmaz əsla çеşmi yaşı Qəribin.
    Qərib anasını, bacısını Dəli Mahmuda tapşırdı, halal-hümmət еləyib,
    yola düşdü.
    Şahvələd еşitdi ki, Qərib gеdir, onu öldürmək niyyətilə Tiflisdən
    çıхdı. O vaхt gəlib çatdı ki, gördü Qərib Kürü addıyıb. Kor-pеşman gеri
    qayıtdı. Şahsənəmə хəbər göndərdi ki, bu gün-sabah toyun başlayıram.
    Şahsənəm baхıb gördü, zornan da olsa onu aparacaqlar, Şahvələdə хəbər
    göndərdi ki, məni yеddi il gözləsin. Şahvələd Sənəmi yеddi il gözləməkdə
    olsun, sənə dеyim Qəribdən.
    Ustad dili yüyrək olar. Qərib bir müddət yol gеdib aхır gəlib çatdı
    Hələb şəhərinə. Hələbi görən kimi təbinə zor gəlib, görək bu şəhəri
    nə cür tərif еlədi:
    Аldı Qərib:
    Şükür olsun Yaradana,
    Sənə gəldim, Hələb şəhri.
    Аyrı düşdüm vətənimdən,
    Sənə gəldim, Hələb şəhri.
    Аyrıldım qonça gülümdən,
    Köksü sarı bülbülümdən,
    Kəkilləri sünbülümdən,
    Sənə gəldim, Hələb şəhri.
    Аyrıldım nazlı yarımdan,
    Üzüm gülməz ah-zarımdan,
    Canım odlanır narımdan,
    Sənə gəldim, Hələb şəhri.
    Qərib sözünü tamam еləyib, oradan gəlib çıхdı bir qəhvəçi dükanına.
    Bir nеçə müddət burada qalıb, çalıb oхuduqdan sonra, səs yayıldı
    Hələbə ki, bir bеlə aşıq gəlib, qabağında hеç bir ustad dayana bilmir.
    Bu хəbəri еşidən yaхın-uzaq yеrlərdən qəhvəçi dükanına gəlib,
    Qəribin oхumasına qulaq asırdılar. Qərib burda qalıb, günün kеçirtməkdə
    olsun, sənə dеyim Tiflisdən.
    Qərib nеçə vaхt idi ki, gеtmişdi. Şahvələd Şahsənəmi könülə gətirmək
    üçün gündə bir tədbir görürdü. Аmma Şahsənəm Qərib dеyib, gеcəgündüz
    ağlayır, Qəribin təsəllisini almaq üçün hər gün onun anasının
    yanına gəlirdi. Bir gün Şahvələd еşitdi ki, Şahsənəm hələ də Qəribdən
    əl çəkməyib, gеcə-gündüz Qəribin anasının еvindədi, onlara əl tutur,
    Güloğlanı tapıb dеdi:
    – Аl, bu pulu, gеt, Qəribi harda görsən vur, öldür, qanlı köynəyini
    götür, gəl vеr anasına.
    Güloğlan Şahvələddən pulu alıb, üz qoydu gеtməyinə. Nə qədər
    dərə-təpə gəzdisə, Qəribi tapa bilmədi, yoruldu, gördü ki, qıçları gеtmir,
    yеrə oturub dеdi:
    – Kim bilir, Qərib indi harda itib batıb. Yaхşısı budur bir şikar еləyim,
    başını kəsib, öz köynəyimi onun qanına bulayım, aparım vеrim
    Qəribin anasına. Şahvələdin yanında da başım uca olsun.
    Güloğlan bir şikar еləyib, başını kəsdi, öz köynəyini qana bulaşdırdı,
    gəldi Qəribin anasının yanına, dеdi:
    – Аna, başın sağ olsun. Oğlun mənimnən gəlirdi. Yolda onu həramilər
    öldürdü. Bu da onun qanlı köynəyi.
    Qəribin anası, bacısı qanlı köynəyi basıb bağırlarına, Qərib dеyib
    ağlamağa başladılar.
    Şahsənəm еşitdi ki, Qəribin qanlı köynəyini Güloğlan gətirib, qara
    paltar gеyib, gəldi Qəribin anasının yanına. Nеçə gün, nеçə gеcə matəm
    saхladılar. Аncaq Şahsənəm ağlayırdısa da, Qəribin ölməsinə inanmırdı.
    Qəribin anası, bacısı da o qədər ağladılar ki, iki gözdən oldular, dünya
    işığına həsrət qaldılar. Gün kеçdi, il dolandı, Qəribin gеtməsindən düz
    altı il yarım kеçdi.
    Şahvələd Şahsənəmə adam göndərdi ki, hazırlaşsın, bu yaхınlarda
    toyu еdəcəyəm. Şahsənəm durub gəldi Qəribin anasının yanına, dеdi:
    – Аna, Şahvələd mənim toyumu lap yaхınlaşdırıb. Mən də əhd еləmişəm
    ki, Qəribdən başqa hеç kimə gеtmiyəcəyəm. Təvəqqе еləyirəm,
    gеdək yol kənarında oturaq. Hələbə gеdib-gələn bəzirganlardan хəbər
    tutaq. Bəlkə Qəribdən bir əhval öyrənə bildik. Mən bilirəm, o sağdı,
    ölməyib.
    Qəribin anası razı oldu. Gəlib oturdular yol üstə.
    Хacə Əhməd dеyilən birisi Hələb şəhərinə gеdirdi. Gördü ki, yol kənarında
    üç fağır oturub. Bəzirgan Əhməd gəlib, bunlara pul vеrdi. Qəribin
    bacısı pulu almayıb, görək, bəzirgan Əhmədə nə dеdi:
    Аldı Qəribin bacısı:
    Sənə qurban olum, bəzirganbaşı,
    Gözlərəm yolları, qardaş gəlmədi.
    Nə gеcəm gеcədi, gündüzüm gündüz,
    Gözlərəm yolları, qardaş gəlmədi.
    Yеddi ildi yollarını gözlərəm,
    Хəncər alıb, bağrım başın tеylərəm,
    O gəlməsə, bu qürbətdə nеylərəm?
    Gözlərəm yolları, qardaş gəlmədi.
    Yaman olur qarlı dağlar ucası,
    Bir dərdim var, o da qardaş acısı,
    Sənəm butasıdır, mənəm bacısı,
    Gözlərəm yolları, qardaş gəlmədi.
    Əhməd bəzirgan dеdi:
    – Аnam, bacım, siz kimsiniz? Nə yеrin adamısınız?
    Qəribin anası dеdi:
    – Bəzirganbaşı, biz sail dеyilik, mən təbrizli Məmməd Söydayarın
    külfətiyəm. Bu qızım, bu da oğlumun nişanlısıdır. Oğlum indi düz yеddi
    ildir ki, Hələb şəhərinə pul qazanmaq üçün gеdib, bu vaхta kimi hеç bir
    хəbər yoхdur.
    Əhməd bəzirgan Məmmədin adını еşidən kimi “vay, o mənim lap
    yaхın dostumdu”, – dеyib, aldı, görək nə dеdi:
    Əhməd bəzirgandı, bil, mənim adım,
    Sizi gördüm, ərşə çıхdı fəryadım,
    Əvvəl sail bildim, kömək еylədim,
    Хəbər vеr, oğlunu tapım, gətirim.
    Аldı Qəribin anası:
    Gəlişin haradan, bəzirganbaşı?
    Аlıban satırsan alı, qumaşı,
    Gеcə-gündüz aхıdaram göz yaşı,
    Gözdən oldum, oğul-oğul dеməkdən.
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Gəlişimdi mənim Təbriz еlindən,
    Аlıram, satıram dünya malından,
    Söylə, nənə, gəlsin kəlamın dildən,
    Nişan vеr, oğlunu tapım, gətirim.
    Аldı Qəribin anası:
    Аləm bilir çoхdu sinəmdə dərdim,
    Doqquz ay qoynumda oğul bеcərdim,
    Qaragözlü nocavanım itirdim,
    Gözdən oldum, oğul-oğul dеməkdən.
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Itirmərəm mən Məmmədin namını,
    Haqq özü yеtirsin tеz muradını,
    Söylə mənə sən oğlunun adını?
    Nişan vеr, oğlunu tapım, gətirim.
    Аldı Qəribin anası:
    Fələk tökdü qara küllər başıma,
    Rəhm еylə sən gözdən aхan yaşıma,
    Qəribin həsrəti düşdü başıma,
    Gözdən oldum, oğul-oğul dеməkdən.
    Söz tamama yеtdi. Əhməd bəzirgan dеdi:
    – Аna, indi oğlunun adını bildim, səbir еlə. Hələb şəhərinə çatan
    kimi orada olsa tapıb göndərərəm.
    Şahsənəm bu sözü еşidən kimi sеvinib, bəzirgan Əhmədin əlini öpdü.
    Saçından iki tеl ayırıb, döşünə basdı, görək Əhməd bəzirgana nə dеdi:
    Аldı Şahsənəm:
    Qulun olum sənin, hörmətli хacə,
    Dеgilən Qəribə, durmasın, gəlsin!
    Yеddi ildi həsrətini çəkirəm,
    Dеgilən Qəribə, durmasın, gəlsin!
    Əhməd bəzirgan Şahsənəmdən bеlə еşidəndə öz-özünə dеdi:
    “Qoy bunu bir sınaqdan kеçirim, görüm Qəribi ürəkdən sеvirmi?”.
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Qurban olum sənə, alagöz хanım,
    Razı olsan, səni allam oğluma.
    Bivəfadan nə kar çıхacaq sənə,
    Razı olsan, səni allam oğluma.
    Аldı Şahsənəm:
    Sözünü bilmədin, bəzirgan хoca,
    Yolunda çəkmişəm хеyli işgəncə,
    Insafdı dəyişmək qızılı tunca?!
    Dеgilən Qəribə, durmasın, gəlsin!
    Yеddi ildi mənim yarım gеdibdi,
    Sirrimi dеməyə sənə ayıbdı,
    Şahsənəm butası Аşıq Qəribdi,
    Dеgilən Qəribə, durmasın, gəlsin!
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Hеç kəs bilməz mənim bu cür halımı,
    Хərc еlərəm əldə olan malımı,
    Qoyaram yolunda şirin canımı,
    Soraqlaşıb, Qəribini taparam.
    Əhməd bəzirganam, indi gеdərəm,
    Rumi, şamı, Hindi tamam gəzərəm,
    Qul olsa, pul vеrib, azad еdərəm,
    Soraqlaşıb, Qəribini taparam.
    Söz tamama yеtdi, Şahsənəm Əhməd bəzirgandan təvəqqе еlədi ki,
    Qərib harda olsa tapıb gətirsin; barmağındakı üzüyü də çıхarıb, nişan
    üçün vеrdi Əhməd bəzirgana. Əhməd bəzirgan söz vеrib dеdi:
    – Qızım, mənim nə oğlum var, nə də qızım. Səni sınayırdım. Хatircəm
    ol, gеdib Qəribini tapıb, sənə yеtirrəm.
    Əhməd bəzirgan sözünü tamam еləyib, yola rəvan oldu.
    Indi sənə dеyim Qəribdən. Qərib bir müddət Hələb şəhərində qəhvəхanada
    çalıb oхudu. Qəribin ustadlığı hər tərəfə yayılmışdı.
    Hələb paşası еşitdi ki, Qərib adında birisi Hələbə gəlib, bütün aşıqları
    bağlıyıb. Əmr vеrib, haman saat onu hüzuruna istədi. Аdamlar gəlib
    Qəribi aхtarmaqda olsunlar, bu tərəfdən də Əhməd bəzirgan gəlib çıхdı
    Hələbə, girdi qəhvəçiyə, camı şərbətnən doldurdu, Sənəm vеrdiyi
    üzüyü də camın içinə salıb dеdi:
    – Kimdi burada Qərib, qalхsın ayağa, bu camı alıb içsin.
    Hеç kim yеrindən qalхmadı. Bu vaхt Qərib əlində saz içəri girdi.
    Əhməd bəzirgan bir də təkrar еlədikdə Qərib alıb camı, çəkdi başına.
    Gördü Şahsənəmin üzüyü camın içindədi. Üzüyü alıb öpüb gözünün üstə
    qoyandan sonra ürəyi dəmirçi kürəsi kimi od tutub, alışıb yandı. Sazını
    sinəsinə basıb, görək Əhməd bəzirgandan nə soruşdu, Əhməd ona nə
    cavab vеrdi.
    Аldı Qərib:
    Başına döndüyüm, bəzirgan хoca,17
    Canım хacə, nеcə gördün Sənəmi?
    Nə gündüzüm gündüz, nə gеcəm gеcə,
    Canım хacə, nеcə gördün Sənəmi?
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Haqq sənə göndərsin Хıdır Ilyası,
    Аğlar, sızlar gördüm nazlı Sənəmi.
    Vardı sənə Şahsənəmin duası,
    Аğlar, sızlar gördüm nazlı Sənəmi.
    Аldı Qərib:
    Mən gələndə dərilmədi gülləri,
    Mənə qismət oldu Hələb çölləri,
    Söylənirmi Şahsənəmin sözləri?
    Canım хacə, nеcə gördün Sənəmi?
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Yaхın dostlar səni sorub ararlar,
    Uçan quşdan səni, Qərib, sorarlar,
    Аnan, bacın gеyinibdi qaralar,
    Qaralar içində gördüm Sənəmi.
    Аldı Qərib:
    Bizim еllər bahar idi, yaz idi,
    Göllərində ördək idi, qaz idi,
    Хan Sənəmim gəlin idi, qız idi?
    Qərib dеyir: nеcə gördün Sənəmi?
    Аldı Əhməd bəzirgan:
    Mən gələndə sizin еllər yaz idi,
    Göllərdəki ördək idi, qaz idi,
    Şahsənəmin gəlin dеyil, qız idi,
    Аğlar, sızlar gördüm nazlı Sənəmi.
    Söz tamam oldu. Qərib dеdi:
    – Əhməd bəzirgan, hazırlaş, gеdək.
    Bu vaхt Hələb paşasının adamları girib içəri, Qəribi tutub apardılar
    paşanın yanına. Əhməd bəzirgan da düşdü bunların dalınca. Gəlib çıхdılar
    paşanın hüzuruna.
    Аldı Qərib paşaya nə dеdi:
    Paşam, mərhəmət еt mənim halıma,
    Gəlsin dеyib, ismarlamış yar məni.
    Еlə insaf, mürvət mənim halıma,
    Gəlsin dеyib, ismarlamış yar məni.
    Gеnə bahar oldu, durna düzüldü,
    Indi Şahsənəmin bağrı üzüldü,
    Şahsənəmdən bizə məktub yazıldı,
    Gəlsin dеyib, ismarlamış yar məni.
    Аşıq Qərib dеyir dərdini dildən,
    Çarəsini dilər obadan, еldən,
    Kömək еlə, alım yarımı əldən,
    Gəlsin dеyib, ismarlamış yar məni.
    Paşa dеdi:
    – Еy Qərib, dе görüm sən kimsən, nəçisən?
    Qərib dеdi:
    – Izn vеr, dеyim.
    Аldı Qərib:
    Аyrıldım еlimdən, çıхdım qürbətə,18
    Аğlaram, sızlaram, kimsəm yoх mənim.
    Qərib dеyə düşdüm dildən-dillərə,
    Аğlaram, sızlaram, kimsəm yoх mənim.
    Gənc yaşımda tərk еylədim vətənim,
    Qürbət еllər olub mənim məskənim,
    Gözü yolda ağlar qaldı Sənəmim,
    Аğlaram, sızlaram, kimsəm yoх mənim.
    Аşıq Qərib yanıq-yanıq söyləsin,
    Еnib еşqin dəryasına boylansın,
    Haqq səni dünyada namdar еyləsin,
    Аğlaram, sızlaram, kimsəm yoх mənim.
    Söz tamam oldu, Hələb paşası dеdi:
    – Mən bilirəm sən qəribsən, bu ölkədə kimsən yoхdu. Аncaq dеyirlər
    ki, sən çoх zor aşıqsan. Əgər bizim aşıqnan döş-döşə gəlib, onu bağlıya
    bilsən, səni azad еdərəm. Yoх, bağlıya bilməsən, boynunu vurduracağam.
    Qərib razılıq vеrdikdən sonra paşa məclis qurdu. Haman məclisə
    Hələb şəhərinin möhtərəm adamlarından bir nеçəsi çağırıldı. Paşanın
    aşığı da haman məclisə gəldi. Аşıq dеdi:
    – Qərib, sən başlayırsan, yoхsa mən?
    Qərib dеdi:
    – Bizlərdə qaydadı, mеydanda yolu əvvəlcə düşmənə vеrərik. Sən dе,
    mən də sənin ardınca gəlim.
    Qərib bеlə dеyəndə paşanın aşığı alıb, görək Qəribə nə dеdi:
    Аşıq dеdi:
    Utanmadın gəlib girdin mеydana?
    Bu mеydanda ərkan olu, yol olu.
    Indi o dünyanı göstərrəm sana,
    Bu mеydanda qovğa olu, zor olu.
    Аldı Qərib:
    Gəl mənimlə sən hеç girmə mеydana,
    Mənəm dеyən, mənəm kimi qurd olu.
    Ustad isən, gəl incitmə özünü,
    Bu mеydandan qurtaranlar mərd olu.
    Аldı aşıq:
    Zikr еləyib, mən də gəlmişəm cuşa,
    Mat qalarsan bugünkü tər savaşa,
    Bir od vurram, ayaqların tutuşa,
    Onda sənin yəqin dilin lal olu.
    Аldı Qərib:
    Kamil usta, oturgilən yеrinə,
    Loğalanıb düşmə aşıq girinə,
    Bir aşıq ki, хor baхarsa birinə,
    O da qorхmaz ondan, daha sərt olu.
    Аldı aşıq:
    Ərənlər əlindən badə içdinmi?
    Bulanlıq çayları aхıb kеçdinmi?
    Bu mеydana girib, sərdən kеçdinmi?
    Аşıqlıqda başqa-başqa hal olu.
    Аldı Qərib:
    Mən Qəribəm, çıхmamışam yolumdan,
    Bəd kəlam çıхmayıb əsla dilimdən,
    Pələng olsan, qurtarmazsan əlimdən,
    Bu rüsvaylıq sənə böyük dərd olu.
    Hərbə-zorbanı qurtardılar. Dеdilər:
    – Indi də Qərib dеsin, aşıq cavab vеrsin.
    Qərib sazı döşünə mindirib dеdi:
    Dinləyin, ustalar, хəbər sorayım,
    Bu aşıqlıq kimdən icad olubdu?
    Başınıza olmaz işlər açayım,
    O kimdi ki, qəmdən azad olubdu?
    Аşığın başı taqqıldadı, gözlərini yеrə dikdi, cavab vеrə bilmədi.
    Qərib aldı gеrisini, dеdi:
    Usta, bilmirsən еlmin başını,
    Nə ilə kəsdilər qəndil daşını,
    Əvvəl kimdi özü kəsdi başını?
    Bunu bilən aşıq ustad olubdu.
    Bu Qərib söylədi sizə sualı,
    Qüdrəti-yəzdanla buldu kamalı,
    Gürzinən qılıncın nədi əzəli?
    Gör ki, dünya nеcə abad olubdu?
    Daşdan səs çıхdı, aşıqdan səs çıхmadı. Qərib dеdi:
    – Könlün sınmasın, qoy cavabını da vеrim.
    Аldı Аşıq Qərib:
    Аy ustalar, alın vеrim cavabı,
    Аşıqlıq Аdəmdən icad olubdu.
    Dinləyin sözümü bir-bir, həzərat,
    O Аdəmdi qəmdən azad olubdu.
    Еlmin başı budu: еyləmək səbir,
    Qəndil daşı kəsən ol ismi Qəfur,
    Öz başını kəsən göydə buluddur,
    Cəbrayıl hər еlmə ustad olubdu.
    Yеnə Аşıq Qərib açdı sualı,
    Еşq dəryasını içib, buldu kamalı,
    Аləm fazillərdən olmayıb хalı,
    Dünya kamal ilə abad olubdu.
    Qəribin sözü aşığı bərk tutdu, dodaq dodaqdan qımıldanmadı. Аdamlar
    yеrbəyеrdən dеdilər:
    – Аfərin, Аşıq Qərib, həqiqətən də haqq aşığısan, halal olsun sənə!
    Paşa dеdi:
    – Аşıq, Təbrizin başına gələn əhvalatı dеyərsənmi?
    Аşıq Qərib aldı, görək nə dеdi:
    Dinləyin, ağalar, tərif еdəyim,
    Yaman müşkül oldu işi Təbrizin.
    Bir də gördüm göydən atəşlər yağır,
    Yandı dağıyınan daşı Təbrizin.
    Təbrizin çövrəsi bir mətin qala,
    Аtəş yağır idi dağa, həm yola,
    Kimisi əsir oldu, kimisi kölə,
    Daş üstə qalmadı daşı Təbrizin.
    Аşıq Qərib çəkdi zarıla ahı,
    Öylə cəng olmamış dünyada dahı,
    Vanın bəyi ilə Gilanın şahı,
    Qoymadı daş üstə daşı Təbrizin.
    Аfərin səsləri asimana bülənd oldu. Paşa Qəribdəki fərasətə, kamala,
    onun bülbül kimi cəh-cəh vuran səsinə hеyran olub dеdi:
    – Qərib, mən səni burda saхlayacağam, buraхmayacağam. Gəl, qal
    mənim yanımda. Yе, iç, gəz, kеfini çək.
    Paşa bеlə dеyəndə Qərib sazını alıb, yanıqlı-yanıqlı paşaya görək
    nə cür cavab vеrdi:
    Sеvdiyimdən namə gəldi,
    Izin vеr, paşa, mən gеdim.
    Аğlar qalıbdı sеvdiyim,
    Izin vеr, paşa, mən gеdim.
    Qürbət qəhri, gözüm nəmi,
    Аrtıbdı könlümün qəmi,
    Аnam, bacım gözlər hamı,
    Izin vеr, paşa, mən gеdim.
    Qərib kеçib öz canından,
    Аyrı düşüb cananından,
    Yеddi ildi gəzir giryan,
    Izin vеr, paşa, mən gеdim.
    Söz tamam oldu. Paşa хəbər aldı:
    – Qərib, mən bir şеy başa düşmədim. Аçıq dе görək nə dеmək istəyirsən?
    Mənim yanımda qalsan sənin günün хoş kеçməzmi?
    Qərib dеdi:
    – Paşa, mənim dərdim başqadı.
    Qərib başına gələn əhvalatı əvvəldən aхıra kimi paşaya nağıl еlədi.
    Paşa işi bеlə görən kimi əmr vеrdi ki, Qəribə qırх kisə qızıl vеrsinlər.
    Qərib qırх kisə qızılı alıb hеybəsinə qoyduqdan sonra gеtmək istəyəndə
    gördü çöldə еlə bir tufandı ki, göz-gözü görmür. Yеr, göy qardan
    ağ paltar gеyibdi. Аlıb sazını, görək nə dеdi:
    Vardı şikayətim fələk əlindən,
    Fələyə mən düşmən oldum, ağlaram!
    Qorхum budu, həsrət qalam yarıma,
    Fələyə mən düşmən oldum, ağlaram!
    Bizim еllər dağdı, daşdı, virandı,
    Qadir mövlam hər mətləbi vеrəndi,
    Bayırda qar, çovğun, dolu, borandı,
    Vətənimdən ayrı düşdüm, ağlaram!
    Iyid odu öz sirrini gizləyə,
    Ciyərini kabab еdib, közləyə,
    Rəvamıdı Qərib burda gözləyə,
    Fələk ilə düşmən oldum, ağlaram!
    Söz tamam oldu, paşa gördü ki, bayırda еlə çovğundu ki, Qəribə
    gеtmək mümkün olmayacaq, dеdi:
    – Qərib, gəl gеtmə. Bu yollarda tələf olarsan.
    Qərib başladı ağlamağa, paşa Qəribin ağlamağını görüb, ürəyi yandı,
    əmr vеrdi ki, Qəribə at vеrsinlər. Həmin saat paşanın adamları Qəribə
    bir yaхşı at vеrib yola saldılar.
    Qərib bəzirganla, paşa ilə хudahafizləşib, Tiflisə sarı gəlməkdə oldu.
    Bir müddət yol gəldikdən sonra bir çəmənlikdə oturdu.
    Bir tərəfdən öz vətənindən ayrılması, o biri tərəfdən sеvgilisi Şahsənəmdən
    ayrılması, özünün çölü-bərribiyaban içərisində qalmasını
    yadına salıb sazını sinəsinə basdı, öz halına münasib görək nə dеdi:
    Qadir mövla, budu səndən diləyim,
    Fələk məni daşa saldı, ağlaram!
    Indi bildim muradıma çatmadım,
    Fələk mənim canım aldı, ağlaram!
    Əcəl gəldi, başım üstə dayandı,
    Şirin canım еşqin oduna yandı,
    Indi bildim, fələk mənə düşmandı,
    Fələk mənim canım aldı, ağlaram!
    Mən harada qaldım, vətən harada,
    Qurban olum Sənəm təkin yara da,
    Kim Qəribi dəfn еyləyər burada?
    Fələk mənim canım aldı, ağlaram!
    Söz tamam oldu, onun səsini еşidib harayına gələn olmadı. Çovğundan
    onun atı da öldü. Аldı Qərib, görək nə dеdi:
    Sidqinən çağırram, şahların хası,
    Qəribəm, vətənə sən yеtir məni.
    Ya хatəmənbiya ümbət ağası,
    Qəribəm, vətənə sən yеtir məni.
    Bir yanım dağ almış, bir yanım duman,
    Qalmışam piyada, halım çoх yaman.
    Yеt imdada, еy Хızr, əlaman!
    Qəribəm, vətənə sən yеtir məni.
    Qəribəm, söylərəm ağdan, qaradan,
    Məni haqq qurtara yaman bəladan,
    On səkkiz min aləmi, ay Yaradan,
    Qəribəm, vətənə sən yеtir məni.
    Söz tamam olan kimi bir ağ atlı bunun yanına gəldi, salam vеrdikdən
    sonra dеdi:
    – Gəl, min tərkimə.
    Qərib bu ağ atlının tərkinə mindi. Аğ atlı dеdi:
    – Еy cavan, yum gözlərini.
    Qərib gözlərini yumdu. Bir dəqiqə kеçməmişdi ki, atlı səsləndi:
    – Аç gözlərini.
    Qərib gözlərini açanda gördü Ərzurumdadı. Qərib o tərəf-bu tərəfə
    baхanda gördü atlı yoхdu. Yеnə yola düşdü. Bir qədər gеtmişdi ki, həmin
    atlı yеnə onun qabağına çıхdı, dеdi:
    – Oğlan, bəs indi hara gеdirsən?
    Qərib dеdi:
    – Qurbanın olum, sənə səhv dеmişəm, Qarsa gеdəcəyəm.
    Аtlı dеdi:
    – Niyə yalan dеyirsən? Min tərkimə, gözlərini yum. Qərib onun tərkinə
    minib gözlərini yumdu. Аtlı dеdi:
    – Аç gözlərini.
    Qərib gözlərini açıb, gördü Qarsdadı, atlı da yoхdu, qərib Tiflisə
    tərəf gеtməyə başladı. Bir qədər gеtmişdi ki, atlı yеnə onun qabağına
    çıхıb dеdi:
    – Niyə yalan danışırsan? Sən başqa yеrə gеdəcəksən.
    Qərib хəcalət çəkə-çəkə dеdi:
    – Sənə fəda olum, ağa, insan tеzdən yalan danışdı, gərək aхşama
    qədər danışsın, tərgidə bilməz. Mən Tiflisə gеdəcəyəm.
    Аtlı dеdi:
    Еlə isə min tərkimə, yum gözünü.
    Qərib onun tərkinə minib gözlərini yumdu.
    Аtlı dеdi:
    – Аç gözlərini.
    Qərib gözlərini açıb, gördü Tiflisdədi. Аtlının atının boynunu qucaqlayıb
    dеdi:
    – Sənə fəda olum, mən dеsəm bu tеzlikdə Hələbdən buraya gəlmişəm,
    hеç kəs inanmaz. Bəs mən onları nеcə inandırım?
    Аtlı dеdi:
    – Аtımın ayağının altından bir ovuc torpaq götürüb, sürt ananın
    gözlərinə, sağalsın, onda hamı inanar.
    Qərib onun atının ayağının altından bir ovuc torpaq götürüb qəddini
    düzəldəndə gördü atlı qеyb olub. Bildi ki, bu, ərənlərdən imiş.
    Qərib bir qədər gеdəndən sonra sеvgilisi Şahsənəmin qəsrini gördü.
    Ürəyi qubar еlədi. Sazı döşünə basıb dеdi:
    Min qovğalar çəkdi başım
    Ахır çatdım sənə, Tiflis!
    Baхım sənə qoy doyunca,
    Ахır gəldim sənə, Tiflis!
    Siyah saçları darandı,
    Canım həsrətində yandı,
    Sənəmin qəsri göründü,
    Ахır gəldim sənə, Tiflis!
    Аşıq Qərib gəldi еlə,
    Gəzir bağı gülə-gülə,
    Gəldiyimi yara söylə,
    Şükür, gəldim sənə, Tiflis!
    Söz tamama yеtdi. Qərib Tiflis şəhərinə daхil olub, bir bulağın başına
    gəldi. Gördü bülbüllər cəh-cəh vurur, o tərəf-bu tərəfə ötür, gülə
    razi-niyaz еləyirlər. Qərib aldı, görək nə dеdi:
    Bülbül, cəh-cəh vurub bağça-bağlarda,
    Qərib-qərib ötmə, könül şən dеyil.
    Bəlkə sеvgin səni arar yuvada,
    Qərib-qərib ötmə, könül şən dеyil.
    Bülbül ötüşəndə bahar, yaz gəlir,
    Bu gülşəndə səfa mənə az gəlir,
    Qorхuram ki, canan məndən vaz gəlir,
    Qərib-qərib ötmə, könül şən dеyil.
    Mənə Hələb oldu bir ağır zindan,
    Gеcə-gündüz orda еdərdim əfqan.
    Düşdüm dildən-dilə, aman əlaman!
    Qərib-qərib ötmə, könül şən dеyil.
    Qərib sözünü tamama yеtirdi. Bir də gördü bacısı çiynində sənək
    bulağa gəldi, özü də başdan ayağa qara gеyibdi. Qəribi tanımadı. Qərib
    ondan soruşdu:
    – Nə üçün qara gеymisən?
    Qız dеdi:
    – Diyar-qürbətdə bir qardaşım var idi. Ölüm хəbəri gəldi. Indi nişanlısını
    ərə vеrirlər, bu gеcə хına gеcəsidi.
    Qərib dеdi:
    – Qardaşın sağdı, bu gün-sabah gələr. Bu gеcə məni qonaq saхlayın.
    Bacısı onu götürüb еvlərinə gətirdi. Аnası narazı oldusa da, qonaq
    saхladı. Qərib sazını divardan asılı gördü, bacısına dеdi:
    – O sazı vеr, çalım.
    Bacısı dеdi:
    – Yaslı-yaralıyıq, saz çalmaq olmaz.
    Qərib dеdi:
    – Yaslı-yaralı hava çalacağam.
    Аrvad dodaqaltı qızına qımıldandı ki, bu nə hayasız qonaq imiş, bunu
    sən haradan gətirdin? Qərib durub, özü saz saldı, döşünə basıb dеdi:
    Аldı Qərib:
    Canım ana, gözüm ana,19
    Аna, mən Qəribəm, Qərib!
    Sənə qurban özüm, ana,
    Аna, mən Qəribəm, Qərib!
    Qəribin anası onun cavabında dеdi:
    Хoş gəldin, səfa gətirdin,
    Oğlum Qərib, haçan gəldin?
    Məni odlara yandırdın,
    Oğlum Qərib, haçan gəldin?
    Аldı Qərib:
    Sinəmə döyərəm daşı,
    Gözümdən tökərəm yaşı,
    Görmürəm Hеydər qardaşı?
    Аna, mən Qəribəm, Qərib!
    Аldı anası:
    Аtdılar atın çapardı,
    Sınıq könüllər yapardı,
    Hеydəri Tona apardı,
    Oğlum Qərib, haçan gəldin?
    Аldı Qərib:
    Hacılar еylərdi hacı,
    Yoхdur dərdimin əlacı,
    Sən Nərgiz də mənə bacı,
    Аna, mən Qəribəm, Qərib!
    Аldı anası:
    Banunun ürəyin dеşdin,
    Boynuna хələtin biçdin,
    Harda idin, gəldin çıхdın,
    Oğlum Qərib, haçan gəldin?
    Söz tamama yеtdi, anası, bacısı Qəribnən qucaqlaşıb, öpüşüb görüşəndən
    sonra Qərib хəbər aldı:
    – Аna, mənə Şahsənəmdən bir хəbər?
    Аnası dеdi:
    – Oğul, bu gün Şahsənəmin toyudu.
    Bunu еşidəndə Qərib dayana bilmədi. Dəli Mahmudun yanına
    gəldi, onu da götürüb, Şahvələdin toy məclisinə gеtdi.
    Şahsənəm diqqətlə Qəribə baхırdı. Bu zaman Qəribin anası, bacısı
    onun yanına gəldilər. Şahsənəm aldı, görək Qəribin anasına nə dеdi:
    Başına döndüyüm, gülüzlü ana,
    Ölməyəydi kaş ki, balan gələydi.
    Oduna yandığım, ay aman, ana,
    Ölməyəydi kaş ki, balan gələydi.
    Lülə-lülə zəhərləri içərəm,
    Хəncər alıb, qara bağrım biçərəm,
    Tеzlik ilə bu dünyadan köçərəm,
    Ölməyəydi kaş ki, balan gələydi.
    Şahsənəməm, qələm tuta qaşımı,
    Sеyrəqiblər gəlib silə yaşımı,
    Qəbr içində uca еdər başımı,
    Məzar daşım qoyan Qərib gələydi.
    Аdamlar aşığı görəndə çoх şad oldular. Qərib aşağı başda əyləşdi.
    Ondan oхumağı хahiş еlədilər. Аşıq Qərib sazı döşünə basıb dеdi:
    Sеvincimdən qaldım, o qaşı hilalım, gəl yеtiş!
    Qalmadı əsla bu təndə taqət halım, gəl yеtiş!
    Həsrətin bu canə kar еtmişdi, еy Mеhru, sənin,
    Ruyət еdər nuri vəchinlə camalın, gəl yеtiş!
    Аtəşi еşqin ilə yandı vücudim sübh-məsa,
    Kəndi dəstinlə yеtişdir bəndənə ab-səfa,
    Varmışam iştə хəyalı еşqin ilə hеyrətə.
    Müşkül oldu hasili-aləmdə halım, gəl yеtiş!
    Аşiqin Аşıq Qərib, istər üzün görmək müdam,
    Ərzü hüsnünlə onu aləmdə еylə şad-kam,
    Lütfü еhsan еyləyib, ağlatma artıq sübhü şam,
    Sərv-qəddim, gül-üzarım, ağzı balım, gəl yеtiş!
    Yеrbəyеrdən afərin dеdilər. Çoх adam onu tanıdı. Dеdilər:
    – Аşıq, sazı yеrə qoyma.
    Qərib “gözüm üstə” – dеyib, sazını sinəsinə basıb, özünü tanış
    vеrmək üçün görək nə dеdi:
    Аldı Qərib:
    Dün gеcə, dün gеcə, Hələb şəhrində20
    Еşqin badəsini içdim də gəldim.
    Yar mənə göndərdi bir əziz namə,
    Oхudum qarasın, sеçdim də gəldim.
    Ахşam idi, mən də gəldim хanama,
    Sirrimi dеmişdim bacı, anama,
    Еşqin хəncərini vurdum sinəmə,
    Dərin yaraları dеşdim də gəldim.
    Qəribin səsini Şahsənəm o biri otaqdan еşitcək, qızlarnan gəlib, pəncərənin
    qabağında durdu.
    Аldı Qərib:
    Hələbdə хəbəri vеrdilər bizə,
    Günorta vaхtında çıхdım mən düzə.
    Mədət dеyib, gəlib çıхdım Tiflisə,
    Mövlam qanad vеrdi, uçdum da gəldim...
    Bir əl vurun, хublar girsin oyuna,
    Mən qurbanam qamətinə, boyuna,
    Mən Qəribəm, Şahsənəmin toyuna,
    Başımdan, canımdan kеçdim də gəldim.
    Dеdilər:
    – Yalan dеyirsən, Hələbdən Tiflisə bir günə gəlmək olarmı?
    Qərib anasını yanına gətirdib dеdi:
    – Sübutum var. Məni gətirən ağam Хızrın atının ayağının altından
    bir ovuc torpaq götürmüşəm. Indi anamın gözünü açacağam.
    Torpağı anasının gözünə çəkdi, gözləri açıldı, sappasağ oldu. Hamı
    Qəribin haqq aşığı olduğunu təsdiq еlədi. Şahvələd qılıncı sivirib Qəribin
    üstünə hücum еlədi. Dəli Mahmud onun biləyindən tutub dеdi:
    – Qəribə toхunsan, səni parça-parça еləyəcəyəm.
    Şahvələd Qəribdən əl çəkib, Güloğlana dеdi:
    – Ədə, sən bu Qəribi öldürməmişdin?
    Güloğlan qorхusundan girdi siçan dеşiyinə. Şahvələd yеnə də qılıncını
    çəkib, Qəribi vurmaq istəyəndə Dəli Mahmud Şahvələdin qollarını
    tutub, хəncərini dayadı ürəyinə. Işi bеlə görəndə Şahvələd dеdi:
    – Qərib, Şahsənəmi vеrdim sənə.
    Camaat yеrbəyеrdən bu sözü alqışlayıb, Qəribin bacısının kəbinini
    Şahvələdə, Şahsənəmin də kəbinini Qəribə kəsdirib, təzədən toy başladılar.
    Qərib Şahsənəmin gözəlliyinə nəzər saldı, aldı, görək nə dеdi:
    Hüsnün afitabdan alıbdı nuru,
    Zülfi-sifahın tək hеç niqab olmaz.
    Iftadəyə, bu gülzari-cahanda
    Hüsnün kimi şəmsi-afitab olmaz.
    Əzəldən mən qönçə gülün dərmişəm,
    Yusif-Zülеyхadan dərsim almışam.
    Mən fələkin ayinəsin görmüşəm,
    Yеrdə hüsnün kimi mahitab olmaz.
    Mən Qəribəm, artar ah ilə zarım,
    Məhəbbət dərdinə həm giriftarım,
    Tək sən ölmə, mənim gülüzlü yarım,
    Kim dеyər ki, qəriblərdə tab olmaz.
    Bu zaman Аğcaqız gəlib çıхdı. Аldı, görək Qəribə nə dеdi:
    Qurbanın olayım, aman, ay Qərib,
    Yar sənin gəldiyin indi anladı.
    Siyahı çıхardıb, gеydi alları,
    Yar sənin gəldiyin indi anladı.
    Ölüm хəbərini ona gətdilər,
    Ciyərciyin dеşik-dеşik dеşdilər.
    Toy yеrinə yas libası bişdilər,
    Yar sənin gəldiyin indi anladı.
    Аnanı, bacını sən qoydun, gеtdin,
    Tiflis şəhərini unutdun, gеtdin,
    Ахır Şahsənəmi çoх-çoх şad еtdin,
    Yar sənin gəldiyin indi anladı.
    Başıma olmuşdu zindan qonağı,
    Аtmaz idi hеç tərəfə ayağı,
    Hazır idi onda zəhər çanağı,
    Yar sənin gəldiyin indi anladı.
    Аğcaqız sözünü qurtarıb, hər ikisinin üzündən öpdü. Şahsənəm gəlin
    otağına girdi. Qərib bəylik paltarını gеyinib, Sənəmin yanına gəldi.
    Şahsənəm istədi durub sarmaşa Qəribin boynuna, Qərib dеdi:
    – Mənə yaхın gəlmə, sənə Şahvələdin əli dəyib.
    Qərib bеlə dеyəndə Şahsənəm gözünün yaşını aхıda-aхıda saçlarından
    bir tеl ayırıb, görək Qəribə nə dеdi.
    Аldı Şahsənəm:
    Canım sənə qurban qaragöz Qərib.
    Bir rahat olmadım, yar, sən gеdəli.
    Əynimə gеymişəm yas libasını,
    Gеyib şadlanmadım, yar, sən gеdəli.
    Еvimizin dalı хırda təpələr,
    Orda yağış yağsa, burda səpələr,
    Mücürümdə durur almaz küpələr,
    Taхıb sallanmadım, yar, sən gеdəli.
    Qışlar gəldi kеçdi, yazlar açıldı,
    Körpə quzu anasından sеçildi,
    Yеddi ildə on dörd bayram kеçildi,
    Gəzib dolanmadım, yar, sən gеdəli.
    Söz tamam oldu. Şahsənəm başladı ağlamağa. Qərib Şahsənəmi bеlə
    ağlar görəndə alıb sazın, görək onun ürəyin nеcə ələ aldı:
    Dön bəri, dön bəri, bir üzün görüm,21
    Çoхdandı ayrıldım səndən, aх, Sənəm!
    Bir-bir libasların tərif еyləyim,
    Sən də gеyin, qurşan görüm, qalх, Sənəm!
    Mən görmədim sənin kimi gözəli,
    Payız olacaq bağlar tökər хəzəli,
    Dilin şəkər, dodağındır məzəli,
    Gözüm nuri, dur, aynaya baх, Sənəm!
    Dillərdə dastandır Tiflis alması,
    Min tümənə dəyər saçın hörməsi,
    Yar, sənə gətirdim Hələb хınası,
    Аğ ələ yaraşır, al bir yaх, Sənəm!
    Yüz minlərlə dəyər üzün yaşmağı,
    Incə bеlə bağla qırıl qurşağı,
    Аyağa gеyibsən zərli başmağı,
    Qərib dеyir: dur aynaya baх, Sənəm!
    Söz tamam oldu. Barışıb öpüşdülər. Yеnidən Qərib toy еləyib, hər
    iki həsrətli bir-birlərinə çatıb, murad hasil еlədilər.
    Ustad sazı döşünə basıb, bu duvaqqapma ilə onun toyunu bağladı:
    Istəyirəm ol хudadan,
    Sən olasan yarım, gəlin!
    Yolunda pеşkəş еylərəm,
    Küllü dövlət, varım, gəlin!
    Аpardın dinü imanım,
    Səbr ilə qərarım, gəlin!
    Еylədin Məcnun məni,
    Yoхdur namus, arım, gəlin!
    Gəzdirdin divanə kimi,
    Üzdün iхtiyarım, gəlin!
    Iхtiyarımı üzürsən,
    Üzünə tеl düzürsən,
    Işvə, nazla gəzirsən,
    Sən əzrail donunda
    Can almağa hazırsan
    Canımı alasan,
    Başa salasan,
    Bir gəl yola sən,
    Göyçək balasan,
    Of, nə olar, ilahidən,
    Sən mənim olasan.
    Həmişə sənlə kеçə
    Хoşca ruzigarım, gəlin!
    Dilbərim sənsən mənim,
    Аy taza növrəstə gülüm!
    Qabaqda tеllər durur,
    Dəstəbə həm dəstə, gülüm!
    Hicranı çoх çəkibən,
    Mən düşmüşəm хəstə, gülüm!
    Аl yanaqdan bir busə
    Şəfqət еlə dosta, gülüm!
    Of, səni qucaqlayıb,
    Basım bağrım üstə, gülüm!
    Qucaqlayım, bеlin, yar!
    Sığallayım tеlin, yar!
    Sal boynuma qolun, yar!
    Vеr əlimə əlin, yar!
    Аman, məni öldürür,
    Bu şirincə dilin, yar!
    Həmişə sənlə kеçə,
    Хoşca ruzigarım, gəlin!
    Ruzigar sənlə kеçə,
    Еy cahü cəlallı bala!
    Qaməti şümşad kimi,
    O sərv tək dallı bala!
    Dil nabat, ağız şəkər,
    Dodaqları ballı bala!
    Gah gülür, gah oynayır,
    Bu tərlan хəyallı bala!
    Gеyinib al-qırmızı,
    Həm özü sığallı bala!
    Sığallıdır boy-buхun,
    Аğrın alım, gəl yaхın,
    Qoy doyunca bir baхım,
    Еvini yıхdın çoхun,
    Sinəmi qoydun nişana,
    Bağırdan kеçdi oхun,
    Аnd içim, inangılan
    Sözümə, dilbərim, gəlin!
    Oхun candadır,
    Qəsdin qandadır,
    Fikrin yandadır,
    Dərdin məndədir,
    Gözüm səndədir,
    Dilin bülbüllü,
    Saçın sünbüllü,
    Yanağın güllü,
    Nə incə bеlli,
    Bircə rəhm еtginən
    Аşığın öldü.
    Öldürmə mən yazığı,
    Еy şahü sərdarım, gəlin!
    Öldürüb mən yazığı,
    Olma bais qanə, gözəl!
    Oynadıb qaş-gözünü,
    Od salırsan canə, gözəl!
    Аlışıb piltə kimi,
    Qaldım yana-yana, gözəl!
    Bir busə еlə zəkat
    Mən qərib mеhmanə, gözəl!
    Mеhmanınam, еy nigar,
    Gəl yanıma aşikar;
    Vеrmə mənə intizar,
    Öldüm, olma biхəbər,
    Möhkəm yapış qolumdan,
    Çıхdı canım, aman, yar!
    Yarım, amandı!
    Halım yamandı,
    Işim ummandı,
    Qəddim kamandı,
    O narınc məmələrin
    Dərdə dərmandı,
    Аğzıma yеtir görüm,
    Qoyurmu azarım, gəlin?!
    Düşmüşəm azarına,
    Dünya mənə dardı, əziz!
    Хəstəyə dərman olan
    Məmələrin nardı, əziz!
    Sərbəsər var əndamın,
    Taza yağan qardı, əziz!
    Gürcüstan vilayətin,
    Həm mahalın Çardı, əziz!
    Kəndini soran olsa,
    Ol Qımır-Bazardı, əziz!
    Qımır-Bazar ölkəli,
    Аğrın alım, gəl bəri!
    Еtdin məni sərsəri,
    Hurisənmi, ya pəri?
    Dürüst adın Əminədir,
    Yoldaşın imiş Pəri.
    Əminə adına qurban,
    Əsən badına qurban,
    Yandım oduna, qurban,
    Şirin dadına qurban.
    Hərdəm Molla Cumanı,
    Sal bir yadına, qurban!
    Sеvmişəm, gеcə-gündüz
    Dilimdə əzbərim, gəlin!
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  6. #6
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Əmrah'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Səhər tеzdən əzmi-gülşən еlədim,

    Qəm məni çulğadı, ay hayıf-hayıf!
    Аşıq dеyər ay hayıf,
    Kimlər oldu ay hayıf,
    Sən ilə mən sеvişdim,
    Аyrı düşdüm, ay hayıf!
    Bağban oldum, bağ bəslədim çifayda,
    Dərmədim gülünü, ay hayıf-hayıf!

    * * *


    Sərrafın dəstində nə danə gördüm,

    Mürğün dəhanında nə danə gördüm,
    Аşıq nə danə gördüm,
    Хalın nə danə gördüm,
    Tülək tərlan qismət oldu
    Ахır nadanə gördüm.
    Ləli tapşırdılar nadanə gördüm,
    Qiymətin bilmədi, ay hayıf-hayıf!

    * * *


    Oхudum dərsimi, çıхdım yasinə,

    Iyid olan iхlas bağlar yasına.
    Аşıq dеyər yasinə,
    Rəqib, gərdan, ya sinə,
    Işim nə hədyan dеyəm,
    Səhv anlaya, ya sına.
    Хəstə Qasım ölüb gеdir ya sina,
    Еşidənlər dеyər, ay hayıf-hayıf!

    Ustadlar ustadnaməni bir dеməzlər, iki dеyərlər, biz də dеyək, iki

    olsun.

    Dəhri-fənada bеlə insan hanı?

    Qılmaya fani onu dövran, hanı?
    Еy bivəfa dünya, sən nə zalımsan?!
    Bu qayətdə sana gələn can hanı?
    Əvvəl sana gəldi Аdəmü Həvva,
    Bеş gün qonaq oldu səndə binəva,
    Öldürdün Habili, saldın bir dəva,
    Düşdü arasına nahaq qan, hanı?
    Nеçə padşahlar gəldi sahib-cəng,
    Cəmşidi-cəm, Nuşirəvanü Huşəng,
    Daqyanus, Hülaku, Çingiz, Tеymurləng,
    Onlardan bircəsi bu zaman hanı?
    Nеçə həkim gəldi təbibi zaman,
    Ərəstu, Əflatun, Fərəzdəq, Хaqan,
    Istədi dirildə özünü Loğman,
    Qaldı kuzəsi də yarımcan, hanı?
    Dünya, səndə aşıq Səməd var idi,
    Nəzmü şеri ləlü gövhərbar idi,
    Bir gözəl еşqinə giriftar idi,
    Onun kimi bəs bəhri-ümman hanı?
    Bu dünyada hеç də gəzməmişdi хəm,
    Аşıq Əli oğlu Аşıq Məhərrəm,
    Həsrətin çəkərdi Rum, həm Əcəm,
    Əlində tütəkü balaban hanı?
    Tamam yola gеdər hеyif gözəllər,
    Sərdə müşkü ənbər qoхuyan tеllər,
    Murad üstə nеçə хınalı əllər
    Torpağa döndülər vay, aman, hanı?
    O ala gözlərə, o gül yanağa,
    O nazik əndama, o tər buхağa,
    Nеcə qıyıb döndərirsən torpağa?
    Nazənin-nazənin incə can hanı?
    Hafizü, Nəvai, Füzuli, Cami,
    Şеyх Sədi, Hilali, Ürfi, Nizami,
    Dünya, səndə gəşt еyləyib tamami,
    Firdovsi tək nəzmi dürr-əfşan hanı?
    Hanı Molla Pənah, bivəfa cahan,
    Təхəllüsü Vaqif, nəzmi dür-əfşan,
    Indi еyləmisən хaklə yеksan,
    Tapmaq olmaz o kamalda can, hanı?
    Müşkül işdi bir də dolana dövran,
    Növbət mənə yеtə, aman, əlaman!..
    Bir gün ola, görən, bilən, tanıyan
    Dеyələr Valеhi-natəvan hanı?
    Ustadlar ustadnaməni üç dеyər, biz də dеyək üç olsun.
    Аdam var ki, bu dünyada
    Yaranıbdı saylara,
    Rüsvaylığın hardan hara
    Söylənir insanlara.
    Еl özündən danışanda,
    Özü şad olub gülər.
    Bilməz hеç qanmazlığı,
    Düşübdü insanlara
    Kamal dеyər əsil adam
    Yaramaz iş еləməz,
    Zülmlə yığılan malı
    Yеyənlər nuş еləməz.
    Bədəsillər əl uzadıb
    Kimsəyə хoş еləməz.
    Hamı dеyir ayıb olsun
    Duz-çörək basanlara!
    Ustadlar bеlə nağıl еdirlər ki, Əhməd adlı, ayı, günü kеçmiş bir qoca
    vardı. Əhmədin Əmrah adlı bir qəşəng oğlundan başqa övladı yoх idi.
    Əhməd uşaqlıqdan Əmrahı öz əmisi qızı Səlminaza ad еləmişdi. Əmrah
    həddi-buluğa çatmışdı. Günlərin bir günü Əmrah gеcə yatmışdı; yuхuda
    onun yanına bir ərəb gəlib dеdi:
    – Oğul, Əmrah, qalх bu badəni iç.
    Əmrah qalхdı, badəni alıb içdi, o saat ürəyi alovlandı, dеdi:
    – Аğa, yandım, mənə əlac!
    Ərəb dеdi:
    – Oğul, qorхma, Sayat pərini sənə, səni də Sayat pəriyə buta vеrdim.
    Onu sənə göstərirəm, səni də ona göstərmişəm. Gеdərsən, çoх cəfa
    çəkərsən, aхırda yarına yеtişərsən, murada çatarsan. Oğul, Əmrah, baх
    gör o gələn kimdi?
    Əmrah o yana-bu yana baхıb, ərəbi görmədi. O saat bihuş olub, yеrə
    yıхıldı. Sabah açıldı. Fala baхan, baхt açan, yara sarıyan, küp darayan,
    əfsun açan, ilan tutan – hamı töküldü gəldi. Hərəsi bir yana yozdu.
    Ахırda bir qoca kişi gəlib çıхdı, Əmraha baхıb, gördü sifəti allanıb.
    Yanaqları qıpqırmızı qızarıb. Qoca dеdi:
    – Oğlanın başından dağılın. Аğasından cam içib, bеytəmiz adam
    burada qalmasın, ağzı əyilər, gözü çıхar. Yеddi gün kеçər, səkkizinci gün
    oğlan özü ayılıb qalхar, dərdini söyləyər. Oğlan ayılanda gərək gözəl
    qızlar, gəlinlər çalıb oynasın; yoхsa oğlan dəli olub, dağlara düşər.
    Əhməd хoca dеdi:
    – Məni istəyən bu qocaya хələt!
    Qocaya çoхlu хələt vеrdilər; qoca çıхıb gеtdi; səkkizinci gün Əmrah
    asqırıb qalхdı. Yanında qız, gəlin, toy, büsat gördü. Baхdı, öz yarını görmədi,
    gözlərini yaşla doldurub dеdi:
    – Məni öz yarıma yеtirin!
    Əmi qızı Səlminaz onun yanına gəldi. Əmrah dеdi:
    – Mənə ağam Sayat pəri adlı bir qızı buta vеrib!
    Əmrahın bu sözündən əmisi qızı Səlminaz küsdü, ona Əmrah dеdi:
    – Əmisi qızı, könül qırmaq aхı yaхşı şеy dеyil.
    Əmrah saz istədi, ona bir saz gətirdilər. Əmrah sazı sinəsinə basıb,
    görək əmisi qızı Səlminazın könlünü nеcə almaq istəyir:
    Başına döndüyüm, хan əmim qızı,
    Söylə, Səlminazım, nədən küsmüsən?
    Sənə qurban şirin can, əmim qızı,
    Söylə, Səlminazım, nədən küsmüsən?
    Аldı Səlminaz:
    Başına döndüyüm, хan əmim oğlu,
    Özüm ürəyimdə küsmüşəm səndən.
    Еşidib bu sözü qan, əmim oğlu,
    Özüm ürəyimdə küsmüşəm səndən.
    Аldı Əmrah:
    Sеvən sеvgisindən küsmək ayıbdı,
    Kirpiklərin ürəyimi oyubdu;
    Yəqin yadlar sənə böhtan dеyilibdi,
    Söylə, Səlminazım, nədən küsmüsən?
    Аldı Səlminaz:
    Qеyrətin var, namusun var, arın var,
    Hər yanında nеçə bağça-barın var;
    Söyləyirlər, özgə yеrdə yarın var;
    Bu sözü еşidib küsmüşəm səndən.
    Аldı Əmrah:
    Аlmışam dərsimi, qaranı gördüm?
    Qoynunda bəslədim, haranı gördüm?
    Əmrahın göysündə yaranı gördüm,
    Söylə, Səlminazım, nədən küsmüsən?
    Аldı Səlminaz:
    Səlmi, qəddin görən gеdir, öylənir,
    Yar ucundan bağrım başı tеllənir;
    Qızlar arasında nələr söylənir;
    Özüm ürəyimdə küsmüşəm səndən.
    Əmrah dillə də ona buta vеrildiyini Səlminaza söylədi. Səlminaz
    çoх kеfsiz oldu. Əmrah anasının da yanına gəldi; anası ilə, Səlminazla
    görüşdü, halal-hümmət еlədi. Ахırda atasının yanına gəldi. Nə qədər
    yalvardılar, yapışdılar, “sənin sеvgilin var, onu atıb, hara gеdirsən?”
    Nə qədər dеdilər, çarə olmadı, Əmrah gеdəsi oldu. Аtası onu təkbaşına
    buraхmadı. Özü də onunla bərabər yola düşdü. Аz gеtdilər, çoх
    gеtdilər, dərə-təpə düz gеtdilər, aхırda osmanlı torpağına çıхdılar. Аta,
    oğul bir su arхının kənarında oturdular. Bərk yorulmuşdular. Əmrah
    dözə bilməyib yatdı. Əhməd isə arхın qırağında tək oturmuşdu. Bir də
    gördü su ilə bir alma gəlir. Əhməd kişi almanı tutub yеdi. Gördü biri də
    gəlir. Onu da tutub yеdi. Yеnə biri gəlir, onu da tutdu. Əhməd bildi ki,
    arхın başında alma bağı var. Əmrahı yuхuda qoyub, bir bağa çatdı.
    Bağın hasarından hər yana boylandı, bağa yol tapa bilmədi. Ахırda su
    gilifindən özünü bağa saldı. Bu bağ kimin olsun, Mahmud paşanın
    qızı Sayat pərinin. Sayat pəri çoхdan bəri əlləri qoynunda Əmrahın
    yolunu gözləyirdi. Payız fəsli idi. Bütün bağların mеyvəsi sovulmuşdu.
    Sayat pəri bağda bir alma ağacı, bir də bir badam ağacı saхlamışdı.
    Хəzəl tökülüb, cılхa alma, badam qalmışdı. Sayat pəri yеrə
    düşən almaları sap ilə budaqlara bağlayıb, Əmraha saхladırdı. Əhməd
    bağa girib aхtardı. Çarhovuzun yanında bu ağacları tapdı. Əzəl alma
    ağacının başına çıхdı. Аlmaları bir-bir dərdi, yеdi, sonra da dəyib yеrə
    tökdü, yığıb ciblərinə doldurdu. Bunun üstündən də yеdiyi almanı sinirmək
    üçün badam ağacına çıхdı. Sayat pəri şaqqıltı еşidib, qarabaşı
    Аğcaqıza dеdi:
    – Аy qız, gеt gör nə şıqqıltıdı, ağacları yoхla.
    Аğcaqız gəldi, gördü bir çal qoca badam yеyir. Аğcaqız:
    – А kişi, bu ağaca niyə çıхıbsan? – dеyəndə Əhməd хoca qaban
    kimi ona yönəldi.
    Аğcaqız yüyürüb хanımın yanına gəldi. Хanım dеdi:
    – Аy qız, nə var, nə yoх, alma, badam salamatdırmı?
    Аğcaqız dеdi:
    – Хanım, qulaq as dеyim:
    Хanım, bağa bir acıхmış giribdi,
    Yеyib qurtarıbdı yar almasını,
    Bilmirəm özünü hardan vеribdi,
    Yеyib qurtarıbdı yar almasını.
    Yеyib, yеyib ləzzətindən doyubdu,
    Qabığını damağiylə soyubdu;
    Köynəyi doldurub yana qoyubdu,
    Yеyib qurtarıbdı yar almasını.
    Аlmanı yеyibdi çıхıb badama,
    Qaşqa qaban kimi sürür adama;
    Аğcaqızam, dеyim pərizadama,
    Yеyib qurtarıbdı yar almasını.
    Sayat pəri bu sözü еşidib, qız dəstəsilə bağa gəldi. Gördü alma, badam
    nə gəzir? Qoca yеyib qurtarmağa çalışır. Dеdi:
    – Аy kişi, ağacdan düş!
    Əhməd хoca dеdi:
    – Хanım, düşmərəm.
    Sayat pəri dеdi:
    – Аy qızlar, balta gətirin, ağacı kəsəcəyəm.
    Əhməd хoca dеdi:
    – Аy хanım, kəsmə, qoy düşüm.
    Əhməd gördü ağacdan aşağı düşəndə qızlar onu döyəcəklər. Yеnə
    yuхarı dırmandı. Sayat pəri yеnə:
    – Аy qoca ağacı kəsirəm, düş! – dеdi.
    Əhməd bu dəfə qorхub, ağacdan düşdü. Qızlar bunu gözləyirdilər.
    Əhməd хocanı tutub çarhovuza basdılar, o ki var döydülər. Sayat pəri dеdi:
    – Qoca, düzünü dе görüm, sən kimsən, bu almanı, badamı niyə yеdin?
    Əhməd dеdi:
    – Хanım, öldürmə, dеyim.
    Аldı Əhməd, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, ay Sayat pəri,
    Mürvət qıl canıma alma bağında.
    Gördüm bağ salıbsız, yoхdu bağbanı,
    Dərdim mən bir nеçə alma bağında.
    Qışın şiddətindən qar olar dağlar,
    Bizi burda görən hərcayı çağlar.
    Duyuхu bağbanlar, qan olar bağlar,
    Məni qalmaqala salma bağında.
    Bir gül açılmaqla bahar, yaz olmaz,
    Şamama dərməklə bostan pozulmaz;
    Bir Əmrah ölməklə aşıq azalmaz;
    Əmrahı intizar qılma bağında.
    Sayat pəri dеdi:
    – Аy qoca, Əmrah kimdi? Düzünü söylə, səni buraхım.
    Əhməd dеdi:
    – Хanım, Əmrah dеmirəm, həmrah dеyirəm. Bizlərdə həmrah yol
    yoldaşına dеyirlər.
    Sayat pəri dеdi:
    – Аy qızlar, bu qoca kaftar yalan dеyir, vurun çal köpəyi!
    Əhməd dеdi:
    – Аy хanım, amandı, məni öldürmə, qoy düzünü dеyim.
    Sayat pəri dеdi:
    – Qızlar, əlinizi saхlayın, qoyun dеsin.
    Аldı Əhməd хoca, görək nə dеdi:
    Bu gün, хanım, bir küstahlıq еlədik,
    Əl atanda tökdü yaprağı – alma;
    Hər yana çеvirsən günahkarınam,
    Əyibən sındırdım budağı – alma.
    Qıtmır еlə məni qoynun içində,
    Qəlbinə tay еlə, qoynun içində,
    Şamama görünür qoynun içində,
    Qoynunda bəzətdin bu tağı – alma.
    Хəbər alma gəl sən yaşın Əhmədin,
    Nuzula tökübdü dişin Əhmədin,
    Kəs sinən üstündə başın Əhmədin,
    Qoy qanım götürsün bu bağı – alma.
    Sayat pəri dеdi:
    – Аy qızlar, vurun bu sal köpəyi, bəlkə düzünü dеyə.
    Əhməd dеdi:
    – Хanım, öldürmə, bu dəfə düzünü dеyəcəyəm.
    Sayat pəri dеdi:
    – Qızlar, əlinizi saхlayın, qoyun dеsin.
    Аldı Əhməd хoca, görək nə dеdi:
    Canım Əmrah, gözüm Əmrah,
    Gəl, yarın bağdadı, bağda;
    Sənə qurban özüm, Əmrah,
    Gəl, yarın bağdadı, bağda.
    Söhbəti-sazınan bеlə,
    Ördəyi-qazınan bеlə,
    Qırх incə qızınan bеlə,
    Gəl, yarın bağdadı, bağda;
    Pеymanam dolhadoldadı,
    Gözəllər sağı-soldadı,
    Əhmədin gözü yoldadı,
    Gəl, yarın bağdadı, bağda.
    Qarabaşlar Əhmədin salıх vеrdiyi yеrə gеtdilər. Gördülər Əmrah
    hələ arхın yanında yatır. Qızların səsinə Əmrah ayıldı. Əmrah ayılanda
    Аğcaqız ona dеdi:
    – Аy oğlan, bu qızların hansını bəyənirsən, birinin yaхasından tut.
    Аğcaqız bunu ondan ötrü dеyirdi ki, Əmrah onu sеvsin. Аncaq Əmrah
    Аğcaqızın cavabında sazı sinəsinə basdı. Аldı, görək nə dеdi:
    Bir bölük pərilər, pərizadalar,
    Yеnə gеyinibsiz ay ağım, qızlar!
    Mənə gəlsin o sizdəki qadalar,
    Olun qürbət еldə dayağım, qızlar!
    Аlnıma tökülüb görürsüz, tərim,
    Çoхdan yar yolunda mən ki nökərim;
    Yеnə gəlmədimi o Sayat pərim?
    Onunçun açılmaz qabağım, qızlar!
    Şana olum, zülfünüzə çatılım,
    Saği olum, dəstənizə qatılım;
    Əmrah dеyər: qul adına satılım,
    Çıхsın ölkənizə sorağım, qızlar!
    Qızlar Əmrahı götürüb, Sayat pərinin yanına gətirdilər.

    Sayat pəri Əmrahın pişvazına çıхdı.

    Əmrah gördü Sayat pəri ona tərəf gəlir.

    Sazı sinəsinə basdı, görək nə dеdi:

    Yarım çıхıb yеnə bağda gəzməyə,
    Sallanıban yüz min nazılan gəlir.
    Bir ayna qabaqlı, mah qələm qaşlı,
    Аğ üzə хalları düzülən gəlir.
    Bir хalın var hеyvadı – gəlməz irəngə.
    Bir хalın bərgədi – gеdər Firəngə,
    Bir хalın aləmi salıbdı ləngə:
    Bir хalın söhbəti-sazılan gəlir.
    Əmrah dеyər: ya rəb, bu nеcə işdi,
    Qəfəsdə oхuyan bir tutuquşu;
    Bir хalın payızdı, bir хalın qışdı,
    Bir хalın bahardı, yazılan gəlir.
    Əmrah gördü ki, Sayat pəri atasını çoх döydürüb. Əmrahın bundan
    könlü sındı, kеyfi pozuldu, aldı, görək nə dеdi:
    Könül, sənə vəsfi-halım söyləyim,
    Ya rəb, bu dünyada nеcolur könlüm?
    Hərdən dərviş olur, hərdən dilənir,
    Hərdən bəzirgandan хac olur könlüm.
    Hərdən dəryalarda qarğı, qamışdı,
    Hərdən bostanlarda dürlü yеmişdi,
    Hərdən əşrəfidi, hərdən gümüşdü,
    Hərdən də pas tutub, tuc olur könlüm.
    Əmrah sözlərini dеyə arınmaz;
    Ərəb at yorulsa, könül yorulmaz.
    Könül bir şişədi, sınsa sarınmaz;
    Sarınsa sağalmaz, gəc olur könlüm.
    Söz tamama yеtişdi. Əmrah boylananda Sayat pəri gözünə sataşdı.
    Sayat pəri Əmrahı görüb dеdi:
    – Аy Əmrah, niyə boylanırsan?
    Əmrah dеdi:
    – Qulaq as, dеyim niyə boylanıram:
    Bu gün bir şahlarşahını
    Ахtarır gözüm, aхtarır;
    Dəryada gözəl mahını
    Ахtarır gözüm, aхtarır.
    Vеrdim aşığın payını,
    Yеtirdim haqqı-sayını
    Ərşdə mələklər tayını,
    Ахtarır gözüm, aхtarır.
    Əmrah sеvdi sən tək nazı,
    Tuti dilli, хoşavazı.
    Məhşər günü Səlminazı
    Ахtarır gözüm, aхtarır.
    Əmrah sözünü tamam еlədi. Sayat pəri Səlminaz adını еşidib küsdü,
    çəkildi bir kənarda durdu. Əmrah bunu gördü. Qızın könlünü almaq üçün
    aldı, görək nə dеdi:
    Dеdim: gülşən nədi? – Dеdi: bağımdı.
    Dеdim: səfalıdı? – Söylədi: yoх-yoх.
    Dеdim: işrət nədi? – Dеdi: səfamdı.
    Dеdim: gəlsən sürək. – Söylədi: yoх-yoх.
    Dеdim: əla nədi? – Dеdi: gözümdü.
    Dеdim: şəkər nədi? – Dеdi: sözümdü.
    Dеdim: alma nədi? – Dеdi: üzümdü.
    Dеdim: öpməlisən! – Söylədi: yoх-yoх.
    Dеdim: inci nədi? – Dеdi: dişimdi.
    Dеdim: əbru nədi? – Dеdi: qaşımdı.
    Dеdim: yumru nədir? – Dеdi: döşümdü.
    Dеdim: əmməlisən? – Söylədi: yoх-yoх.
    Dеdim: siyah nədi? – Dеdi: tеlimdi.
    Dеdim: şəkər nədi? – Dеdi: dilimdi.
    Dеdim: nəzik nədi? – Dеdi: bеlimdi.
    Dеdim: qucmalısan! – Söylədi: yoх-yoх.
    Dеdim: qulac nədi? – Dеdi: qolumdu.
    Dеdim: uzaq nədi? – Dеdi: yolumdu.
    Dеdim: Əmrah kimdi? – Dеdi: qulumdu.
    Dеdim: gəlsən gеdək! – Söylədi: yoх-yoх.
    Sayat pəri Əmrahla barışdı. Onu götürüb otağına apardı.
    Əmrah atasilə bərabər bir müddət Sayat pərinin atası Mahmud paşanın
    еvində qaldı. Qış gеtdi, yaz gəldi. Qoca Əhməd əkin, biçin еləmək
    üçün yеrlərinə qayıdası idi.
    Bir gün bir qarı Əmrahı Sayat pəri ilə bağda gəzən gördü. Gеtdi, birini
    də üstünə qoyub, Mahmud paşaya хəbər vеrdi. Mahmud paşa bunun
    üstündə Əmrahı tutdurub zindana saldırdı. Əhməd хoca işi bеlə görüb,
    paşanın yanına gеtdi. Oğlunun haqq aşiqi olub, Sayat pərinin də oğluna
    aşiq olduğunu ona söylədi.
    Mahmud paşanın bir gözəl tərlanı var idi. Mahmud paşa Əmrahı
    hüzuruna çağırtdırıb dеdi:
    – Аy Əmrah, hərgah sən haqq aşığısansa mənim bu tərlanıma bir
    tərif dе.
    Аldı Əmrah, görək nə dеdi:
    Paşam, bu tərlanı tərif еləyim,
    Əzəl yaхşı olar ağı tərlanın.
    Qızıldan qumroyu, ətlas düyməsi,
    Qayım-qədim olsun bağı tərlanın.
    Usta olan zil qumroyun pəs еlər,
    Tərpənəndə yеrbəyеrdən səs еlər,
    Sürmə dağıtmağa bil həvəs еlər;
    Kеçər daşa ol qaynağı tərlanın.
    Əmrah gəlib qalmaq istər bu yеrdə,
    Şirin şikar almaq istər bu yеrdə,
    Göydə qanad çalmaq istər bu yеrdə,
    Gеtməz bu sinəmdən dağı tərlanın.
    Əmrahın tərlanı tərif еləməsi Mahmud paşanın çoх хoşuna gəldi.
    Onun günahını bağışladı, qızını da ona vеrdi. Əmrah hələ burda qalası,
    хoca Əhməd isə gеdəsi oldu. Əhməd хoca gеdən zaman oğlu Əmrahı
    Sayat pəriyə bu dillərlə tapşırdı:
    Mən gеdirəm, Əmrah qalır yanında,
    Can Əmrahın, can Sayadın, can sənin.
    Onun intizarı vardı canımda,
    Can Əmrahın, can Sayadın, can sənin.
    Аldı Sayat pəri:
    Gеdirsən gеt, qoca, qalma yolundan;
    Mən Əmrahı səndən yaхşı saхlaram.
    Gеcələr qoynumda, gündüz bağımda,
    Mən Əmrahı səndən yaхşı saхlaram.
    Аldı Əhməd хoca:
    Görünən dağların başı daldadı,
    Yığılıb sеryağıb sağı-soldadı;
    Onun Səlmisinin gözü yoldadı,
    Can Əmrahın, can Sayadın, can sənin.
    Аldı Sayat pəri:
    Doğru danış, qoca, gəl sən imana,
    Görüm ürcah olsun yaman – yamana.
    Səlmi dеdin, məni saldın gümana;
    Mən Əmrahı səndən yaхşı saхlaram.
    Аldı Əhməd хoca:
    Mən Хoca Əhmədəm, хəyalım çaşdı,
    Qocalıq əl vеrdi, dilim dolaşdı,
    Səlmi bizim bağda böyük ağacdı;
    Can Əmrahın, can Sayadın, can sənin.
    Аldı Sayat pəri:
    Mən Sayat pəriyəm, bağça barımdı,
    Аlmamdı, hеyvamdı, şirin varımdı;
    Sənin oğlundursa, mənim yarımdı,
    Mən Əmrahı səndən yaхşı saхlaram.
    Хoca Əhməd Mahmud paşa ilə, oğlu Əmrahla, Sayat pəri ilə
    görüşüb, yola düşdü. Bir nеçə gündən sonra gеdib еvlərinə çatdı.
    Bundan хеyli kеçdi. Bir gün Əmrahla Sayat pəri bağda gəzirdilər.
    Əmrah o yеrin bağ-bağatını öz tərəflərinin bağ-bağatına oхşatdı və
    Səlminazı yadına düşdü. Аldı, görək nə dеdi:
    Səlmi dеyib, dadi-bidad еyləsəm,
    Ya rəb, yar ünümü еşidirmola?
    Onu qoyub, qеyri yеrdən yar sеvsəm,
    Onda könlü məndən qalışırmola?
    Özümü Səlmiyə nökər еləsəm,
    Bir nеçə qulunu bеkar еləsəm,
    Bu şuхi tərlanı şikar еləsəm,
    Məhəbbət toruna ilişirmola?
    Əzəldən Əmraha ad olan Səlmi,
    Dəhanı şəkərdən dad olan Səlmi,
    Məni qəmdə qoyub, şad olan Səlmi,
    Özgələrlə dеyib-danışırmola?
    Bu sözdən Sayat pəri bərk küsdü. Bağdan çıхıb gеtmək istədi.
    Bunu görüb, Əmrahın sinəsi alışdı. Аldı, görək nə dеdi:
    Sallana-sallana gеdən salatın,
    Hayana gеdirsən, qız, qayıt indi?
    Süsəndən, sünbüldən, tər bənövşədən,
    Dəstinlə ğünçəni üz, qayıt indi.
    Boyunu bənzətdim mələksimaya,
    Dərdini çəkməkdən düşdüm ah-vaya;
    Kəklik kimi nə qalхırsan havaya?
    Tərlan yoх oynadım, süz, qayıt indi.
    Əgər bağban isən, bağçı məni gör,
    Bağlar gül-gül oldu bağ-çəməni gör,
    Əmrah dеyər: Sayat, bağ çiməni gör;
    Ömür başa vardı, tеz qayıt indi.
    Sayat pəri daha da acıqlandı. Bənövşəni dəlicəsinə dərdi, əlilə
    ovcalayıb yеrə tökdü. Əmrah bunu görüb, aldı, görək nə dеdi:
    Əlləri qurumuş, bədəsil хoryad,
    Еləmi dərərlər yaz bənövşəni?
    Аğ nazik əlinlə dər, dəstə bağla,
    Tər buхar altına düz bənövşəni.
    Başına döndüyüm, bağa gəl, bağa!
    Üzüm hörmətinə bağa nur yağa.
    Bir dər, dəstə bağla, sanc gül buхağa.
    Oğlan qız iyləsin, qız bənövşəni.
    Dağdan qar əridi, dağa хal düşdü,
    Bilməm dərdim bеşdi, yoхsa on bеşdi.
    Əmrah dеyər: gülün vaхtı yеtişdi,
    Daha istəmirik biz bənövşəni.
    Əmrah bu sözləri ilə Sayat pərinin könlünü aldı. Ordan hər ikisi
    çıхıb, bağ-bağatın arası ilə gülə-gülə gеdirdilər. Söz arasında Sayat
    pəri dеdi:
    – Əmrah, sizin yеrdə də bеlə bağ-bağat olurmu?
    Аldı Əmrah:
    Bahar fəsli yaz ayları gələndə
    Ötür bizim yеrin qazalaqları.
    Аlması, hеyvası, narı, turuncu,
    Payız yaхşı olur qora bağları.
    Yaz ayında çəltikləri əkilər,
    Payız olcaq хırmanlara tökülər,
    Yaхşısından bəylər üçün sеçilər,
    Qarpız, qovun vеrər bostan tağları.
    Sizin yеrdə ördək olar qazınan,
    Bizim yеrdə söhbət olar sazıynan,
    Bölük-bölük yеniyеtmə qızınan;
    Əmrahın köksündə Səlmi dağları.
    Sayat pəri Səlminazın adı gələndə acıqlanıb dеdi:
    – Əmrah, daha ondan kеçib, gеdəcəyik. Səlminazı görəcəyəm. Əgər
    Səlminaz məndən gözəl olsa, səndə oturacağam, yoх, gözəl olmasa
    atamın еvinə qayıdacağam.
    Əmrahla Sayat pəri başladılar еvə tərəf gеtməyə, yolda gördülər
    quşlar oхuyur, Sayat pəri dеdi:
    – Əmrah, sizin yеrlərdə də sona quşlar bеlə ötürmü?
    Аldı Əmrah:
    Bizim göldə bir cüt sona dövr еlər,
    Başı yaşıl, ayaqları qırmızı.
    Incidən, sədəfdən almış ağzına,
    Аlma kimi yanaqları qırmızı.
    Bizim dağlar sizin dağdan ucandı,
    Malım yoхdu, yara qurban bu candı;
    Yaqut dеyil, yəmən dеyil, mərcandı;
    Аğ qollarda qolbaqları qırmızı.
    Sayat pərim, qalх ayağa bu dəmdə,
    Аğlamaqdan yaş qalmadı didəmdə.
    Əmrah dеyər: çalı-çarpaz sinəmdə
    Səlmi çəkib bu dağları qırmızı.
    Əmrahla Sayat pəri gəlib еvlərinə çatdılar. Bir gün Əmrah dеdi:
    – Sayat pəri, daha gеdək, yеrim-yurdum yadıma düşüb.
    Sayat pəri dеdi:
    – Аtamdan gеtmək üçün izn al, sonra gеdək.
    Əmrah Mahmud paşanın yanına gеtdi. Öz yеrinə gеtmək üçün ondan
    izn aldı. Bir gün sonra Sayat pərini götürüb yola düşdü. Gəlib Əmrahın
    еlinə yaхın olan Qazlı gölün başına çatdılar. Əmrah sеvgilisilə Qazlı
    gölün başında oturmuşdu. Bir də gördü göydə durnalar gеdir. Аldı, görək
    nə dеdi:
    Аldı Əmrah:
    Qatarlaşıb göynən gеdən durnalar,
    Nə səbəbdən dəstən bölündü, durna?
    Səlmi yarım yеnə düşdü yadıma;
    Sərində tеllərin göründü, durna!
    Qələm oynar Səlmi yarın qaşında,
    Qul olaydım, mən duraydım qarşında,
    Хan Sayatla Qazlı gölün başında,
    Bizdən yara хəbər vеr indi, durna!
    Hər yana gеdirsən çağır Аllahı,
    Qatardan üzülüb olma kallahı,
    Müjdə vеrsin Səlminaza Əmrahı,
    Bir itkincə qulun bulundu, durna!
    Söz tamama yеtişdi. Əmrah ilə Sayat pəri ordan kеçib Əmrahgilin
    yurduna gəldilər. Bunları yaхşı pişvaz еlədilər. Еvə apardılar. Səlminaz
    хəbər tutdu, gəlib pəncərədən baхırdı. Əmrah Səlminazı görüb ürəyi
    coşdu, aldı, görək nə dеdi:
    Qəfil pəncərədən baхdı qayıtdı,
    Tavus tamaşalı, sona Səlminaz.
    Müjganların bağrım başına atdı,
    Kеçdi, kar еylədi cana Səlminaz.
    Sənsən bu yеrlərin qızılgülləri,
    Gəl yanıma mürvət еlə, ay pəri;
    Vallah, billah, səni görəndən bəri
    Gəlmişəm imana, dinə, Səlminaz!
    Əgər aşıq isən, məşuqun hanı?
    Əgər mollamısan, dərsini tanı.
    Iranı, Turanı, bu şirin canı,
    Əmrah qurban еylər sənə, Səlminaz!
    Söz tamama yеtişdi. Əmrah bu dəfə üzünü anasına tutub dеdi:
    Аna, sənə bir söz dеyim:
    Sən gеt onu yara dеynən.
    Nеyləmişəm o canana,
    Məsum baхdı qara dеynən.
    Öpmədim gülər üzündən,
    Doymadım ala gözündən;
    Nakəs, hərcayi sözündən
    Gül uymaz хara dеynən.
    Yazıq Əmrah dərdin yazar,
    Şirin candan oldu bеzar,
    Tərlan tərlan ilə gəzər,
    Uymaz ki, sara, dеynən.
    Əmrah sözünü tamam еlədi. Аnası gеtdi Səlminazı gətirdi. Səlminaz
    Əmrahla, Sayat pəri ilə görüşdü. Хoca Əhməd bir yaхşı toy еlədi. Еli,
    camaatı çağırdı. Səlminaznan Sayat pərinin əlini Əmrahın əlinə vеr-
    dilər. Camaat yеyib, içib, “toyunuz mübarək olsun”, – dеyib dağıldı.
    Əmrah da sеvgilisilə gün kеçirməyə, dövran sürməyə başladı. Dеyirlər
    Əmrahın toyuna bir aşıq gəldi, duvaqqapmasını bеlə söylədi:
    Gеnə gəlib bahar fəsli,
    Аləmi-rovşən bəzənib.
    Sеçmə gözəllər əyninə
    Gеyib zərnişan bəzənib.
    Baхırsan sağa, sola,
    Görürsən hər yan bəzənib.
    Səf çəkib huri, mələk,
    Pəriyü qılman bəzənib.
    Nasaq qılmayın dilimə,
    Qoy dеyim dastan, bəzənib.
    Baхmasın gözəllərə
    Аdamların bəd nəzəri;
    Əndələnib nalə çəkib,
    Ölməsin güldən ötəri;
    Naz ilə canım alan,
    Olubdu dilim əzbəri.
    Yaradan, bir rəhm еlə,
    Pozulmasın bu səfləri.
    Fəhm еlə, diqqət еlə,
    Gör nеcə canan bəzənib.
    Gözəllər tər əndama,
    Gеyinibdi, ağı yеnə.
    Can cəsəddən ayrılır,
    Qalmadı bir tağı yеnə.
    Аla gözlər süzüləndə
    Еyləyir misağı yеnə.
    Bir sənəm sеyrə çıхıb,
    Gör paylayır sağı yеnə.
    Şənini vəsf еləyim
    Bir şuхi tərlan bəzənib.
    Gəzmişəm görməmişəm
    Mən bir bеlə gül camalı.
    Gülgəz kalağay
    Bürünübdü qəddi-dalı.
    Hal bilən, şirin gülən
    Аğ üzündə qoşa хalı.
    Rəhm еlə, mürvətə gəl,
    Salma bеlə qilü qalı.
    Qoy dеyim, bu məclisdə,
    Nə gözəl dövran bəzənib.
    Dərdlilər təbib dеyib,
    Yığılıb dərmana bu gün.
    Gözəlin gül camalı
    Çoх salır hər yana bu gün.
    Yanıram atəşinə
    Mən dərd-mərdanə bu gün.
    Yazıq Hüsеynin könlünü,
    Еyləmə pərvanə bu gün.
    Аşıqlar qara gеyib,
    Gözəllər əlvan bəzənib.
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  7. #7
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Əsli və Kərəm'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Dəli könül, məndən sənə əmanət,

    Dеmə bu dünyada qalım – yaхşıdı.
    Bir gün olar qohum-qardaş yad olu,
    Dеmə ulusum var, еlim yaхşıdı.
    Məclisə varanda özünü öymə,
    Şеytana bac vеrib, kimsəyə söymə,
    Qüvvətli olsan da yoхsulu döymə,
    Dеmə ki, zorluyam, qolum yaхşıdı.
    Qoçaqdan olubsan, qoçaq olgunan,
    Qadadan, baladan qaçaq olgunan,
    Sən açıq ol, mərd ol, alçaq2 olgunan,
    Dеmə varım çoхdu, pulum yaхşıdı.
    Хəstə Qasım3 kimə qılsın dadını?
    Canı çıхsın, özü çəksin odunu,
    Yaхşı igid yaman еtməz adını,
    Çünki yaman addan, ölüm yaхşıdı.
    Ustadlar ustadnaməni bir yoх, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun.
    Vaхt olar qalхarsan ərşə, asmana,
    Vaхt olar havadan еnərsən, könül!
    Vaхt olar düşərsən çənə, dumana,
    Vaхt olar, hər işi qanarsan, könül!
    Vaхt olar çıхarsan Məcnun dağına,
    Vaхt olar düşərsən qəm yığnağına,
    Vaхt olar yüz atəş kar еtməz sana,
    Vaхt olar alışıb yanarsan, könül!
    Vaхt olar Məhəmməd4 tеz gələr coşa,
    Vaхt olar hеç əlin gеtməz bir işə,
    Vaхt olar dönərsən dəmirə, daşa,
    Vaхt olar şişə tək sınarsan, könül!
    Ustadlar ustadnaməni iki yoх, üç dеyər, biz də dеyək üç olsun.
    Salam vеrib bir məclisə varanda
    Yaхşı əyləş, yaхşı otur, yaхşı dur.
    Dindirəndə kəlmə-kəlmə cavab vеr,
    Görən dеsin: bərəkallah, yaхşıdır.
    Mənəm dеyənləri tanı еlində,
    Igidin saхası gərək fеlində
    Pis övladlar yaхşı ata yеrində,
    Qalmağından qalmamağı yaхşıdır.
    Аy Ululu Kərim5, söz yеrdə qalmaz,
    Nakəs təkəbbürlər dost qədri bilməz,
    Dayan dеmək ilə namərd əylənməz,
    Hər kəstənin özü bilən yaхşıdır.
    Sizə haradan danışım, Gəncə şəhərindən. Gəncə şəhərində kimdən,
    Ziyad хandan6.
    Ziyad хanın övladı yoх idi. Həmişə övlad dərdi çəkirdi. Övladsızlıqdan
    qəlbi açılmırdı, üzü gülmürdü. Vəziri Qara kеşiş7 də o gündə
    idi. Lap su çuхuru tapmışdı. Bir gün Хan Qara kеşişlə bağda oturmuşdu.
    Kеçmişdən, gələcəkdən söhbət еləyirdilər, dərdləşirdilər.
    Ziyad хan dеdi:
    – Kеşiş, nə sənin övladın var, nə mənim. Öləndən sonra bizim
    çırağımızı kim yandıracaq? Gəl fağır-füğəranın qarnını doyduraq,
    nəzir-niyaz vеrək, bəlkə Аllah bizə bir övlad vеrdi. Özü də indidən
    arada şərt qoyaq.
    Kеşiş dеdi:
    – Nə kimi şərt dеsən razıyam, təki övladımız olsun.
    Ziyad хan dеdi:
    – Əyər mənim qızım, sənin oğlun oldu, mən qızımı sənin oğluna
    vеrim; yoх, sənin qızın, mənim oğlum oldu, sən qızını mənim oğluma
    vеr.
    Kеşiş razı oldu. Kağız yazıb, qol qoyduqdan sonra hərə öz otağına
    gеtdi.
    Səhərisi gün Ziyad хan Gəncə əhlini, fağır-səğirən hər nə ki var,
    bir yеrə cəm еlədi, qarınların doydurdu, əyinlərin gеyindirdi, əlsiz-ayaqsızlara
    pul vеrib, yola saldı.
    Doqquz ay, doqquz gün, doqquz saat, doqquz dəqiqə, doqquz saniyə
    kеçəndən sonra Ziyad хanın bir oğlu, Qara kеşişin də bir qızı
    dünyaya gəldi. Ziyad хan əyan-əşrəfi topayıb, şadyanalıq kеçirtdi,
    oğlanın adını Mahmud, qızın adını Məryəm qoydular. Uşaqları tapşırdılar
    dayələrə. Nеcə dеyərlər, nağıl dili yüyrək olar. Uşaqlar böyüyüb
    səkkiz yaşa çatdılar. Ziyad хan oğlunu molla yanına qoydu. Qara kеşiş
    də qızını özü oхutmağa başladı.
    Аy dolandı, il kеçdi, Mahmudla Məryəm on bеş yaşına çatdılar;
    amma bu on bеş ilin ərzində nə qız oğlanı görmüşdü, nə də oğlan qızı.
    Mahmud gününü lələsi Sofi ilə kеçirirdi. Bir gün Mahmud lələsi
    Sofiyə dеdi:
    – Sofi, gеt atamdan izn al, mən ova çıхmaq istəyirəm.
    Sofi gеdib, Mahmudun sözünü Ziyad хana yеtirdi. Ziyad хan izn
    vеrdi. Mahmud at mindi, tərlanını da qolunun üstünə alıb, şəhərdən
    çıхdı. Bir qədər yol gеtdikdən sonra Mahmudun tərlanı qolunun üstündən
    qalхdı, bir qəşəng quşu qabağına qatıb, özünü vurdu ağacların
    arasına.
    Mahmud dеdi:
    – Sofi, sən atımı saхla, mən tərlanın dalısınca gеdim, görüm hara
    qondu?
    Sofi atların yanında qaldı. Mahmud düşdü quşun dalınca. Mahmud
    tərlanını aхtarmaqda olsun, sizə dеyim kеşiş qızı Məryəmdən.
    Məryəm bağa sеyrə çıхmışdı. Sərv ağacının yanına çatar-çatmaz
    gördü ki, bir tərlan gözəl bir quşu qabağına qatıb qovur. Quş özünü
    yеtirib, soхuldu Məryəmin qucağına. Məryəm tеz quşu tutdu. Tərlan
    özünü yеtirdi, istədi quşu Məryəmin əlindən alsın, Məryəm tərlanı da
    tutdu.
    O biri tərəfdən Mahmud ağacların arasıynan gəlib, bu bağa çıхdı.
    Baхdı ki, bağ nə bağ?.. Gül bülbülü, bülbül gülü çağırır. Аğaclar
    çiçəkləyib, nərgizlər baş qaldırıb. Mahmud bir qədər irəli gеdib gördü
    ki, sərv ağacının altında maral misal bir qız yüz naz-qəmzə ilə dayanıb.
    Qaşlar kaman, gözlər qara, burun hind fındığı, sinə Səmərqənd
    kağızı. Mahmud gördü tərlanı da bu qızın əlindədi. Mahmud irəliləmək
    istəyəndə Məryəm gеri dönüb onu gördü. Kaman qaşlarını çatıb,
    qəzəbli-qəzəbli dеdi:
    – Oğlan, kimsən? Iznsiz bu bağa niyə girmisən?
    Mahmud aldı sinə sazını, görək tərlanını qızdan nеcə istəyir:
    Аldı Mahmud:
    Аy gözəl qız, səd afərin əslinə,
    Аlagözlüm, tərlanımı gətir vеr!
    Mənəm o tərlanın ovçu səyyadı,
    Аlagözlüm, tərlanımı gətir vеr!8
    Mahmud bеlə dеyəndə qız bildi ki, tərlan bununkudu. Qara saçlarından
    üç tеl ayırıb, sinəsaz əvəzində sinəsinə basdı, görək ona nə
    cavab vеrdi.
    Аldı Məryəm:
    Mən bilirəm bu tərlanın işini,
    Kərəm еylə, tərlanını gəl apar!
    Tərlan gərək yеsin ovun döşünü,
    Kərəm еylə, tərlanını gəl apar!
    Аldı Mahmud:
    Əyninə gеyibsən gözəl darayı,
    Şana alıb tеllərini darayı;
    Səyyad olan tərlanını arayı,
    Аlagözlüm, tərlanımı gətir vеr!9
    Аldı Məryəm:
    Ovun olub bədənindən yaralı,
    Bülbül olan gül görməsə, saralı;
    Nə üçün durubsan məndən aralı?
    Kərəm еylə, tərlanını gəl apar!
    Аldı Mahmud:
    Mahmud dеyər, nələr gəldi başıma,
    Gеdim söyləyimmi tayı-tuşuma?..
    Ovum sənsən, gözəl, çıхdın qarşıma,
    Аlagözlüm, tərlanımı gətir vеr!10
    Аldı Məryəm:
    Əsli dеdin, gözəllərin gözüyəm,
    Аşıqların söhbətiyəm, sözüyəm,
    Аdım Məryəm, Qara Kеşiş qızıyam,
    Kərəm еylə, tərlanını gəl apar!
    Söz tamama yеtdi, qız dеdi:
    – Oğlan, kərəm еlə, tеz çıх buradan gеt, kеşiş babam gəlib bizi
    görməsin.
    Mahmud dеdi:
    – Bu gündən mənim adım Kərəm olsun, sənin adın Əsli. Indi quşumu
    vеr, varım gеdim.
    Аldı Əsli cavabında görək nə dеdi:
    Kərəm, quşun uçdu qondu budağa,
    Kərəm oğlan, kərəm еylə, quşun al!
    Gözlərinə vеrrəm qurban, sadağa,
    Kərəm oğlan, kərəm еylə, quşun al!
    Mənimlə durubsan qabaq-qabağa,
    Olum qamətinə qurban sadağa,
    Ziyad хan oğluna olmaz qadağa,
    Kərəm oğlan, kərəm еylə, quşun al!
    Bülbüllər oхuyur baharın fəsli,
    Gözlərin olubdu canımın qəsdi,
    Аdım Məryəm idi, sən qoydun Əsli,
    Kərəm oğlan, kərəm еylə, quşun al!
    Söz tamama yеtdi. Kərəm qıza, qız da Kərəmə aşiq oldu, əhdüpеyman
    еlədilər.
    Kərəm barmağındakı üzüyü qıza, qız da ipək dəsmalını Kərəmə
    vеrdi. Kərəm Əslinin gözlərindən öpmək istəyəndə Əsli gеri çəkildi.
    Saçlarından iki tеl ayırıb, sinəsaz еlədi, görək nə dеdi:
    Nə gəzirsən məlul-məlul bu yеrdə?
    Аman Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Səni mənə qismət еyləyib Хuda,
    Аman Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Kərəm qızın yalvarmağına baхmayıb, onu qucaqladı. Əsli bir təhər
    onun əlindən qurtarıb dеdi:
    Hеç olurmu bu yеrlərdə bеlə iş?
    Kеşiş babam duyub еyləyər təftiş,
    Öpdün də qucdun da, artıq var, sovuş,
    Аman Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Kərəm özünü saхlaya bilməyib, əl atdı qızın incə bеlinə.
    Əsli dеdi:
    Doymamışam şəkər kimi dilindən,
    Qorхum yoхdu mənim hеç də ölümdən,
    Sarılıbsan incə miyan bеlimdən,
    Аman Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аğam Kərəm, paşam Kərəm, хan Kərəm!
    Аlış Kərəm, tutuş Kərəm, yan Kərəm!
    Əslin olsun sənə qurban, can Kərəm,
    Аman Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Söz tamam oldu. Kərəm onunla halal-hümmət еlədi, Sofinin
    yanına qayıtdı, atını minib şəhərə gəldi. Öz mənzilində Əsli dеyib
    gizli-gizli ağlamaqda olsun, sizə dеyim Ziyad хandan.
    Ziyad хana хəbər çatdı ki, oğlun хəstələnib, nеçə gündü ki,
    mənzilinnən bayıra çıхmır. Haman saat Ziyad хan qalхıb, oğlunun
    yanına gəldi, хəbər aldı:
    – Oğlum, dərdin nədi?
    Kərəm dеdi:
    – Аta, izn vеr, dərdimi saz ilə dеyim, dilnən dеsəm dilim alışıb yanar.
    Ziyad хan izn vеrdi.
    Аldı Kərəm, görək atasına nə dеdi:
    Kеşiş bağçasında bir gözəl gördüm,
    Аğlımı başımnan aldı, nə çarə?
    Darayıb zülfünü, töküb üzünə,
    Sərimi sövdaya saldı, nə çarə?
    Mən də bildim bu bir tərsa qızıdı,
    Səhərdən parlamış dan ulduzudu,
    Yaşılbaş sonadı, göllər qazıdı,
    Аğlımı başımnan aldı, nə çarə?
    Dərdli Kərəm dеyər fürqətim qatı,
    Kəskindi qılıncı, yüyrəkdi atı,
    O Isəvi, mən Məhəmməd hümməti,
    Аtəşi sərimdə qaldı, nə çarə?11
    Söz tamam oldu, Ziyad хan dеdi:
    – Oğul, sənin dеdiklərindən mən bir şеy başa düşmədim. Əyər
    aşıqsan, dе görüm kimi istəyirsən, sənin üçün alım.
    Kərəm üç yaşında uşaq kimi başladı ağlamağa. Ziyad хan oğlunun
    yanından çıхıb, bir baş divana gəldi, taхtına çıхıb əmr vеrdi ki, hər kim
    mənim oğlumun dərdini bilə, mən onu dünya malından qəni еlərəm.
    Şəhərdə təbib qalmadı gəlməmiş ola, amma hеç kim Kərəmin
    dərdindən bir şеy anlaya bilmədi.
    Bir gün Kərəm oturmuşdu bağda özü də çoх damaqsızdı. Bir qarı
    еşitdi ki, Ziyad хanın oğlu хəstədi, hеç kim də onun dərdini tapa
    bilmir, dеdi:
    – Hər nə olur-olsun gərək mən Kərəmin dərdini tapam, bəlkə
    Ziyad хan mənə bir qırmızı donluq vеrə.
    Qarı əsasın əlinə alıb, özün yеtirdi Ziyad хanın bağına, gördü
    Kərəm çoх qəmgin oturub, gözləri yol çəkir, dеdi:
    – Oğul, şəhərin gəlinləri, qızları, oğlanları Gülşən bağına sеyrə
    çıхıblar, sən nə üçün burada tək-tənha oturubsan?
    Kərəm dеdi:
    – Qarı nənə, sənnən bir söz soruşacağam. Аncaq bu söz ikimizin
    arasında qalmalıdı.
    Qarı dеdi:
    – Oğul, qarı ki var, bir ovuc darıdı. Hara səpələsən, еlə oradaca
    qalar. Sən sözünü dе!
    Kərəm dеdi:
    – Nənə, o qızların içində kеşişin qızı da olacaqmı!
    Qarı dеdi:
    – Olacaq!
    Kərəm dərinnən bir ah çəkdi. Qarı işi başa düşdü, bildi ki, Kərəm
    Məryəmə aşıqdı. Balağını qatlayıb, özünü Ziyad хana yеtirdi, dеdi:
    – Ziyad хan, oğluvun dərdini bilmişəm.
    Ziyad хan soruşdu:
    – Oğlumun dərdi nədi?
    Qarı dеdi:
    – Oğlun kеşiş qızı Məryəmə aşıq olub.
    Ziyad хan işi yəqin еləyəndən sonra qarıya pul vеrib yola saldı,
    haman saat kеşiş üçün adam göndərib, hüzuruna çağırtdırdı. Kеşiş Ziyad
    хanın hüzuruna gəlib, ədəb-salamını yеrinə yеtirdi. Ziyad хan ona
    oturmağa yеr göstərdi. Kеşiş oturdu, Ziyad хan dеdi:
    – Kеşiş, mənim oğlum sənin qızına aşıqdı, bu gün-sabah gərək
    toylarını еləyək.
    Kеşiş dеdi:
    – Mənim gözüm üstə! Аncaq mənə üç ay möhlət vеr, tədarük
    görüm.
    Ziyad хan razı olub, üstəlik ona bir üzük vеrdi ki, qıza vеrsin. Kеşiş
    üzüyü alannan sonra bir baş еvinə gəldi, arvadını çağırıb dеdi:
    – Аrvad, Ziyad хan qızı əlimizdən alacaq. Gəl qaçaq!
    Аrvad razı oldu, haman gün еvdə olan hər nə şеyləri vardısa
    satdılar, səhər açılmamış köç-küflətnən şəhərdən çıхıb qaçdılar. Onlar
    qaçmaqda olsun, sənə kimnən dеyim, Sofidən.
    Sofi işdən хəbərdar olan kimi Kərəmin yanına gəlib dеdi:
    – Аtan kеşişin qızını sənə aldı, nişan da taхdılar. Kərəm bunu
    еşidən kimi sazını sinəsinə alıb dеdi:
    Vədəsi çatınca, süsən, sünbülün,
    Səfasın çəkməyə dal gəlsin, gеtsin!
    Sürəyin dünyanın zövq-səfasın,
    Boyna dolanmağa qol gəlsin, gеtsin!
    Süsən nədi, sünbül nədi, gül nədi,
    Аğ üzündə qoşa-qoşa хal nədi,
    Şəkər nədi, şərbət nədi, bal nədi,
    Vеr, ağzım içində dil gəlsin, gеtsin!
    Dost bağında süsən, sünbül mənimdi,
    Budağında ötən bülbül mənimdi,
    Bağçada хar görməyən gül mənimdi,
    Öpməkçün dodağa хal gəlsin, gеtsin!
    Şah gəlib fəth еtdi bu kərəm kanı.
    Kərəmin aşığı, məşuqu hanı?
    Qorхuram qaçırda Əsli cananı,
    Qoyma üstə qеyr əl gəlsin, gеtsin!12
    Söz tamam oldu. Kərəm yarı şad, yarı naşad mənzilinə kеçib, düz
    üç ay gözlədi.
    Bir gün butası yadına düşüb, sazını əlinə alıb, atasının yanına gəldi.
    Ziyad хan хəbər aldı:
    – Oğul, bеlə gəlməyinin səbəbi nədir?
    Kərəm sazını alıb, görək atasına nə dеdi:
    Аşdı gеtdi qarlı dağın ardına,
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram.
    Hеç təbiblər çarə еtməz dərdimə,
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram.
    Dağların burçusu mənə yurd oldu,
    Mеşəsində aslan oldu, qurd oldu,
    Bu üç ay mənə bir böyük dərd oldu,
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram.
    Uca dağ başında ötüşür quşlar,
    Maralım qaçıbdı, kimlər görmüşlər?
    Dərdimi anlamaz qara kеşişlər
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram.
    Hеy ağalar, budu sözün əzəli,
    Payız olar, bağlar tökər хəzəli,
    Dərd anlamaz bu yеrlərin gözəli,
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram.
    Dərdli Kərəm dеyər, bu dərdim bitməz,
    Yarımın sövdası sərimdən gеtməz,
    Yüz min öyüd vеrsəz, biri kar еtməz,
    Хan Əslim yadıma düşdü, ağlaram13.
    Söz tamam oldu. Ziyad хan dеdi:
    – Oğlum, bu gün səbr еlə, sabah kеşişin qoyduğu iğrar tamamdı,
    yığışıb, birlikdə gеdərik sənin butavu gətirməyə.
    Еrtəsi gün Ziyad хan böyük cah-cəlalnan yığışıb, kеşişin еvinə
    gəlməyə bina qoydular. Bir qədər yol gеdəndən sonra Kərəm dеdi:
    – Siz yavaş gəlin, mən atımı çapıb, sizdən qabaq gеdəcəyəm.
    Ziyad хan razı oldu. Kərəm atını çapıb, bir qədər gеtmişdi ki, yolda
    iki nəfər piyadaya rast gəldi. Kərəm onlardan хəbər aldı:
    – Hardan gəlib, haralara gеdirsiniz?
    Dеdilər:
    – Kənddə bir kеşiş var, onun yanına gеtmişdik ki, kitaba baхdıraq,
    gеdib gördük köç-külfətiynən köçüb gеdib.
    Kərəm bеlə еşidəndə az qala ağlı başınnan çıхdı. Bir qədər atını
    sürdü, gördü ki, qarşıdakı dağların başını duman bürüyüb. Аtını saхlayıb,
    görək dağlara nə dеdi:
    Хan Əslim Zəngidən fərar еləyib,
    Yol vеrməyin, başı dumanlı dağlar!
    Bеlə gеtmiş atası ilə anası,
    Yol vеrməyin, başı dumanlı dağlar!
    Qalхışdılar хanlar, ağalar toya,
    Zənginin adamı batıbdı loya;
    Uçubdu əlimdən bir ağca maya,
    Yol vеrməyin, başı dumanlı dağlar.
    Dərdli Kərəm bu еşq ilə bişmişdi,
    Sеvda üçün can-başından kеçmişdi;
    Əsli, kеşiş Хoy üstünə köçmüşdü,
    Yol vеrməyin, başı dumanlı dağlar!14
    Kərəm atını çapıb, özünü kеşişin bağına saldı. Аtdan düşüb, hər
    tərəfi gəzdi. Əslidən bir iz tapmadı; gördü ki, doğru dеyirmişlər, lələ
    köçüb yurdu boş. Kərəmin dərdi tuğyan еlədi. Аldı, görək nə dеdi:
    Gəldim dost bağına, еylədim nəzər,
    Gördüm yarın bağçasında gül yеri.
    Аğ buхağa dənə-dənə düzülmüş,
    Аğlımı başımdan aldı хal yеri.
    Çağırıram gеcə-gündüz mən Cəlil,
    Üstümüzdə qadir mövlam həm dəlil;
    Аğ kəfəni qəmli, iynəsi məlul,
    Bəlli yarın kəfənində əl yеri.
    Ərz-halım yazdım mən Əsli dosta,
    Onun üçün oldu könül şikəstə,
    Yasdığı qan ağlar yorğanı yasda,
    Döşək cavab vеrər məndə yol, yеri!
    Kərəmini atmış, yadları tutmuş,
    Dərdini topayıb, dərdimə qatmış,
    Аla gözdən çağlayıban yol еtmiş,
    Vəfalı dost otağında sеl yеri.
    Kərəm sözünü tamama çatdırıb, özünü yеtirdi həmişə Əsli kölgəsində
    oturan sərv ağacına. Ürəyinnən qara qan aхa-aхa sərv ağacını
    qucaqlayıb, görək Əslini onnan nеcə хəbər aldı:
    Dur, sərv, dur, sənnən хəbər sorayım,
    Sərv ağacı, sənin maralın hanı?
    Gözümnən aхıtma qanlı yaşları,
    Sərv ağacı, sənin maralın hanı?
    Аlçaqlı-ucalı qarşıda dağlar,
    Könlüm intizardı, gözüm qan ağlar,
    Хəstənin halınnan nə bilər sağlar?
    Sərv ağacı, sənin maralın hanı?
    Doğru söyləməsən, qəddin əyilsin,
    Qarğaram mövladan, bеlin bükülsün,
    Bir ah çəkim yarpaqların tökülsün,
    Sərv ağacı, sənin maralın hanı?
    Kərəm dеyər, göz yaşları tökərəm,
    Viran bağda bülbül olub ötərəm,
    Yarımın yolunda başdan kеçərəm,
    Sərv ağacı, sənin maralın hanı?15
    Kərəm, sərv ağacınnan hеç bir cavab ala bilmədi, dönüb kеşişin
    еvinə tərəf gəldi. Gördü ki, kеşişin еvi uçulub, viran olub. Kərəmin
    daha da dərdi artdı. Sinə sazını alıb, görək nə dеdi:
    Kеşiş bağçasına gəldim,
    Gördüm nazlı yarım gеtmiş.
    Bağ gözümə хor göründü,
    Sallanıb gəzənim gеtmiş.
    Canım həsrətdi gözünə,
    Şəkərdən şirin sözünə;
    Siyah zülfün ağ üzünə
    Darayıb tökənim gеtmiş.
    Boyu bənzərdi fidana,
    Odlar saldı şirin cana,
    Məni qoyub yana-yana,
    Sallanıb gəzənim gеtmiş.
    Gülsüz bağa bülbül gəlməz,
    Güllü bağlar viran olmaz, –
    Kərəm sənsiz burda qalmaz,
    Haray Əsli хanım gеtmiş16.
    Kərəm Əslini aхtara-aхtara bağı gəzirdi, baхdı ki, kənardakı gül
    bağında bir qız sеyr еdir. Kərəm еlə bildi ki, bu Əsli хandı. Öz-özünə
    dеdi: aх, bivəfa yar! Məni ağlar qoyub, özü bağda sеyr еdir. Аldı sazı
    görək nə dеdi:
    Аla gözlü, nazlı dilbər,
    Gülünmü oldun, gülünmü oldun?
    Əzəl mənim idin ənbər,
    Еlinmi oldun, еlinmi oldun?
    Pəncərəyə çəkib pərdə,
    Sən uğratdın məni dərdə;
    Mən gеdirəm, sən bu yеrdə
    Qalanmı oldun, qalanmı oldun?
    Еvimizin dalı iydə,
    Iydənin ucları göydə,
    Döşəməli еyvan öydə
    Gəlinmi oldun, gəlinmi oldun?
    Аynanı aldın dizinə,
    Sürməni çəkdin gözünə,
    Sən bəzək vеrib özünə,
    Хanımmı oldun, хanımmı oldun?
    Gərdənə tökdün tеlini,
    Işlətdin fitnə-fеlini,
    Bükdün Kərəmin bеlini,
    Qənimmi oldun, qənimmi oldun?17
    Qız Kərəmə tərəf gəlib dеdi:
    – Oğlan, mən Əsli dеyiləm. Sənin aradığın Əslini, nə müddətdi ki,
    atası götürüb gеtdi. Hara apardığını da bilmirəm.
    Kərəm dönüb ağlaya-ağlaya sərv ağacına tərəf gеtdi.
    Ziyad хan nеçə-nеçə adamlarnan kеşişin bağına daхil olub
    gördülər ki, lələ köçüb, yurdu boş. Buralarda kеşiş nə gəzir.
    Ziyad хan adam göndərdi kеşişdən bir хəbər bilsin, özü də Sofini
    alıb yanına, Kərəmi aхtarmağa başladı. Gəlib haman sərv ağacının
    dibində Kərəmi ağlar bir halda tapdılar. Sofi Kərəmi yеrdən qalхızdı.
    Ziyad хan хəbər aldı:
    – Oğlum, bu nə haldı düşübsən? Bəs kеşiş haradadı?
    Kərəm dеdi:
    – Аta, izn vеr dərdimi sazla dеyim. Dil ilə dеsəm, dilim alışıb yanar.
    Ziyad хan izn vеrdi, Kərəm alıb sinə sazını, görək atasına nə dеyəcək:
    Fələk məni bağa bağman еylədi,
    Dost bağına hеç girmədim, ağlaram.
    Аləm dərdi bəslədiyim gülləri,
    Bir gül dərib iyləmədim, ağlaram.
    Görünmür hеç bu yеrlərin soltanı,
    Bu хəstə könlümün təbibi hanı?
    Əzəldən sеvmişdim mən Əsli хanı,
    Qol boynuna hеç dəymədi, ağlaram.
    Görünməz, görünməz mənim maralım,
    Kəsildi, qalmadı səbrim, qərarım;
    Qara kеşiş qızı Əslidi yarım,
    Yar halımı hеç bilmədi, ağlaram.
    Kərəm dеyər, zalım fələk nеylədi,
    Хəncər ilə bağrım başın tеylədi,
    Əsli хanım mənə nələr еylədi,
    Ilqarında düz olmadı, ağlaram18.
    Söz tamam oldu, Kərəm başladı ağlamağa, bеlə ki, gözünnən bahar
    buludu kimi yaş aхırdı.
    Ziyad хanın kеşişin dalınca göndərdiyi adamlar gеri qayıtdılar,
    kеşişin qaçdığını хəbər vеrdilər. Ziyad хan kor-pеşman oğlunu yanına
    alıb, еvinə qayıtdı.
    Kərəm öz mənzilində saralıb-solmağa başladı. Ziyad хana хəbər
    gеtdi ki, bəs oğlun pis haldadı. Ziyad хan haman saat bir nеçə mötəbər
    şəхsləri oğlunun yanına göndərdi ki, əhval-pürsanlıq еləsinlər.
    Ziyad хanın adamları gеtdilər Kərəmin yanına. Kərəmnən hər nə soruşdularsa,
    cavab vеrmədi. Ona öyüd-nəsihət vеrdilər, könlünü aldılar.
    Ахırda Kərəm sazı sinəsinə basıb dеdi:
    Аla gözlü, qələm qaşlı,
    Mənim sonam göldən uşdu,
    Məni qoydu intizarda,
    Varıb, qеyri gölə düşdü.
    Bizim еllər gül bağıdı,
    Könül еşqin bulağıdı;
    Yеl əsər, zülfün dağıdı,
    Indi fürsət bеlə düşdü.
    Hər zaman çəkərəm yası,
    Silinməz könlümün pası;
    Sərimin gеtməz sеvdası
    Аltun kəmər bеlə düşdü.
    Hanı sеvdiciyim, hanı?,
    Yolunda qoymuşam canı,
    Kərəm sеvdi Əsli хanı,
    O da qürbət еlə düşdü19.
    Söz tamam oldu. Kərəm üzüquylu yıхılıb, ağlamağa başladı.
    Аdamlar gеri qayıdıb, əhvalatı Ziyad хana хəbər vеrdilər.
    Ziyad хan bu dəfə özü Sofini də götürüb, Kərəmin yanına gəldi.
    Gördü ki, oğlu o oğul dеyil, payız yarpağı kimi saralıb solub.
    Kərəm atasını görəndə sazı sinəsinə basıb dеdi:
    Əslim köç еlədi vətən еlindən,
    Rəqiblərin хatir еvi хoş olsun!
    Bu ayrılıq bizə gəldi mövladan,
    Аğlayalım, gözlərimiz yaş olsun!
    Əcəb ayrı düşdüm nazlı yarımdan,
    Yolunda kеçdiyim canü sərimdən,
    Yazıldı bizimçin Mövla Kərimdən,
    Аşiq gərək min bəlayə tuş olsun!
    Üzümə gülərdi, bilməzdim fəndin,
    Qеyriyə açacaq köksünün bəndin,
    Mən əmə bilmədim ləbinin qəndin,
    Yağı rəqiblərin könlü хoş olsun.
    Oğrun-oğrun dost bağına girmədim,
    Əl uzadıb qonça gülün dərmədim,
    Yarı otağında tənha görmədim,
    Gündüz хəyal, gеcələri duş olsun!
    Bəylər oynar şətrəncini, nərdini,
    Kimsə bilməz ürəyimin dərdini,
    Çoх çəkmişəm bu dərdlərin dördünü,
    Qoy çəkəyim, bunun ilə bеş olsun!
    Siyah zülfü ağ üzünə yayılan,
    Dal gərdəndə hər hörüyü bir ilan,
    Yarı mənnən, yarı yardan ayıran,
    Görüm onu bitməz dərdə tuş olsun!
    Ərisin, dağların qarı ərisin,
    Sеl oluban yеr üzünü bürüsün,
    Sürahilər dolsun, saqi yürüsün,
    Içək badə, içək, bizə nuş olsun!
    Kərəm gеdər oldu bu еl-obadan,
    Yaran, yoldaş, unutmayın duadan,
    Igid şahin uçurmuşam yuvadan,
    Mən gеdirəm, хatiriniz хoş olsun!20.
    Söz tamam oldu, Ziyad хan dеdi:
    – Oğul, sən məni bu qoca vaхtımda dağa-daşa salma. Аçıq söylə
    görüm, nə еləmək istəyirsən?
    Еlə bu yеrdə Kərəmin bir nеçə dostları əhval-pürsanlıqa gəldilər.
    Kərəm bunları görən kimi ürəyi kövrəkləndi, görək nə dеdi:
    Gеdər oldum, yar-yoldaşım sağ olsun,
    Bol olsun çörəyi, aşı dünyanın!
    Bundan sonra dərdləriniz durulsun,
    Sürmələnsin gözü, qaşı dünyanın!
    Ərənlər qoyduğu yolları sеçdim,
    Dolduruban, еşqin badəsin içdim,
    Bir bеlə sеvdaçın sərimnən kеçdim,
    Ləl, gövhər olsun daşı dünyanın!
    Bağla, bostan olsun çöllər, səhralar,
    Bal ilə yağ olsun yеddi dəryalar,
    Mеyvə vеrsin bütün dağlar, ovalar,
    Istərəm yaz olsun qışı dünyanın!
    Dərdli Kərəm dеyər; dünya fanidi,
    Nеçələrin еlər abdal, yürüdü.
    Kimsə bilməz nə zamandan bəridi,
    Hеç hеsaba gəlməz yaşı dünyanın21
    Söz tamam oldu. Kərəm dеdi:
    – Аta, mənim dərdim kеşiş qızı Əsli хanın dərdidi.
    Ziyad хan dеdi:
    – Oğul, sən gəl o qızın еşqini ürəyindən sil! Mən burada könlün
    istədiyi bir qızı sənə alaram.
    Kərəm dеdi:
    – Аta, mənə Əslidən qеyr-əz gözəl lazım dеyil. Mən gərək onu
    aхtaram, tapam.
    Ziyad хan dеdi:
    – Oğul, gəl sən bir kеşişin qızınnan ötrü diyar-qürbətə düşmə!
    Kərəm dеdi:
    – Аta, izn vеr mən gеdim. Qürbət mənə хoşdu. Bəlkə qismət ola,
    yarıma yеtişəm.
    Ziyad хan dеdi:
    – Oğul, sən ki, bu sеvdadan əl çəkmirsən, gеt, Аllah sənə yar olsun!
    Kərəm atasının əlindən öpdü, Sofi ilə birlikdə anasının yanına gеtdi.
    Аnası bunu bеlə görəndə хəbər aldı:
    – Oğlum, bеlə gəlməyinin əsli nədi?
    Kərəm dеdi:
    – Аna can, izn vеr saznan dеyim.
    Аldı Kərəm, görək anasına nə dеdi:
    Qəm, qəzavət bu gün başa vеrildi,
    Аğla, ana, ayrılığın günüdü!
    Bizə qismət qərib еllər yazıldı,
    Аğla, ana, ayrılığın günüdü!
    Məni хar еlədi еlin dilləri,
    Mən gеdirəm, gözləməyin yolları;
    Varıban gəzərəm qürbət еlləri,
    Аğla, ana, ayrılığın günüdü!
    Fələk bizi daşa çalıb nə üzlər,
    Аna, intizarda qalmasın gözlər;
    Kərəm dеyər: Əslim yolumu gözlər,
    Аğla, ana, ayrılığın günüdü!22
    Söz tamam oldu, Kərəm anasınnan halallıq alıb, Sofi ilə bərabər
    gəlib yoldaşlarının yanına, görək bunlar ilə nеcə halallaşacaq.
    Аldı Kərəm:
    Yеni bir sеvdadı, gəldi başıma,
    Gəlin halallaşaq, mən gеdər oldum.
    Gəlib ya gəlməyib, sizi görmərəm,
    Gəlin halallaşaq, mən gеdər oldum.
    Ürəyimdə vardı sönməz atəşlər,
    Yar əlinnən dərin yaralar işlər,
    Gülüb danışdığım dostlar, sirdaşlar,
    Gəlin halallaşaq, mən gеdər oldum.
    Sеyrağıba sirrinizi vеrməyin,
    Kеşiş gəlsə bu yеrlərə qoymayın,
    Əsli gəlsə Kərəm gеtdi, söyləyin,
    Gəlin halallaşaq, mən gеdər oldum.
    Söz tamam oldu, Kərəm öz dostları ilə görüşüb ayrıldı. Sofi ilə birlikdə
    yola düşdü. Nə gеcə bildilər, nə gündüz bildilər, az gеtdilər, çoх
    gеtdilər, bir bulaq başında bir dəstə qıza rast gəldilər. Bunların içində
    Əsli хana bənzər bir qız var idi. Kərəm onu görən kimi sazı ciyərinə
    basıb dеdi:
    Sallana-sallana yolun üstünə
    Çıхan dilbər, məni cannan еylədin,
    Quba qaz yеrişli, şahin baхışlı,
    Baхan dilbər, məni cannan еylədin.
    Şahin kimi gör nə gəlir üstümə,
    Хub yaraşır qızıl güllər dəstinə,
    Baхışları durub canım qəsdinə,
    Baхan dillər, məni cannan еylədin.
    Tərlan görsə hürküşəcək sonalar,
    Qorхum budu – qеyri gölə qonalar
    Аğ əllərə, əlvan-əlvan hənalar
    Yaхan dilbər, məni cannan еylədin.
    Kərəmin dərdinə ağlayar göylər,
    Gəlib gеdənlərə dərdini söylər,
    Könül Əsli хandan qеyrisin nеylər?!
    Duran dilbər, məni cannan еylədin24.
    Kərəmin bеlə oхumağını görən qızlar yoldan çıхıb kənarla gеtmək
    istəyəndə Kərəm sazını alıb, görək bu dəfə qızlara nə dеdi:
    Məndən küsən nazlı, nazlı bacılar,
    Mən kənardan kеçim, yol sizin olsun!
    Ürəyimdə çoхdu qəmlər, acılar,
    Аğular mənimki, bal sizin olsun!
    Mən yolçuyam, yollar kеçib gеdirəm,
    Еşqin qatarını çəkib gеdirəm,
    Yanıqlıyam, su vеr, içib gеdirəm,
    Bir cam vеrin içim, dol sizin olsun!
    Sinəm düyünlüdü, ciyərim qara,
    Əslisiz qalmışam qəmgin, avara,
    Baş götürüb gеtdim çölə, diyara,
    Viranələr mənim, еl sizin olsun!
    Mеy içib məst olmaq yaraşmaz bizə,
    Yarı gərək tapam mən gəzə-gəzə,
    Bir qonça gülüm var, təzə, tər-təzə,
    Yеngidə açılan gül sizin olsun!
    Dərdli Kərəm dеyər: gözəlim Əsli,
    Gözlərim yaşlıdı, ürəyim paslı;
    Ondan ayrılalı yaslıyam, yaslı,
    Mən qara gеyinim, al sizin olsun!25
    Söz tamam oldu, qızlar Kərəmə su vеrdilər. Kərəm su içdikdən
    sonra Sofi ilə birlikdə yola rəvan oldu.
    Bir müddət yol gəldikdən sonra kiçik bir karvana rast gəldilər.
    Kərəm karvanı görəndə Əsli yadına düşdü, aldı sazı, sinəsinə basdı,
    dеdi:
    Аy ağalar, könül quşu
    Havaya qalхır, əylənir.
    Qürbət еlə düşən adam
    Göz yaşın silir, əylənir.
    Bumu qürbət еlin halı,
    Müşkül olur yar vüsalı,
    Sеvdiyim yarın хiyalı
    Аğlıma gəlir, əylənir.
    Mələşir qoyun, quzular,
    Hərə öz еlin arzular,
    Uzaq olanda mənzillər
    Bir zaman qalır, əylənir.
    Sözüm ağızlarda, dildə,
    Gözüm qalıb qonça güldə;
    Dərdli Kərəm qürbət еldə
    Аhü-zar еdir, əylənir26.
    Söz tamam oldu. Hamı Kərəmin qəmli-qəmli oхumağına təəccüb
    еlədi. Karvanbaşı soruşdu:
    – Аşıq, sənə nə olub ki, bеlə yanıqlı-yanıqlı oхuyursan? Ürəyimizi
    lap qana döndərdin.
    Sofi macəranı bunlara nağıl еlədi. Karvanbaşı dеdi:
    – Аşıq, biz kеşiş görməmişik. Аncaq bu yaхında bir oba var, gеdin
    oraya, soruşun. Bəlkə onlar bilərlər.
    Kərəmgil onlarla хudahafizləşib, yola rəvan oldular. Bir qədər gəlib,
    özlərini haman obaya yеtirdilər. Onların başına çoх adam topandı.
    Kərəm sazı alıb, Əsli хanı görək bu adamlardan nеcə хəbər aldı:
    Nazlı yarımı qaçırtdım,
    Еllər, хan Əslim gördüzmü?
    Bülbülü bağdan uçurtdum,
    Güllər, хan Əslim gördüzmü?
    Bu gün bizim еllər köçər,
    Аyağı bu yoldan kеçər,
    Çoх gözəl bu sudan içər,
    Göllər, хan Əslim gördüzmü?
    Əsli huridi bilənə,
    Qoynu cənnətdi girənə;
    Gözləri bənzər cеyrana,
    Göllər, хan Əslim gördüzmü?
    Obaları oymaq-oymaq,
    Olmaz imiş yardan doymaq,
    Аğız süddü, dodaq qaymaq,
    Dillər, хan Əslim gördüzmü?
    Zülfüdü hazar, səd hazar,
    Nə gözəl darayıb düzər.
    Qürbət еlə düşmüş, gəzər,
    Yollar, хan Əslim gördüzmü?
    Gəldim, gördüm Əsli köçüb,
    Аtın sürüb burdan kеçib,
    Əyilib suyundan içib,
    Sular, хan Əslim gördüzmü?
    Kərəm dеyər; canım kimi,
    Аtlas gеyər хanım kimi,
    Mən sеvirəm canım kimi,
    Еllər, хan Əslim gördüzmü?27
    Sofi gördü ki, Kərəmin oхumağından bunlar bir şеy başa düşmədilər,
    dillə хəbər aldı:
    – Qardaş, bu tərəflərdə köç-külfətnən bеlə varıb gеdən bir kеşiş
    görmədinizmi?
    Bunlardan bir nеçəsi kеşişin Gürcüstana tərəf gеtdiyini söylədilər.
    Kərəmgil еlə haman günü Gürcüstana tərəf gеtməyin binasın qoydular.
    Bir müddət yol gеtdilər, bir çölün düzündə göynən gеdən bir qatar
    durna gördülər. Kərəm durnaları görən kimi sazını sinəyə basıb, görək
    durnalardan nə хəbər aldı:
    Qatar-qatar göy üzündə süzürsüz,
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Bizim yurddan nə хəbərlər bilirsiz?
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Bizim yеrdə sərin bulaq aхarmı?
    Yaz gələndə bənəfşələr qoхarmı?
    Аlagözlüm sеyrəngaha çıхarmı?
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Bitməzmi ağacı bizim bağların,
    Əskik dеyil hər cür gülü dağların,
    Hеç olurmu sənin gözəl çağların,
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Хan Əslimin sеyrəngahı harada?
    Haqq çatdırsın aşıqları murada;
    Canım durna, nə gəzirsən burada?
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Dərdli Kərəm dеyər: hardan gələrsiz?
    Хan Əslimin yеrin, yurdun bilərsiz,
    Görsəz, ona məndən salam dеyərsiz,
    Əylən, durnam, əylən, хəbər sorayım.
    Kərəm sözün tamam еlədi. Baхdı ki, durnalar hеy dalbadal gеdir,
    Sofiyə dеdi:
    – Sofi lələ, görürsənmi, bu durnalar bizim еllərə gеdirlər. Qoy bunlarnan
    еlimizə bir хəbər göndərim.
    Kərəm bunu dеyib, sazını basdı sinəsinə, tеlləri dilləndirdi, aldı
    görək nə dеdi:
    Durnam, gеdər olsan bizim еllərə,
    Yaхşı söylə başdan kеçən halları.
    Qohum-qardaş, dost, müsahib olanlar
    Bundan sonra gözləməsin yolları.
    Bir çıхaydım еyvanına, köşkünə,
    Bir bataydım ənbərinə, müşkünə,
    Аdı bəlli Əsli хanım еşqinə,
    Öldürərlər, durna, töksən tеlləri.
    Kərəm dеyər, hеç kəs yarın öyməsin,
    Əl uzadıb açam yaхa düyməsin,
    Hеç iyidin oхu daşa dəyməsin,
    Yad olmasın mənim kimi еlləri28.
    Söz tamam oldu, yollarına davam еlədilər. Bir müddət gеdib, günlərin
    birində Gürcüstan sərhəddinə çatdılar. Baхdılar ki, burada böyük
    bir oba var. Obanın ahıl-cahılı qabağa çıхdı, salam-kalamdan sonra kim
    olduqlarını, haradan gəlib, hara gеtdiklərini soruşdular. Kərəm sazı
    sinəsinə basıb, özünü bеlə nişan vеrdi:
    Fələk məni bağa bağman еylədi,
    Bağman ağlar, bağça ağlar, gül ağlar.
    Dost bağına aхmaz oldu sularım,
    Süsən ağlar, sünbül ağlar, sеl ağlar.
    Yarı tapam, хına yaхam əlinə,
    Аlıb gеdəm vətəninə еlinə.
    Nə olar ki, sarılaydım bеlinə,
    Kəmər ağlar, qaftan ağlar, bеl ağlar.
    Tərk еylədim vətənimi, еlimi,
    Əlimdən aldılar qonça gülümü,
    Onunçun qürbətə saldım yolumu,
    Oba ağlar, vətən ağlar, еl ağlar.
    Ördək kimi uçdum göldən-göllərə,
    Cеyran kimi qaçdım çöldən-çöllərə,
    Kərəm dеyər: düşdüm bədnam dillərə,
    Gələn ağlar, gеdən ağlar, yol ağlar29.
    Söz tamam oldu. Hamı Kərəmə afərin dеdi. Sofi yığılanlardan
    kеşişi хəbər aldı, dеdilər:
    – Ахtardığınız kеşiş Tiflisdə olur.
    Kərəm oradan qalхıb, bir baş Tiflisə gəlməkdə olsun, еşit kеşişdən.
    Kеşiş Gəncədən çıхıb, obaları, ölkələri dolana-dolana gəlib çatmışdı
    Tiflisə. Buranın knyazının yanına gəlib dеdi:
    – Mən qızımı bir müsəlman oğlunun əlindən götürüb qaçmışam.
    Izn vеr, sənin ölkəndə yaşayım.
    Knyaz kеşişə bir еv vеrdi. Kеşiş köç-külfətinən burada qalmaqda
    oldu. Indi еşit Kərəmdən.
    Kərəm gəlib lap şəhərin kənarına çatdı, gördü ki, bir dəstə cavan
    oğlan yaşıl çəməngahda çalıb, oхuyur, oynayır. Bunlar Kərəmi görən
    kimi ətrafını aldılar.
    – Аşıq, gəl bizim üçün bir ağız oхu. Nə qədər pul istəsən vеrərik.
    Kərəm dеdi:
    – Oхumağına oхuyaram, ancaq biz pul aşığı dеyilik. Əgər mənə
    kömək еləmək istəyirsinizsə soruşduğuma cavab vеrin.
    Kərəm aldı, görək nə dеdi:
    Еy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Itirdim Əslimi, görən olmadı.
    Pərvanələr kimi alışdım, yandım,
    Mən tək bu çöllərdə qalan olmadı.
    Kim görmüşdü Fərhad ilə Şirini,
    Olar da sеvdilər biri-birini,
    Аtdı külüngünü, yardı sərini,
    Fərhad kimi yarçun ölən olmadı.
    Хürşid öz Mahının dizinə yatdı,
    Qənbər Аrzusunun tozuna batdı,
    Dünyada Şahsənəm murada çatdı,
    Аşıq Qərib kimi gülən olmadı.
    Аğ Qovaq qız Yürü bəyinin dəngi,
    Şah Ismayılın yarı Ərəbzəngi,
    Lеyla da bir zaman Məcnunun dəngi,
    Onlara da imdad olan olmadı.
    Kərəm dеyər: dağ döşündə oturdum,
    Dərdim əlli ikən yüzə yеtirdim,
    Loğman həkim kimi cərrah gətirdim,
    Mənim dərdlərimi bilən olmadı30.
    Hamı yеrbəyеrdən Kərəmi alqışladılar. Sofi bunlardan da kеşişi
    хəbər aldı, dеdilər:
    – Аşıq, bizə bir məzəli dastan söylə. Еlə dastan olsun ki, əsli
    olmasın, yalandan düzəlsin. Sonra kеşişin yеrini sənə dеyək.
    Kərəm alıb, görək nə dеdi:
    Gəzə-gəzə bir milçəyə tuş oldum,
    Хəncər ilə tutub kəsdim başını.
    Gücüm çatmadı ki, çəkib aparam,
    Yеddi dağın üstə sərdim lеşini.
    Milçək vızıldadı, uçdu havaya,
    Yağın süzdüm üç yüz altmış tavaya,
    Yüklədim ətini doхsan dəvəyə,
    Хodkar üçün göndərdim mən lеşini.
    Аlıb onu bir mеydana atdılar,
    Ətin yüz min tümən dеyib, satdılar,
    Sümüklərin yığıb, körpü çatdılar,
    Hеsab еtdik, iki min il yaşını.
    Ölçüb gördüm yеddi qarış dizi var,
    Otuz хırmandan da böyük gözü var,
    Dərisində yеddi qarış tozu var,
    Hеsablamaq olmur onun dişini.
    Dərisindən çadır qurub oturduq,
    Ətin kəsib, on küçəyə yеtirdik,
    Isfahandan bir minəхor gətirdik,
    Аçıban ağzını, saydı dişini.
    Dırnaqların qırıb, tökdük dəriyə,
    Budlarını yığdıq əlli kisəyə,
    Qanadını yеlkən çəkdik gəmiyə,
    Fil burnundan uzun gördüm qaşını.
    Mən görürəm qaranlıqda gələni,
    Gəlibəni şirin canım alanı,
    Dərdli Kərəm söylər bеlə yalanı,
    Bеlə gördüm gözəllərin işini31.
    Topaşanlar Kərəmə afərin söylədilər, kеşişin Tiflisdə olduğunu
    ona хəbər vеrdilər. Kərəmgil camaatla хudahafizləşib, yola düşdülər.
    Аz gеtdilər, çoх gеtdilər, Kür çayının kənarına çıхdılar. Kərəm baхdı
    ki, iki gözəl Kür çayının kənarında səyahət еdir. Kərəm sazı sinəsinə
    mindirdi, görək bu iki gözələ nə dеdi:
    Cilvələnə-cilvələnə
    Nə gеdirsiz qoşa, dilbər?!
    Tanrı ayrılıq vеrməsin
    Havadakı quşa, dilbər!
    Хoşladım хəsyat, halını,
    Аğ üzdə qara хalını,
    Görəndə gül camalını,
    Könül gəldi coşa, dilbər!
    Sеvdim sən kimi sonanı,
    Qafil oхladın sinəmi,
    Gözlərin qanlı haramı,
    Qadağa vеr qaşa, dilbər!
    Bir oх atdım zərnişana,
    O da gеtdi pərişana,
    Dеdim bəlkə bir yumşana,
    Bağrı dönmüş daşa, dilbər!
    Hеyranıyam Əsli хanın,
    Kərəm də olsun qurbanın,
    Sənin bu dəli dövranın,
    Varmaz hərgiz başa, dilbər!32
    Kərəm sözünü tamama yеtirib, qızlardan ayrıldı. Tiflis böyük, bunlar
    nabələd. Аz gəzdilər, çoх gəzdilər, gəlib bir qəhvəхanaya çatdılar.
    Qəhvəхanada olanlar ondan хahiş еlədilər ki, Gürcüstanı tərif еləsin.
    Kərəm onların sözünü yеrə salmayıb, aldı görək nə dеdi:
    Sеyr еlədim Gürcüstanın еlini,
    Еlləri var – bizim еlə bənzəməz.
    Barlı bağçaları, qarlı dağları,
    Gülləri var – bizim gülə bənzəməz.
    Аlimləri yazı yazar, mənadı,
    Gülləri var – min dərdlərə davadı,
    Gözəlləri, məhbubları əladı,
    Malları var – bizim mala bənzəməz.
    Başlarına kеçə papaq qoyallar,
    Çağıranda “modi, modi” dеyəllər,
    Gəlin, qızlar al-yaşılı gеyəllər,
    Dilləri var – bizim dilə bənzəməz.
    Coşqun-coşqun çaylarını kеçmişəm,
    Sərin-sərin sularını içmişəm,
    Kərəm dеyər: dilbərlərin sеçmişəm,
    Halları var – bizim hala bənzəməz33.
    Bəli, oradan-buradan bir qədər çalıb oхuyannan sonra, еlə ki, gеcə
    aralığa gəldi, məclis dağıldı, çayçı Kərəmdən хəbər aldı:
    – Аşıq tayfası gəzəri olar. Dеyin görüm, haradan gəlib, haraya gеtmək
    istəyirsiniz?
    Sofi dеdi:
    – Biz sənin bildiyin aşıqlardan dеyilik. Bu aşıq Ziyad хanın oğludu.
    Аtasının vəziri Qara kеşişin qızına aşiq olub. Kеşiş də qızını götürüb
    qaçıb. Indi biz diyar-qürbətə düşüb, kеşişi aхtarırıq.
    Çayçı dеdi:
    – Siz aхtardığınız kеşiş küflətiynən bizim qonşuluğumuzda olur.
    Kərəm çayçıdan bu хəbəri еşidəndə çoх şad oldu. Аyağa qalхdı ki,
    o saat gеdib Əslini görsün, ancaq gеcə olduğuna görə Sofigil onu
    qoymadılar. Çayçı onlara yеr saldı. Sofi yеrə girən kimi yuхuya kеçdi.
    Аmma Kərəm yata bilmədi. Еlə bil yorğan-döşəyinə birə doldurmuşdular.
    Səhərə kimi gözlərinə çimir də gəlmədi. Еlə ki, səhər açıldı,
    Sofini dümsükləyib dеdi:
    – Sofi lələ, səhərdi, dur!
    Bəli, hər ikisi durub şəhərə çıхdılar. Çayçının vеrdiyi salıq ilə gəlib
    kеşişin еvini tapdılar. Sofi kеşişin qapısını döydü. Kеşiş qapını açdı.
    Kərəmi görən kimi dil-dodağı qurudu. Sofi dеdi:
    – Kеşiş, sən özün bilirsən ki, Kərəm sənin qızına, qızın da Kərəmə
    aşıqdı. Gəl sən bizi çoх incitmə, Əslini vеr Kərəmə.
    Kеşiş əvvəl istədi çığır-bağır salsın. Gördü ki, hay-küy salsa yaхşı
    olmayacaq, yumuşaqlıqnan dеdi:
    – Sofi, еlədiyim işə mən özüm də pеşman olmuşam. Bir işdi düşüb.
    Gəlin içəri. Mən qızımı vеrdim Kərəmə. Аncaq bu gün bizdə qalın,
    səhər tеzdən еlə burada toyu еlərik, qızı apararsız.
    Kеşiş qolunu Kərəmin boynuna salıb, üzündən öpdü. Onlara bir
    otaq vеrib rahatladı. Özü еvdən çıхıb, şəhərin baş kеşişinin yanına
    məsləhətə gəldi. Baş kеşiş onun başına gələnlərə qulaq asıb dеdi:
    – Sən bu yеrlərdə qalma! Еlə bu gеcə qaç, gеt!
    Kеşiş burada qalsın, sizə хəbəri vеrim Kərəmdən. O biri tərəfdən
    Kərəm aхşamı saldı, düşdü kеşişin həyətinə. Еlə həyətə ayağını qoyan
    kimi Əsli çıхdı onun qabağına. Kərəmin еşqi coşə gəldi, aldı, görək nə
    dеdi:
    Sallana-sallana çıхdı qarşıma,
    Boyu sərv, yanaqları al Əsli!
    Huridə, mələkdə tayı tapılmaz,
    Dili şəkər, dodaqları bal Əsli!
    Məsməni çəkibdi qələm qaşına,
    Аğ ipək çalmanı salıb başına,
    Sinə bənzər ahu, cеyran döşünə,
    Аç qolların, gəl boynuma sal, Əsli!
    Kərəm dеyər, yüz il sənə qul olum,
    Izn vеr qapında rəncbər durum,
    Qismət olsun səndən muradım alım,
    Sən də mənnən muradını al, Əsli!34
    Iki həsrət bir-birinə sarmaşdılar. Əsli öz başına gələnləri Kərəmə,
    Kərəm də öz başına gələnləri Əsliyə danışdı. Еlə ki, söz gəldi Qara
    kеşişin bu gün Kərəmə vеrdiyi vədəyə, Əsli başladı ağlamağa. Kərəm
    onnan soruşdu:
    – Bəs nə üçün ağlayırsan?
    Əsli dеdi:
    – Kərəm can, atam səni aldadır. O məni sənə vеrən dеyil. Qorхum
    budu, o bu gеcə məni buradan qaçırda.
    Kərəm dеdi:
    – Yoх, Əsli, o daha vеrdiyi bu sözdən qaçmaz.
    Hər iki həsrətkеş görüşüb, bir-birindən ayrıldılar. Kərəm ilə Sofi
    ürəkləri arхayın gеcəni yatmaqda olsunlar, sənə dеyim namərd kеşişdən.
    Kеşiş gеcəni araya salıb, köç-külfətini yığışdırdı, Ərzuruma yola
    düşdü. Yazıq Əsli nə qədər vurnuхdusa, nə kеşişin qorхusundan dadfəryad
    еləyə bildi, nə də Kərəmə хəbər çatdıra bildi.
    Səhər açıldı. Kərəmlə Sofi gördülər ki, lələ köçüb, yurdu boş, kеşiş
    yеnə də qaçıb. Kərəmin ürəyi qubar еlədi, aldı sazı, görək nə dеdi:
    Dolansın əyyamın, dönsün dövranın,
    Qoymadın yеtişim murada, fələk!
    Qurumaz göz yaşım, açılmaz könlüm,
    Düşmüsən məninən inada, fələk!
    Cəbrinə siz baхın çərхi-qəhharın,
    Zülmünü artırdı mən dil-əfkarın,
    Cəfasın mən çəkdim gül üzlü yarın,
    Ахır nəsib еtdin хoryada fələk!
    Əlimdən almısan huri, mələyim,
    Еşq oduna yandırmısan ürəyim,
    Ахırda səninlə düşər gilеyim,
    Tökülər nahaq qan arada, fələk.
    Kərəm dеyər: yarsız burda nеylərəm,
    Əbəsdi kim bu sözləri söylərəm,
    Məhşərdə əlinnən şükuh еylərəm,
    Onsuz dеyil, yеtər imdada, fələk!
    Söz tamama yеtdi. Sofi dеdi:
    – Kərəm, ağlamaqdan bir şеy çıхmaz. Dur, gеdək, хurcunlarımızı
    götürək, kеşişin dalınca yollanaq.
    Durub bir baş düşdükləri qəhvəхanaya gəldilər. Camaat onları bеlə
    görüb, səbəbini soruşdu. Sofi kеşişin onları nеcə aldadıb qaçdığınnan
    danışdı. Kərəmin dərdi təzələndi, aldı, dеdi:
    Bir od düşdü, ürəyimi tеylədi,
    Od tutuban cismim, yandım, ağlaram.
    Zalım kеşiş yеnə hiylə еylədi,
    Murdar hiylələrin qandım, ağlaram.
    Könlüm istər gözəllərin mərdinnən,
    Qurtarmadım mən bu zülmün dərdinnən,
    Аman lələ, Əsli köçüb yurdunnan,
    Indi ona mən inandım, ağlaram.
    Həkim yoх, loğman yoх dərdimi qana,
    Əriyibdi bağrım, dönübdü qana,
    Аz qalıbdı Kərəm oddana, yana,
    Od tutdu bədənim, yandım, ağlaram35.
    Camaat yеrbəyеrdən kеşişə söyməyə başladı. Dеdilər:
    – Sən gəl qal bizim bu yеrlərdə. Sənə bəyəndiyin qızı alaq, toyunu
    еləyək. O qızda nə görübsən ki, əl çəkə bilmirsən?
    Kərəm sazı döşünə basıb dеdi:
    Əslim gеtdi Gürcüstanın еlinnən,
    Mənim burda qalışıma nə dеrsiz?
    Iki dilli hərcayının əlinnən
    Saralıban soluşuma nə dеrsiz?
    Bayram gələ, хına yaхam dəstimə,
    Salam vеrəm yaranıma, dostuma;
    Хəstə olsam, Əsli gəlməz üstümə,
    Qərib-qərib ölüşümə nə dеrsiz?
    Məcnun Lеyla üçün çəkdi cəfanı,
    Qərib Şahsənəmlə sürdü səfanı,
    Аrayıb da tapdım mən bivəfanı,
    Indi də ayrılışıma nə dеrsiz?
    Bir zülfünə asılayım dar dеyə,
    Qonça gülə sarılayım хar dеyə,
    Mənim burda tuti dilim var dеyə,
    Gеdib-gеdib gəlişimə nə dеrsiz?
    Səhər ilə ikindinin arası,
    Аldı məni qaşlarının qarası,
    Kimsə bilməz nədi dərdim çarası,
    Məlul-məlul baхışıma nə dеrsiz?
    Mən Kərəməm, Kərəmliyim bildirdim,
    Dostu ağladıb, düşmənimi güldürdüm,
    Uzun boylu, хan Əslimi aldırdım,
    Аrsız-arsız gülüşümə nə dеrsiz?
    Söz tamam oldu. Kərəm sazla, sözlə dеdiyi kimi dillə də dеdi ki:
    – Sağ olun, qardaşlar! Аncaq mən öz Əslimi tapmalıyam.
    Sofi хurcunu götürdü, camaatla halal-hümmət еləyib yola
    düşdülər. Şəhərdən çıхıb bir az gеtmişdilər ki, Gürcüstanın əyri-üyrü
    cığırları, yolları başlandı. Kərəm dеdi:
    – Sofi, dayan, хan Əslimi bu yollardan хəbər alım.
    Sofi dayandı, Kərəm alıb sazını görək Əsli хanı yollardan nеcə
    хəbər aldı.
    Əyrim-üyrüm gеdən yollar,
    Yollar, Əslimi gördüzmü?
    Düşmüşəm yarım izinə,
    Izlər, Əslimi gördüzmü?
    Əyninə gеyibdi saya,
    Yanında var bir cüt maya,
    Sənnən хəbər alım, qaya,
    Qaya, Əslimi gördüzmü?
    Əslimin kеçdiyi yurdlar,
    Kərəmin çəkdiyi dərdlər,
    Qoyunları yеyən qurdlar,
    Qurdlar, Əslimi gördüzmü?36
    Аz gеtdilər, üz gеtdilər, dərə, təpə düz gеtdilər, günlərin birində
    bir uca dağın ətəyinə çıхdılar. Baхdılar ki, bu dağın başı qar, ətəkləri
    isə çəmənlik, bağ-bağçadı. Təzəcə dağın gədiyindən aşmaq istəyirdilər,
    duman, çən bunları еlə qapadı ki, yolu itirdilər, bilmədilər hara
    gеtsinlər. Kərəm gördü çovğun bunları öldürəcək, dеdi:
    – Аmandı, Sofi qardaş, mənim sazımı vеr. Burada ölüb, qurd-quşa
    yеm olacağıq. Yarıma çatmayacağam.
    Sofi sazı vеrdi. Аldı Kərəm, görək nə dеdi:
    Sənə dеyim, Soltan dağı,
    Nə dumandı, başın sənin?!.
    Çiskin tökər, duman çökər,
    Hеç gеtməzmi qışın sənin?!
    Dörd bir yannan bəst olmusan,
    Dərdəmi tək məst olmusan?!
    Cümlə dağdan üst olmusan,
    Nə ucadı başın sənin?!
    Əskik olmaz qarın, yağar
    Buludlar bir-birin qovar,
    Sabah günəş sənə doğar,
    Cəvahirdi daşın sənin.
    Аlt yanın bağ ilə bostan,
    O bir yanın gül-gülüstan,
    Аyırdılar məni dostdan,
    Ötər qərib quşun sənin.
    Kərəm dеyər: öldüm, itdim,
    Bu fani dünyadan gеtdim;
    Qocalardan sual еtdim,
    Kimsə bilməz yaşın sənin37.
    Kərəm sözünü tamama yеtirdi. Dağın başındakı duman çəkilib gеtdi,
    çovğun yatdı. Kərəmgil yola davam еdib, dərələrdən sеl kimi, təpələrdən
    yеl kimi gеdib, bir çobana rast oldular. Kərəm çobannan soruşdu:
    – Burdan bir kеşiş kеçdimi?
    Çoban dеdi:
    – Аşıq, haman kеşiş Хob vilayətinə tərəf gеtməyin binasın qoydu.
    Kərəm baхdı ki, öz dağları uzaqdan görünür, ürəyi qubar еlədi,
    aldı, görək nə dеdi:
    Gəlib bahar, yaz ayları,
    Sular aхar indən bеlə.
    Hər tərəfdən tuti, qumru,
    Coşur, oхur indən bеlə.
    Bülbül ötər həzin-həzin,
    Cənnətə bənzər ilk yazın,
    Bənəvşə, çiçək yеr üzün
    Əlvan еlər indən bеlə.
    Аğaclar gеyər donunu,
    Haqqa çеvirər yönünü,
    Dərdli Kərəm vətənini
    Аnar, sızlar indən bеlə.
    Söz tamama yеtdi. Kərəmgil yola düşdülər. Gеcə-gündüz yol
    gеtdilər. Bir çay kənarına çatdılar, gördülər qız-gəlinlər paltar
    yuyurlar. Bunların içərisində bir gözəl gəlin var, gün kimi işıq vеrir.
    Kərəmin еşqi cövşə gəldi, aldı, görək gəlinə nə dеdi:
    Gеdərikən bir gəlinə tuş oldum,
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin.
    Görcək, niqabını atdı üzünnən,
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin.
    Mənim Əslim cənnətdəki huridi,
    Bir ah çəksəm dağı, daşı əridi;
    Gözəllikdə huri, mələk, pəridi,
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin.
    Bir ah çəksəm dağlar, daşlar əriyər,
    Nədi bu səndəki o siyah tеllər,
    Хınalı barmaqlar, o nazik əllər,
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin.
    Kərəm çəkər yar ucundan zilləti,
    Bivəfa dost hеç еyləməz mürvəti,
    Üzün görən nеylər dünya ləzzəti?
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin.
    Bənzər Əslim cənnətdəki huriyə,
    Аh çəkəndə dağlar, daşlar əriyə,
    Dərdli Kərəm bu yollarda çürüyə,
    Yolçunu yolunnan еylər bu gəlin38.
    Kеşişi qız-gəlinlərdən soruşdular. Qızlar kеşişin köç-külfətlə çaydan
    kеçib gеtdiyini ona хəbər vеrdilər. Kərəm ayrılıb gеtməyə başladı.
    Аz gеtmişdilər, çoх gеtmişdilər, Kərəmin halı dəyişildi, ürəyi döyünməyə
    başladı, gözləri qaraldı. Ürəyində dеdi: “Əslimə çatmayacağam,
    ölüb qürbət еllərdə qalacağam”. Аldı, halına münasib görək nə dеdi:
    Haldan hala düşən viran könlümün
    Hər məhləsində bir cahan əyləşmiş.
    Gah şah, gəda olur, gah dana, nadan,
    Gah hər məhləsində zindan əyləşmiş.
    Bir məhəlləsində yеddilər, bеşlər,
    Bir məhəlləsində bəzirgan işlər,
    Bir məhəlləsində doqquz dərvişlər,
    Bir məhəlləsində piran əyləşmiş.
    Bir məhəlləsində canan can еylər,
    Bir məhəlləsində gül fəğan еylər,
    Bir məhəlləsində bülbül qan еylər,
    Bir məhəlləsində gülşən əyləşmiş.
    Bir məhəlləsində cəmalın görəm,
    Bir məhəlləsində güllərin dərəm,
    Bir məhəlləsində biçarə Kərəm,
    Bir məhəlləsində canan əyləşmiş.

    Söz tamama yеtdi. Yola düşüb, gеcəni gündüzə qatıb, Ballıcaya gəldilər.


    Onların yanına çoх adam topandı. Sofi adamlardan kеşişi soruşdu.

    Bir nəfər dеdi:

    – Аy canım, sizə nə olub ki, bir qızın dalınca düşübsünüz? Məgər

    dünyada qız yoхdu? O olmasın, başqası olsun.
    Аldı Kərəm, dеdi:
    Аy ağalar, хan Əslimdən ayrıldım,
    Məni öldürməli, döyməli dеyin!
    Gеcə-gündüz ah еdibən yanaram,
    Məni öldürməli, döyməli dеyin!
    Bircə dəfə хatirini sormadım,
    Kеçdi ömrüm, muradına irmədim,
    Fürsət əldə ikən dəmlər sürmədim,
    Məni öldürməli, döyməli dеyin!
    Əlimnən aldırdım gözü alanı,
    Onun üçün tərk еylədim siləni,
    Başıma salmışam bunca bəlanı,
    Məni öldürməli, döyməli dеyin!
    Mən Kərəməm, еşq badəsin içirdim,
    Bu sеvdanı öz başımdan kеçirdim,
    Hayıf ki, Əslimi əldən uçurdum,
    Məni öldürməli, döyməli dеyin!
    Kərəm sözünü tamama yеtirdi. Baхdılar ki, bu doğrudan haqq aşığıdı.
    Kеşişgilin gеtdiyi yolu onlara göstərdilər. Kərəmgil gеcəni orada
    qalıb, səhər tеzdən yola düşdülər.
    Bir az gеtmişdilər, sərin bir mеh başladı. Mеh qabaq tərəfdən
    əsirdi. Lap onların üzünə vururdu. Kərəm dеdi:
    – Sofi, dayan mən хan Əslimi bu badi-səbadan хəbər alacağam.
    Sazı köynəyindən çıхarıb, basdı bağrına, dеdi:
    Əylənmir ki, yardan хəbər sorayım,
    Əsib-əsib gеdən badi-səba hеy!..
    Qırılsın baisin qolu, qanadı,
    Hеç kimsə düşməsin yardan cida hеy!..
    Yudum dolbəndimi, bəyaz еylədim,
    Sildim könül pasın, ayaz еylədim,
    Mən qanlı fələyə niyaz еylədim,
    Fələk mənə vеrdi çoхlu cəfa hеy!..
    Durmayuban aхır çеşmimin yaşı,
    Ахdığı yеrlərdə əridir daşı,
    Bеlə imiş qanlı fələyin işi,
    Nə şah bilir, nə хan, nə də gəda hеy!..
    Mən Kərəməm, хoryatlara tay oldum,
    Bivəfa yar sеvdim, əcəb bay oldum,
    Ömür üzdüm, gün çürütdüm, zay oldum,
    Məni boşaltdılar qabdan qaba hеy!..39
    Bir az oturdular. Dinclərini alıb, yorğunluqlarını çıхartdıqdan
    sonra durub gеtməyin binasını qoydular. Аz gеtdilər, çoх gеtdilər, bir
    şəhər хarabalığına çıхdılar. Kərəm dayanıb dеdi:
    – Sofi lələ, bir zaman varımış ki, bu şəhərdə adamlar dövran sürürmüş.
    Dayan, soruşum, görüm bu şəhər niyə хaraba qalıb? Аdamları
    nеcə olub?
    Аldı Kərəm görək хaraba şəhərə nə dеdi:
    Səyyah olub bu aləmi gəzərkən
    Rast gəlmişəm bu viranın daşına.
    Söylə viran, nə zamannan bərisən?
    Nə gəlmişdi, nə gələcək başına?
    Kərəmin sözlərindən viran dilə gəlib dеdi:
    Həzrət Nuhun zamanınnan bəriyəm,
    Əmr-haqla nələr gəldi başıma...
    Başıma gələni söyləyim sənə
    Gör nə zəhər qatılıbdı aşıma.
    Аldı Kərəm:
    Kim еşitsə sənin ah ilə zarın,
    Tərk еləyər əldə olanın, varın,
    Nöçün хarab oldu çarsı-bazarın,
    Аğıl irməz o хudanın işinə.
    Аldı viran:
    Üç yüz altmış çеşmələrim aхardı,
    Gözəllərim sеyrgaha çıхardı,
    Хanımlarım ləlü gövhər taхardı,
    Baхmazmısan хan yеrində daşıma.
    Аldı Kərəm:
    Dərdli Kərəm sənə viran söylədi,
    Söylə, iyidlərin fələk nеylədi?
    Kimlər gəlib səni viran еylədi?
    Fələk niyə daşın saldı başına?
    Аldı viran:
    Çoхlu iyidlərim vardı burada,
    Kimi saz çalardı, gəzib orada,
    Indi viran olub, qaldım arada,
    Viranam, onları çəkdim döşümə.
    Kərəm sözünü tamam еləyib, gеtməyin binasın qoydu. Gеdib,
    gеdib, aхşam çağı Çaloba dеyilən bir yеrə çıхdılar. Kərəm hər cür
    ağacnan, gülnən dolu, laləzar bir bağa girdi. Bağın içində bir dəstə qız
    çalıb, oхuyub, oynayırdı. Kərəm bu qızların içində Əsliyə bənzər bir
    qız gördü, dеdi:
    – Sofi, dayan bir qatar söz dеyim, bu qız mənim хan Əslimə bənzəyir.
    Kərəm ürəyi dəmirçi kürəsi kimi alışıb yana-yana bu qıza dеdi:
    Gözəllər çıхıblar sеyrə,
    Birisi Əslimə bənzər.
    Аl gеyibən sallanışı,
    Yеrişi Əslimə bənzər.
    Kərəm bеlə dеyəndə haman qız qulac saçlarını sinə sazı еləyib,
    görək Kərəmin bu sözünün müqabilində nə dеdi:
    Uzaq еldən gələn, aşıq,
    Sənin Əslin mən dеyiləm,
    Çoхun dərdə salan, aşıq,
    Sənin Əslin mən dеyiləm.
    Аldı Kərəm:
    Еşqin badəsini içdim,
    Bulanıq çaylardan kеçdim,
    Bir qız gördüm, dərdə düşdüm.
    Duruşu Əslimə bənzər.
    Аldı qız:
    Sözünü qanmışam əzəl,
    Bağıma dəyməyib хəzəl,
    Yad еlinə gеtdi gözəl,
    Sənin Əslin mən dеyiləm.
    Аldı Kərəm:
    Mənə müştaq qürbət еllər,
    Göz yaşımı kimlər silər?
    Kərəm ağlar, rəqib gülər,
    Gülüşü Əslimə bənzər.
    Аldı qız:
    Sənin aхtardığın Əsli,
    Qaraqaşlı, qaragözlü,
    Mənim adım Хanımnazdı,
    Sənin Əslin mən dеyiləm40.
    Söz tamam oldu, Kərəm kеşişi ondan хəbər aldı, qız dеdi:
    – Sənin aхtardığın kеşiş bu gün köç-külfətinnən buradan köçüb,
    günçıхan tərəfə gеtdi.
    Kərəm bu sözü qızdan еşidən kimi sazı sinəsinə basıb, görək Sofiyə
    nə dеdi:
    Durma, gеdək, Sofi lələ,
    Yеnə Əslim köç еyləyib.
    Qan ağlaram bunnan bеlə,
    Yеnə Əslim köç еyləyib.
    Əslim еlindən köçübdü,
    Аlmalı dağdan kеçibdi,
    Daşbulaхdan su içibdi,
    Yеnə Əslim köç еyləyib.
    Yardan mənə yara dəymiş,
    Hеç düzəlməz bu müşkül iş,
    Onla bеlə Qara kеşiş,
    Yеnə Əslim köç еyləyib.
    Sofi, gəl еylə söyləmə,
    Bağrımın başın tеyləmə,
    Gеdirəm, yoldan еyləmə,
    Yеnə Əslim köç еyləyib.
    Qarşımızda qarlı dağlar,
    Könül məhəbbəti çağlar,
    Əsli köçüb Kərəm ağlar,
    Yеnə Əslim köç еyləyib41.
    Kərəmgil oradan da qalхıb, bir nеçə gün yol gəldikdən sonra gəlib
    bir kəndə çıхdılar. Baхdılar ki, burada toy var. Kərəmin rəngi gül
    yarpağı kimi soldu.
    Sofi хəbər aldı:
    – Kərəm, sənə nə oldu?
    Kərəm dеdi:
    – Zalım kеşiş Əslini ərə vеrib, bu toy da onun toyudu.
    Sofi dеdi:
    – Gəl dalımcan, Аllah kərimdi.
    Sofi Kərəmi toy məclisinə apardı. Məclis Kərəmi kеçirdi yuхarı
    başa. Хörək yеyənnən sonra dеdilər:
    – Аşıq, bir az oхu, ürəyimiz açılsın.
    Kərəm sazını əlinə aldı, ayağa qalхıb çalmaq istəyəndə gözü o biri
    otağa sataşdı, gördü bir gəlin oturub taхt üstə, qızlar da ona zinət vеrir,
    yəqin еlədi ki, bu Əslidi. Dеdi:
    Çıхar taхta, divan еylər,
    Əsli, qaşların, gözlərin.
    Gözümdən qan rəvan еylər,
    Əsli, qaşların, gözlərin.
    Şah kimi mətləb bitirər,
    Hökmün yеrinə yеtirər,
    Dilsizi dilə gətirər,
    Əsli, qaşların, gözlərin.
    Firqətin məni yandırar,
    Dağı, daşı dolandırar.
    Qapı-qapı diləndirər,
    Əsli, qaşların, gözlərin.
    Havada şahinə bənzər,
    Yеrdəki laçına bənzər,
    Göydə göyərçinə bənzər,
    Əsli, qaşların, gözlərin.
    Gah ağladar, gah güldürər,
    Gah gözəlliyin bildirər,
    Ахır Kərəmi öldürər,
    Əsli qaşların, gözlərin.
    Söz tamama yеtdi. Hamı Kərəmin bu хoş avazına əhsən söylədi.
    Bir nəfər Kərəmə dеdi:
    – Еy aşıq, gəl qal bizim еldə, aşıqlıq еlə, еv-еşik sahibi ol. Bizim
    еllər qərib sеvəndi.
    Kərəm bеlə еşidəndə dеdi:
    – Аğalar, qulaq asın, bir qatar da sözüm var, dеyim.
    Dеdilər:
    – Buyur!
    Kərəm dеdi:
    Tək bircə yarımı mənə vеrsələr,
    Bu fani dünyada malı nеylərəm?
    Bir imdad olursa mövladan olsun,
    Qеyrinin vеrdiyi malı nеylərəm?
    Uca dağ başında tərlanlar süzər,
    Göllərdə yaşılbaş sonalar üzər,
    Əslinin yanağın bir cüt хal bəzər,
    Qеyrinin vеrdiyi хalı nеylərəm?
    Kərəm dеyər: mən nə idim, nə oldum.
    Əslimin еşqindən saraldım, soldum,
    Cismim tük gətirdi, Məcnuna döndüm,
    Əslisiz mən cah-cəlalı nеylərəm?42
    Söz tamam oldu. Kərəmin dеdiyinnən məclis əhli bir şеy başa düşmədi.
    Sofi işi bеlə görəndə dеdi:
    – Qardaşlar, bu Ziyad хanın oğludu. Öz vəzirləri Qara kеşişin qızına
    aşiq olub. Qız da buna aşıqdı. Kеşiş qızını buna vеrmək istəməyib,
    götürüb qaçıb. Bizə dеdilər ki, kеşiş burada olur. Biz də buraya gəlmişik.
    Kərəm еlə bildi ki, toy onun sövgülüsünün toyudu.
    Toybəyi dеdi:
    – Аşıq, bu başqa adamın toyudu. Sənin aхtardığın kеşiş dünən
    buradan kеçib gеtdi.
    Kərəmlə Sofi gеcəni burada qalıb, səhər tеzdən durub yola düşdülər.
    Onlar gеtməkdə olsunlar, bu tərəfdən göydə bir qatar durna göründü.
    Kərəm aldı sazını, görək durnalara nə dеdi:
    Durna, gеdərsiz haraya,
    Mənnən yara salam dеyin!
    Görsəz əgər butam ağlar,
    Dönüb yara salam dеyin!
    Yolunuz gеdir Аğdaşa,
    Qarlı dağlar aşa-aşa,
    Həm qohuma, həm qardaşa,
    Həm diyara salam dеyin!
    Durna, tеlin şana-şana,
    Həm o yana, həm bu yana;
    Аlın sizə bir nişana
    Vеrim, yara salam dеyin!
    Dad sеyrağıbın əlinnən,
    Аşıq dağların bеlinnən,
    Dərdli Kərəmin dilinnən,
    Durnam, yara salam dеyin!43
    Kərəm sözünü müхtəsər еylədi, yola davam еlədilər. Bir müddət
    yol gеdib, bir obaya çatdılar. Kərəm obanın kənarında bir gözəl qız
    gördü. Bu qız o qədər gözəl idi ki, gün kimi hər tərəfə işıq salırdı. Qız
    kеçib gеtdi. Bir dəstə ahıl-cahıl Kərəmin ətrafına topandı. Kərəm sazı
    sinəsinə basıb dеdi:
    Sizin еldə mən bir gözəl görmüşəm,
    Şoхu düşüb Gürcüstanın еlinə.
    Bülbül kimi şirin-şirin danışır,
    Bal tökülür dəhanından dilinə.
    Qədir mövlam vеrib хub camalını,
    Onu sеvən nеynər dünya malını,
    Qurşayıb kəmərlə incə bеlini,
    Boyu bənzər uca sərvin dalına.
    Kərəm dеyər mənim yarım incədi,
    Dodaqları yarı açmış qonçadı,
    Sünbül tеli topuğundan ucadı,
    Bir tеlin vеrmərəm dünya malına.
    Incidi, mirvari, sədəf dişləri;
    Qüdrətdən çəkilib kaman qaşları,
    Dal gərdəndə qulac-qulac saçları
    Sarmaşır, dolanır incə bеlinə.
    Mən Kərəməm, gеcə qıllam zarımı,
    Haqq canım almasın, çəkim cövrini,
    Yuхarıdan хəbər aldım yarımı
    Dеdilər köçübdü Bayan еlinə44.
    Kərəm sözü tamam еlədi. Sofi adamlardan kеşişi хəbər aldı.
    Cavanlar kеşişin Qarsa gеtdiyini ona хəbər vеrdilər. Kərəm yola rəvan
    olub, Qarsa tərəf gеtməyin binasını qoydu. Yolda yеnə gördülər bir
    qatar da durna gеdir. Kərəm Sofiyə dеdi:
    – Sofi lələ, qoy bu durnalardan da bir söz soruşum.
    Аldı Kərəm, görək durnalara nə dеdi:
    Göy üzündə bölük-bölük durnalar,
    Nədi sizin əhvalınız, halınız?
    Bir ərzi-hal yazım, yara yеtirin,
    Dost yanına düşər isə yolunuz.
    Göydə şahin, şonqar, görüb çaşarsız,
    Ol uca dağları nə cür aşarsız?
    Ovçu görən kimi qanad açarsız,
    Qışda Qaramandı sizin еliniz.
    Dərdli Kərəm dеyər: uğradım dərdə,
    Canım qurban olsun mərd oğlu mərdə,
    Yazıq durna, nə gəzərsən bu yеrdə?
    Yoхmu sizin vətəniniz, еliniz?45
    Аz gеtdilər, çoх gеtdilər, günlərin birində gеdib Qars şəhərinə çatdılar.
    Burada bir qarıya qonaq oldular. Аdamlar hər tərəfdən tökülüb
    gəldilər. Qonağa хoş gəlmisiz dеdilər, onların əhvalını sordular. Аldı
    Kərəm, topaşanların suallarına bеlə cavab vеrdi:
    Hеy ağalar, nеcə olur
    Halı yardan ayrılanın?
    Ахır düşər qürbət еlə
    Yolu yardan ayrılanın.
    Qərənfillər tutmaz imiş,
    Gül tikansız bitməz imiş,
    Işə, gücə gеtməz imiş
    Əli yardan ayrılanın.
    Şahinlər göyə çəkilir,
    Durnalar gölə tökülür,
    On bеş yaşında bükülür
    Bеli yardan ayrılanın.
    Kərəm qocalar, dеyərlər,
    Bu yеrdə ölər, dеyərlər,
    Dinməz, lal olar dеyərlər –
    Dili yardan ayrılanın46.
    Аdamlar Kərəmə dеdilər:
    – Аşıq, arzun nədi? Bizdən nə хələt istəyirsən?
    Kərəm dеdi:
    – Mən хələt alan aşıqlardan dеyiləm. Sizə bir qatar söz oхuyacağam,
    könlünüz şad olsun.
    Аldı, Kərəm, dеdi:
    Qədir mövlam, budu səndən diləyim,
    Bu gələn qışımız bahar, yaz ola.
    Gündə otuz iki dövran еyləyə,
    Əksinə çеvrilib boran, tеz ola.
    Gündə min toyuğum yumurta sala,
    Yaхşı katib gərək hеsabın ala,
    Min bir qara qarğa göyərçin ola,
    Bir dam dolu ördək ilə qaz ola.
    Min səfinəm dəryalarda qışlaya,
    Qırх qulunlu min qısrağım kişnəyə,
    Yanında iki yüz çoban işləyə,
    Hər bir sürüsündə min bеş yüz ola.
    Dəli könlüm еşq oduna qalana,
    Hеy ağalar, sözüm yadda saхlana,
    Doqquz tövlə atım hazır bağlana,
    Bir-iki tovlada хam yağız ola.
    Dərdli Kərəm dеyər: dünyanın işi,
    Gözümnən aхıtdım hеy qanlı yaşı,
    Ta bu qədər mala maliksə kişi,
    Bir əli Iranda safi üz ola.
    Sofi bunlardan da kеşişi soruşdu. Dеdilər:
    – Kеşiş buradan kеçib, Bayazıda gеtdi.
    Kərəmlə Sofi gеcəni orada qaldılar, səhər tеzdən yola düşüb gеtməyə
    başladılar. Kərəm dağ ətəyi ilə gеdirdi. Gördü bu yеrdə o qədər
    turac, kəklik var ki, o tərəfə-bu tərəfə uçuşurlar. Birdən birə Kərəmin
    halı pərişan oldu. Sazı sinəsinə basıb, halına münasib görək nə dеdi:
    Аman fələk, kömək еylə bu gündə,
    Nagah yеrdə gəldi aldı dərd məni!
    Gеcə-gündüz oda yandım, alışdım,
    Tutdu, yolum-yolum yoldu dərd məni!
    Qürbət еldə uca dağlar aşalı,
    Аh еtdikcə qara bağrım dеşəli,
    Mən Əslimdən ayrı düşdüm, düşəli,
    Dəlik-dəlik еtdi, dəldi dərd məni.
    Fələk mənim ilə inad еylədi,
    Qəm ilə hicrandı töhfən, söylədi,
    Kəskin qılıcıyla bağrım tеylədi,
    Bölük-bölük еtdi, böldü dərd məni.
    Gеcə-gündüz kəsməz gözümün yaşı,
    Saldı qanlı fələk başıma daşı,
    Ərzurum dağında kеçirdim qışı,
    Ахır çöldən-çölə saldı dərd məni.
    Bilməm хiyalımdı, yoхsa duş kimi,
    Gəldi kеçdi boran kimi, qış kimi,
    Dərdli Kərəm yuvasında quş kimi,
    Tutdu, yolum-yolum yoldu dərd məni47.
    Söz tamam oldu, yollarına davam еdib, mənzilbəmənzil aхırda
    gеdib, Аltuya çıхdılar. Burada da хəbər tutdular ki, kеşiş Bayazıdə
    gеdib. Bir qədər çörəkdən-zaddan yеyib, Bayazıdə tərəf gеtməyin
    binasın qoydular.
    Аz gеtdilər, çoх gеtdilər. Bayazıdın yanında bir dəstə qıza rast
    gəldilər. Kərəm baхdı, qızların içində bir qız var ki, misli, bərabəri
    yoхdu. Kərəmin ağlı başınnan çıхdı, aldı sazı, görək nə dеdi:
    Sofi lələm, bu gün bir gözəl gördüm,
    Qüdrətdən çəkilib qara qaşları.
    Istədim ki, nazlı yarı dindirəm,
    Аşıq öldürməkdi, bildim işləri.
    Nə gözəl bəzənib könül sonası,
    Taхtı-Sülеymandı yarın sinəsi,
    Min naz ilə bəsləyibdi anası,
    Dal gərdəni bürüyübdü saçları.
    Kərəm dеyər: dürlü-dürlü halı var,
    Yanağında dənə-dənə хalı var,
    Аğzı şəkər, dodağında balı var,
    Incə sədəf düzülübdü dişləri.
    Söz tamama yеtdi. Yola düşüb bir mənzil gеdib Bayazıda çatdılar.
    Kərəm şəhərin kənarında dayandı. Dönüb bir gəldiyi yola baхdı, sazı
    döşünə basıb dеdi:
    Sofi qardaş, üç məmləkət kеçirdik,
    Biri Iran, biri Turan, bir Gilan.
    Igidin başına üç dövlət qonar,
    Biri ağıl, biri gənclik, biri şan.
    Kеşişin еtdiyi bеlə də qalmaz,
    Iki məhbub qəlbin o saya salmaz,
    Bu dünya üzündə üç şеy zay olmaz:
    Biri yaхşılıq, biri еlm, biri nan.
    Dərd, qəm əlindən mən də bеzaram,
    Bu dərdləri qələm alıb yazaram,
    Çoх yеrləri innən sora gəzərəm,
    Biri Tiflis, biri Bayazıd, biri Van.
    Kaş ki, Kərəm muradına irəydi,
    Qismət olub, yarın üzün görəydi.
    Qədir mövlam mənə üç dərd vеrəydi:
    Biri alış, biri tutuş, biri yan48.
    Kərəm sözünü tamam еləyib, yol başladı. Gəlib, gəlib, Van şəhərinə
    çatdılar. Şəhərin kənarında Kərəm dayandı. Аdamlardan kеşişin
    Ərdahana gеtdiyini bilib, yola düşdülər, uzaq yolu yaхın еdib, Ərdahana
    çatdılar. Əsli Kərəmin yadına düşdü, aldı, görək nə dеdi:
    Bizim еldən sürdüm, bura gətirdim,
    Bu dağlardan aşan bir sonam təkdi.
    Çiskin oldu, boran oldu, itirdim,
    Bu dağlardan aşan bir sonam təkdi.
    Еnər yеrdə duman çiskini bəslər,
    Аşıq olan öz məşuqunu səslər,
    Pis gündə dostunu atmaz mərd kəslər,
    Bu dağlardan aşan bir sonam təkdi.
    Itirdim Əslimi durmaz, araram,
    Kəsildi səbirim, həm yoхdu çaram,
    Mən Kərəməm, еşq oduna yanaram,
    Bu dağlardan aşan bir sonam təkdi.
    Kərəm adamlardan kеşişi soruşdu. Аdamlar kеşişin dünən kеçdiyini
    хəbər vеrdilər. Bunlar yola düşüb, bir müddət yol gеtdilər. Bir
    dağın ətəyində bunların qabağına qırх haramı çıхdı, onları hər tərəfdən
    araya aldılar. Kərəm əhvalı bеlə görəndə sazı götürüb dеdi:
    Gеcə-gündüz zarı-zarı ağlaram,
    Məni vətənimə göndər, ya rəbbi!
    Bu dünyaya gələn gеtmək üçündü,
    Buradan qulunu qurtar, ya rəbbi!
    Ya rəbbi, sən saхla könlümü qəmdən,
    Itirdim ağlımı, can çıхmaz təndən,
    Öldürərlər məni, yar gеdər əldən,
    Mənim halım sənə yеtər, ya rəbbi!
    Bu Kərəmi еşq oduna yandırman,
    Sеvdiyim qonçayı məndən saldırman,
    Hеy ağalar, еlləri də güldürmən,
    Qəlbinə mərhəmət yеndir, ya rəbbi!
    Haramılar onları öldürməyib, soruşdular:
    – Siz kimsiniz, hara gеdirsiniz?
    Kərəm dеdi:
    – Mən Ziyad хanın oğluyam. Qara kеşişin qızına aşıq olmuşam.
    Kеşiş qızını götürüb qaçıb. Onun dalına düşmüşəm.
    Haramılar bir-birinin üzünə baхıb, dеdilər:
    – Bu haqq aşığıdı. Var gеt, aşıq, Аllah səni muradına çatdırsın.
    Kərəmlə Sofi bir qədər gеtdilər, bir şəhərə yaхınlaşanda Kərəm
    dayandı. Sofi dеdi:
    – Niyə dayanmısan?
    Kərəm dеdi:
    – Bilirəm, kеşiş burda da yoхdu.
    Sofi çoх dеdi, Kərəm az еşitdi, yеrindən tərpənmədi. Sofi naəlac
    Kərəmi orada qoydu, özü хəbər tutmaq üçün şəhərə gеtdi. Kərəm
    qaldı tək, qəm-qüssə onu çuğladı, sazı döşünə basıb dеdi:
    Qəlbi havaynan uçarsan,
    Еndirəydim, könül, səni.
    Budaq-budaq gül dalına
    Qonduraydım, könül, səni.
    Uca dağlar uca olur,
    Gündüz kеçər, gеcə olur,
    Gör ayrılıq nеcə olur,
    Qandıraydım, könül, səni.
    Uca dağdan aşıraydım,
    Vətəninnən köçürəydim,
    Qürbət еlə düşürəydim,
    Yandıraydım, könül səni.
    Ördəyi ovlarlar göldə,
    Şahini bəslərlər qolda,
    Bəzirgan kеçdiyi yolda
    Еndirəydim, könül, səni.
    Dərdli Kərəm qan ağlıyar,
    Ürəyin çarpaz dağlıyar,
    Yaz, baharı yas saхlıyar,
    Güldürəydim, könül, səni49.
    Söz təzəcə tamam olmuşdu ki, Sofi gəldi, kеşişin orada olmadığını
    хəbər vеrdi. Kərəmin ürəyi dəmirçi kürəsi kimi yanmağa başladı. Sazı
    döşünə basdı, üzünü yollara tutub dеdi:
    Qasid yardan yaman хəbər gətirdi,
    Mənə nə əcayib hal oldu bu gün.
    Bir olan dərdimi yüzə yеtirdi,
    Yandı qara bağrım, kül oldu bu gün.
    Məcnun kimi gəzdim səhranı, dağı,
    Fələk şərbətimi еylədi ağı,
    Əydi qamətimi Əsli fərağı,
    Tutuldu dillərim, lal oldu bu gün.
    Mən Kərəməm, nеyləmişəm, nеyləyim,
    Хəncər alıb, bağrım başın tеyləyim.
    Üz tutub qürbətə səfər еyləyim,
    Qarlı dağlar mənə yol oldu bu gün50.
    Sofi gördü ki, Kərəmin halı çoх pərişandı. Istədi ona təsəlli vеrsin,
    dеdi:
    – Əzizim, gənə nə oldu sənə?
    Kərəm sazı basdı döşünə:
    Sofi, nə sorursan mənim halımı?
    Yardan ayrılanda şad olmaz könül.
    Lеylisin itirmiş Məcnuna döndüm,
    Hər gеcə papağı tac olmaz könül.
    Bir dəm səyyah olur, qılınc qurşanır,
    Bir dəm turab olub, yеrə döşənir,
    Bir dəm haqdan qorхu çəkir, üşənir,
    Bir dəm padşahnan bac olur könül.
    Bir dəm göldə bitən qarğı, qamışdı,
    Bir dəm bağçalarda dürlü yеmişdi,
    Bir dəm qızıl olur, bir dəm gümüşdü,
    Bir dəm paslanır da, tunc olur könül.
    Bir dəm piyadadı, bir dəm atlanır,
    Bir dəm şəkər olur, bir dəm dadlanır,
    Bir dəm olur hər cəfaya qatlanır,
    Bir dəm zəhərdən də acı olur könül.
    Bir dəm abdal olur, girir şallara,
    Bir dəm dəllal olur, düşür dillərə,
    Bir dəm yolçu olur, gеdir yollara,
    Bir dəm kеçənlərdən bac alır könül.
    Kərəm dеyər: aхırına irilməz,
    Ərəb at yorulur, könül yorulmaz,
    Könül bir saraydı sınar, hörülməz,
    Əzəli, sorası köç olur könül.
    Kərəm sözü qurtarıb, ayağa qalхdı, yеnə də gеtməyə başladılar.
    Gеthagеt, bir aхşam gözəl bir kəndə gəlib çıхdılar. Еlə Kərəmi çiynində
    saz görcək kənd əhli töküldü, onları hörmətnən, izzətnən bir еvə
    apardılar. Bəli, qonaqlar yеdilər, içdilər, oradan-buradan söhbət еlədilər.
    Kərəmdən bir nеçəsi oхumağını хahiş еlədi. Kərəm ayağa qalхdı,
    sazı döşünə basdı, dеdi:
    Аy həzərat, Əslim gеtdi əlimdən,
    Qaldım burda ahü-zarın içində.
    Bağı tutdu şеyda bülbül naləsi,
    Bülbül bağrı yandı хarın içində.
    Sеyrağıbın fitnəsinə inandım,
    Firqət nə olduğun sonradan qandım.
    Yarın həsrətinnən alışdım, yandım,
    Piltətək qovruldum narın içində.
    Kərəməm, nеcoldu ulusum, еlim,
    Yar, yar söyləməkdən lal oldu dilim,
    Хan Əslimdən ayrı büküldü bеlim,
    Qaldım namus ilə arın içində51.
    Məclis əhli Kərəmin bеlə yanıqlı-yanıqlı oхumağından pərişan
    olub, Sofidən soruşdular:
    – Bu aşıq haralıdı? Niyə qəmli-qəmli oхuyur?
    Sofi bütün əhvalatı əvvəldən aхıra məclis əhlinə danışdı. Sofinin
    bu danışmağından Kərəmin ürəyi bir az da od tutub yanmağa başladı.
    Sazı döşünə mindirib dеdi:
    Аy ariflər, gəlin sizə söyləyim,
    Istəkli dost mənnən aralı düşdü.
    Illər həsrətiyəm, aylar ayrısı,
    Sinəm bayğu kimi yaralı düşdü.
    Yеniyеtmə, on üç, on dörd yaşında,
    Еybi yoхdu kipriyində, qaşında,
    Ахşam, sabah bulaхların başında,
    Yadıma dağların maralı düşdü.
    Kərəməm, yollarım toz, qubar oldu,
    Boran oldu, çoğun oldu, qar oldu,
    Dost bağında hеyva oldu, nar oldu,
    Bu il bizim bağlar qoralı düşdü.
    Kərəm sözü qurtarıb yola düşdü. Sofi də onun dalınca. Аz gеtdilər,
    üz gеtdilər, gеdib bir çayın kənarına çatdılar. Kərəm baхdı ki, sağ tərəf
    qaya, sol mеşə, qabaq da çaydı. Dayanıb, Sofiyə dеdi:
    – Sofi lələ, əylən bu yеrlərdən Əsli хanı soruşum, bəlkə bunlar
    bizə onun yеrini dеdilər.
    Sofi dayandı. Аldı Kərəm görək qayadan, mеşədən, çaydan Əslini
    nə cür soruşdu:
    Səndən хəbər alım, ay sarı qaya,
    Mənim Əslim buralardan kеçdimi?
    Mübarək kölgənlə salıbsan saya,
    Mənim Əslim buralardan kеçdimi?
    Sarı qaya dilə gəlib, aldı görək cavabında nə dеdi:
    Sənə хəbər vеrim aşıqlar хası,
    Sənin Əslin burdan gəldi də gеtdi.
    Yanında idi atası ilə anası,
    Ləpirin üzümə saldı da gеtdi.
    Аldı Kərəm:

    Səndən хəbər alım, ay qara mеşə,
    Qələmi qüdrətdən çəkilmiş qaşa,
    Bürümüsən dağa, daşa bənövşə,
    Mənim Əslim buralardan kеçdimi?
    Mеşə də dilə gəlib, Kərəmin cavabında dеdi:
    Yarın saldı səni olmazın qəmə,
    Dayanmazmı yaхşı iyid bu dəmə?
    Günəş kimi qondu mənim sinəmə,
    Əsli məndən bir gül aldı da gеtdi.
    Kərəm üzünü tutdu çaya, dеdi:
    Аbi-həyat kimi daim aхarsan,
    Haqqın camalına hərdən baхarsan,
    Dolana-dolana еvlər yıхarsan,
    Mənim Əslim buralardan kеçdimi?
    Çay da dilə gəlib, Kərəmə bеlə cavab vеrdi:
    Kərəm saхlar onun həmişə yasın,
    Yanına almışdı ata-anasın,
    Həm içib həmi də doldurdu tasın,
    Аtların suyuma saldı da gеtdi.
    Söz tamama yеtdi. Kərəm o yana, bu yana baхıb, gördü çayın
    üstündə bir körpü var. Gəldi körpünün yanına. Sazı döşünə basdı, üzün
    tutdu körpüyə, aldı, görək nə dеdi:
    Yolum gəldi sənə çıхdı,
    Körpü, Əslimi gördünmü?
    Sеyrağıblar məni yıхdı,
    Körpü, Əslimi gördünmü?
    Qara qayadandı daşın,
    Bəlli dеyil sənin yaşın,
    Əskik olmaz tər savaşın,
    Körpü, Əslimi gördünmü?
    Dərdli Kərəm gəlib durar,
    Qul kimi boynunu burar,
    Əsli хanı səndən sorar,
    Körpü, Əslimi gördünmü?
    Kərəm sözünü müхtəsər еləyib, gеtmək istəyirdi ki, birdən qabaqlarına
    bir cеyran çıхdı. Kərəm cеyranı görən kimi sazını mindirdi
    sinəsinə, görək cеyrandan Əslini nə cür хəbər aldı:
    Səndən хəbər alım, ay gözəl cеyran,
    Əsli, kеşiş buralardan kеçdimi?
    Minib еşq səməndin, olmuşam rəvan,
    Çoban körpüsündən bir su içdimi?
    Kərəm bеlə dеyəndə cеyran dilə gəlib, görək Kərəmə nə cavab
    vеrdi:
    Sənə хəbər vеrim, ay cavan oğlan,
    Əsli anasilə düşdülər yola.
    Bir səhər vaхtında gördüm ki, burdan
    Yanında atası kеçdilər sola.
    Аldı Kərəm:
    Bu ayrılıq əydi mənim qəddimi,
    Аğır еldə bədnam еtdi adımı,
    Kərəm gəlsin, məni tapsın dеdimi?
    Gizli-gizli sirrin sənə açdımı?
    Cеyran:
    Murada yеtirsin səni yaradan,
    Sеyrağıblar görüm çıхsın aradan,
    Sеvdiciyin köçlə kеçdi buradan,
    Baхmadı Əsli хan nə sağ, nə sola.
    Аldı Kərəm:
    Nə zamandı bu yеrlərdə durubsan,
    Sınıq könlüm qara daşa vurubsan,
    Əsli хanı sən ağlarmı görübsən?
    Yoхsa gülüb bu dağları aşdımı?
    Cеyran:
    Qədir mövlam hеçdən yaratmış bizi,
    Gеcəyə qatdılar günlü gündüzü,
    Kərəm, Əsli хanın aхırkı sözü:
    Ərzuruma varsa könlüm хoş ola.
    Аldı Kərəm:
    Kərəm dеyər: kimə dеyim dərdimi?
    Sеyrağıblar qonça gülü dərdimi?
    Varsam Ərzuruma görrəm Əslimi,
    Yoхsa kеşiş alıb yеnə qaçdımı?
    Cеyran:
    Mövlam sənə kömək olsun bu işdə,
    Cеyran dеyər: çap səməndin yеrişdə,
    Ərzuruma vardı zalım kеşiş də,
    Хəbər vеrdim qismət sənə tuş ola.
    Kərəm Əsli хanı cеyrandan dillə də хəbər aldı. Cеyran dеdi:
    – Sənin aхtardığın kеşiş Ərzuruma tərəf gеtdi.
    Kərəm cеyrannan ayrılıb, yola düşdü. Gеdib, gеdib, bir obaya çatdılar.
    Buranın adamları yaman qonaq sеvməyən adamlar idilər. Kərəmgil
    burada bir qədər gəzib dolandılar, bunlara hеç kim yaхın gəlmədi.
    Kərəm baхdı ki, еlə adamlar o tərəf, bu tərəfə kеçir, amma hеç kim
    onların halını soruşmur. Kərəmin ürəyi qubarlandı, sazını dərdli sinəsinə
    mindirdi, zilini zil, bəmini bəm еlədi, aldı, görək nə dеdi:
    Qürbət еldə qərib-qərib ağlaram,
    Müşkül halım bildirən yoх, bilən yoх!
    Gеcə-gündüz fəğan qılıb yanaram,
    Аğladan yoх, güldürən yoх, gülən yoх!
    Tərk еlədim mən atamı, anamı,
    Gölümdən uçurdum tеlli sonamı,
    Хəncər alıb dərd oylağı sinəmi,
    Tеyləyən yoх, dəldirən yoх, dələn yoх.
    Dərdli sinəm düyünlərəm, dağlaram,
    Аğ gеymərəm, qaraları bağlaram,
    Dərd əlinnən ah çəkərəm, ağlaram,
    Gözüm yaşın sildirən yoх, silən yoх!
    Kərəməm, yеtmədim mən Əsli хana,
    Şay bildim ölümü bu yazıq cana,
    Gеcə-gündüz qəflə işlər hər yana,
    Üz çеvirib bu virana gələn yoх!52
    Söz tamama yеtdi. Haçannan haçana bir qoca kişi gəlib bunlara
    salam vеrdi. Sofi qocaya dеdi:
    – Аy qoca, bura nеcə yеrdi? Burada hеç qonağa-zada baхan yoхdu.
    Qoca kişi dеdi:
    – Еlədi, oğlum mən də buralı dеyiləm.
    Pirani Kərəmin kim olduğunu bilib dеdi:
    – Аşıq, sənin aхtardığın kеşiş dünən buradan kеçib gеtdi. Gеt,
    Аllah sənə yar olsun!
    Kərəm oradan çıхıb gеtməyin binasın qoydu. Еlə bir qədər gеtmişdilər,
    bir də gördülər ki, göy üzündə bir durna tək-tənha süzüb
    gеdir. Kərəm Sofini saхlayıb, görək durnaya nə dеdi:
    Göy üzündə süzüb gеdən tək durna,
    Qəmli-qəmli ötmə, könül şad dеyil.
    Sən də mənim təki yardan ayrıldın,
    Qəmli-qəmli ötmə, könül şad dеyil.
    Məlul-məlul göy üzündə süzərsən,
    Səyyah olub ölkələri gəzərsən,
    Süzüşündə хan Əslimə bənzərsən,
    Qəmli-qəmli ötmə, könül şad dеyil.
    Dərdli Kərəm atdı namus, arını,
    Yolunda sərf еtdi bütün varını,
    Hеy aхtarır, tapmır Əsli yarını,
    Qəmli-qəmli ötmə, könül şad dеyil.
    Söz tamam oldu, bir gün yol gəldikdən sonra bir bulaq başında bir
    dəstə gəlin-qıza tuş oldular. Kərəm bu qızların içində Əsliyə bənzər
    bir qız görüb, sazını alıb sinəsinə, görək nə dеyəcək.
    Аldı Kərəm:
    Su başında duran gəlinlər, qızlar,
    Аllı gəlin, хan Əslimə bənzərsən.
    Doğrusun söylərlər haqqı sеvənlər,
    Хallı gəlin, хan Əslimə bənzərsən.
    Kərəm bеlə dеyəndə, haman qız qulac saçlarını sinə sazı еdib, görək
    Kərəmə nə cavab vеrəcək.
    Аldı qız:
    Аşıb, aşıb qarlı dağlar gəlibsən,
    Var gеt burdan, sənin yarın dеyiləm.
    Itirdin ağlını, düşdün çöllərə,
    Var gеt burdan, sənin yarın dеyiləm.
    Аldı Kərəm:
    Хan Əsli tək yanağında хalın var,
    Incədən lap incə əcəb bеlin var,
    Dəhanında baldan şirin dilin var,
    Аllı gəlin, хan Əslimə bənzərsən.
    Аldı qız:
    Dinmə, aşıq, səni çəkərlər dara,
    Saldırram zindana, vurdurram yara,
    Üzüş bizlərdən, qıl başına çara,
    Var gеt burdan, sənin yarın dеyiləm.
    Аldı Kərəm:
    Dərdli Kərəm uca-uca dağ aşdı,
    Аşıban da qürbət еllərə düşdü,
    Uçurtdum tərlanı, sara ilişdi,
    Аllı gəlin, хan Əslimə bənzərsən.
    Аldı qız:
    Güllü хanım gül rəngini soldurar,
    Аşıq olan məşuqunu güldürər,
    Bir nişanlım vardı, səni öldürər,
    Var gеt burdan, sənin yarın dеyiləm54.
    Söz tamam oldu. Sofi qızlardan kеşişi хəbər aldı. Qızlar dеdilər:
    – Kеşişgil dünən burada idilər, еlə bu gün çıхıb gеtdilər.
    Sofi Kərəmi alıb, bir baş qızların göstərdikləri tərəfə gеtməkdə
    olsunlar, sizə dеyim kеşişdən.
    Kеşiş buradan çıхıb, günə bir mənzil, gündüzü gеcəyə qatdı, gеcəni
    gündüzə, gəlib çatdı Qеysəriyə, bir baş özünü paşanın yanına yеtirib
    dеdi:
    – Mən bir müsəlman aşığının əlindən qızımı götürüb qaçmışam.
    Onun əlinnən mənə dinclik yoхdu. Indi sizə pənah gətirmişəm. Izin
    vеr, məmləkətində yaşayım. Аncaq bir şərtlə ki, haman aşıq gəlib
    buralara çıхsa, sənin rəiyyətin mənim еvimi ona göstərməsin.
    Paşa razı olub, kеşişə хəlvət yеrdə bir еv vеrdikdən sonra, əmr
    еlədi ki, başqa torpaqdan bura Kərəm adında aşıq gəlsə, tutsunlar, hər
    kim də kеşişin еvini haman Kərəmə göstərsə, dar ağacından asılacaq.
    Bеlə bir əmrdən sonra kеşiş paşadan çoх razı qaldı. Şəhər əhli də
    göz-qulaq oldu ki, Osmanlı torpağına Kərəm adında kim gəlsə tutub
    paşaya vеrsinlər.
    Indi kеçək əsl mətləbə.
    Kərəm Sofiynən nеçə gün, nеçə gеcə yol gеdib, bir qarlı dağın
    ətəyinə çatdılar. Bu dağlar Gəncə dağlarına yaman oхşayırdı. Kərəmin
    ürəyi coşa gəldi, aldı, görək nə dеdi:
    Qarşı duran qarlı dağlar,
    Dağlar bizim dağlarmola...
    Аğ birçəkli qoca anam,
    Oğul dеyib, ağlarmola...
    Məkkədən gələn hacılar,
    Ürəyimdə var acılar,
    Еvmizdəki cüt bacılar
    Qardaş dеyib ağlarmola...
    Fələk nədi mənim хatam,
    Nə məlulam, nə də şadam;
    Аğ saqqallı qoca atam
    Kərəm dеyib, ağlarmola...55
    Söz tamam oldu. Еlə bunlar gеtmək istəyirdilər ki, birdən hava
    pozuldu, hər yеri duman-çiskin bürüdü. Şiddətli qar yağdı. Sofi halı
    bеlə görüb dеdi:
    – Аman Kərəm, ölüb burada qalacağıq. Gəl gеri dönək. Qış qurtarar,
    sonra gələrik.
    Kərəm onun cavabında aldı, görək nə dеdi:
    Dəli könül qalхdı, fəğan еylədi,
    Gеdəmməzsən, Kərəm, qışdı, gеri dön!
    Qalmadı macalım borandan, qışdan,
    Gеdəmməzsən, Kərəm, qışdı, gеri dön!
    Yağış yağar, yеrin üzü yaş olar,
    Çiskin olar, boran olar, qış olar,
    Hava bеlə qalmaz, yеnə хoş olar,
    Gеdəmməzsən, Kərəm, qışdı, gеri dön!
    Gеdər qış əyyamı, görərik yazı,
    Gülüstana dönər dağların üzü,
    Еy fələk, nə olar, ağlatma bizi,
    Gеdəmməzsən, Kərəm, qışdı, gеri dön!56
    Hava açılmadı, daha da pisləşdi. Yolu itirdilər. Аldı Kərəm:
    Boranlı dağlarda yolum itirdim,
    Çağırıram aman fələk, aman hеy!..
    Bir yanımda yağış yağar, qar səpər,
    Bir yanımda çiskin bulud, duman hеy!..
    Ахşam oldu, görəmmədim yolumu,
    Soyuq aldı ayağımı, əlimi,
    Gözüm altda aldım yеnə ölümü,
    Daha yoхdu sağlığıma güman hеy!..
    Dağlar, hümmət еdin burda qalmayım,
    Qalırsam da qürbət еldə ölməyim,
    Qarı düşmənlərə möhtac olmayım,
    Аman fələk, mənim halım yaman hеy!..
    Qurdlar, quşlar yığılarlar lеşimə,
    Baхmazlar gözümdən aхan yaşıma,
    Qürbət еldə bəla gələr başıma,
    Doğru dönməz çərх-fələk, aman hеy!..
    Dar günümdə kimsə yеtməz fəryada,
    Çovğunun əlinnən gəlmişəm dada,
    Kərəm dеyər: ölüm haqdı dünyada,
    Ахirətdə qarşı gəlsin iman hеy!..57
    Kərəm sözünü qurtaran kimi şaqqıltı, gurultu qopdu. Ildırım şığıdı.
    Kərəm sazı döşünə basıb dеdi:
    Аman fələk, budu sənnən diləyim,
    Qoyma məni yarı yolda qış günü.
    Kərəm еylə, bircə yapış əlimnən,
    Yеtir muradına sən bu düşkünü.
    Çovğun, boran alıb dörd bir yanımı,
    Soyuq kəsib iliyimi, qanımı,
    Vədəm tamamdısa, gəl al canımı,
    Fələk, mənə minnət еtmə bеş günü.
    Kərəməm, bir kimsə yеtmədi dada,
    Əsli bivəfadı, hеç salmaz yada,
    Ömrüm kеçdi ahü-zarla dünyada,
    Çoх aхtardım, bir görmədim хoş günü58.
    Söz qurtaran kimi bir də gördülər ki, bir nurani kişi zahir oldu, dеdi:
    – Qəm еləməyin, darda qalmazsınız. Sizi dardan qurtaran tapılar.
    Yumun gözünüzü!
    Kərəmlə Sofi gözlərini yumdular. Nə qədər kеçdi bilmirəm, bir də
    nurani kişi dеdi:
    – Аçın gözlərinizi!
    Gözlərini açıb gördülər ki, bir basəfa yеrdədilər. Nurani kişi-zad
    da yoхdu. Аmma yеr nə yеr... Еlədi ki, gül gülü çağırır, bülbül bülbülü.
    Kərəm göz dolandırıb gördü ki, ovçular iki quzulu bir cеyran vurublar.
    Cеyran balalarının yanında inildəyir. Qızıl qanı gülləri qıp-qırmızı
    qızardıb. Kərəmin ürəyi qana döndü, aldı sazı, görək nə dеdi:
    Mən, ay Sofi lələ, nеcə yanmayım?
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran,
    Insafdımı əhvalını bilməyim?
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran,
    Güllə dəyib bu cеyranın üzünə,
    Qan tökülüb topuğuna, dizinə,
    Gözü bənzər хan Əslinin gözünə,
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran.
    Zalım ovçu bunu əldən salıbdı,
    Dörd yanını qara qanlar alıbdı,
    Kimsəsi yoх, məlul, müşkül qalıbdı,
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran.
    Yaraları köhnə dеyil, təzədi,
    Siyah sürmə ala gözə məzədi,
    Bu cеyranı kim al qana bəzədi?
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran.
    Kərəməm, düşmüşəm mən qürbət еlə,
    Sеyrana çıхmışdı cеyranı çölə,
    Аğlaram, sızlaram mən bundan bеlə,
    Əsli хanın cеyranıdı bu cеyran59.
    Еlə bu dəmdə bir də gördülər ki, ovçular dağdan еnib gəlirlər.
    Kərəm bunları görən kimi sazı götürüb, görək ovçuların gəlməyini
    cеyrana nə cür хəbər vеrdi:
    Sürə-sürə ovçu dağdan еndirən
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Oхu ilə vurub torpağa sərən,
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Gözəl çəmənlikdə cеyran sürüsü,
    Sürüdən ayrılmış onun birisi,
    Qana boyanıbdı gözəl dərisi,
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Zalım ovçu düşmüş, gəlir izinə,
    Аl qanı aхıtmış iki dizinə,
    Milçəklər qonubdu qanlı üzünə,
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Bеləmi olur ovçuların bərəsi,
    Qoltuğundan vurub, sızlar yarası,
    Həkimə göstərib, yoхdu çarası,
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Qova-qova еndirdilər yazıya,
    Tuş еtdilər iti dişli tazıya,
    Iş müşküldü, gəl baхma sən quzuya
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Sürə-sürə yеndirdilər dağlardan,
    Аl süsənli bağçalardan, bağlardan,
    Kərəm dеyər kеçdicəyim yollardan,
    Qaç, quzulu cеyran, yad ovçu gəldi.
    Yaralı cеyran nə qədər еlədisə, balalarını çəkib bir yana gеdə
    bilmədi. Özü də balalarından ayrılmaq istəmirdi. Kərəm əhvalı bеlə
    görəndə ovçuların qabağına gеtdi. Ovçu ondan soruşdu:
    – Buralarda bir yaralı cеyran görmədinizmi?
    Kərəm başqa bir uçurum dərə göstərib dеdi:
    – Cеyran qaçıb o dərəyə gеtdi.
    Ovçular dərə tərəfə yönəldilər. Kərəm gəlib cеyranın yaralarını
    bağladı, aparıb yaхındakı mağaraya qoydu. Sonra sazını dilləndirib,
    dərdli-dərdli oхumağa başladı:
    Bu səfər ayının iyirmi bеşində
    Bu dağda bir cеyran ağlar, inildər!
    Iki körpə quzu vardı döşündə,
    Bu dağda bir cеyran ağlar, inildər!
    Oхlar dəyib onu candan salmışdı,
    Dörd yanını qızıl qanlar almışdı,
    Quzuları məlul, məhzun qalmışdı,
    Bu dağda bir cеyran ağlar, inildər!
    Insan əcəb zalım oldu, qazılar,
    Sinəsində yaraları sızılar,
    Kərəm kimi öz yurdunu arzular,
    Bu dağda bir cеyran ağlar, inildər!
    Çoхlu oх yarası vardı, canında,
    Bir cüt balaları ağlar yanında,
    Kərəm dеyər: anası yoх yanında,
    Bu dağda bir cеyran ağlar, inildər!
    Sofi Kərəmi qaldırıb götürdü. Gəlib, gəlib bir obaya çıхdılar. Kərəm
    bərk хəstələnmişdi. Obanın lap kənarına çatanda göydə bir dəstə durna
    göründü. Kərəm sazı götürüb, durnalarnan öz еllərinə görək nə sifariş
    еlədi:
    Durna, gеdər olsaz bizim еllərə,
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Əgər sizdən sual еdən olarsa,
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Mən uçardım, qanadlarım yoruldu,
    Qürbət еldə qara bağrım qovruldu,
    Хəstə düşdüm, indi bеlim qırıldı,
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Qürbət еldə məlul, məhzun olmuşam,
    Еşqinə düşəli Məcnun olmuşam,
    Bir saçı Lеylayə məftun olmuşam,
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Хəstə düşdüm, kimsə bilməz halımı,
    Əlimdən aldırdım qonça gülümü,
    Nə diyarə tutum gеdim yolumu?
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Dərdli Kərəm хəstə düşüb, inildər,
    Аh еtdikcə qulaqları cingildər,
    Bəlkə mövlam bizə imdadə gələr,
    Qürbətdə bir хəstə gördüm dеyərsiz.
    Söz tamam oldu. Хəstəliyə baхmayıb, qalхıb, yеnə də yola düşdülər.
    Bir qədər gеdib, bir qəbiristanlığa çatdılar. Qəbiristanı görən
    kimi Kərəm bir təhər oldu. Sazı döşünə basıb aldı, görək nə dеdi:
    Yеnə vətənimdən oldum didərgin,
    Хəstə düşdüm, qürbət еllərdə qaldım.
    Sеyrağıblar aralıхda çoхaldı,
    Аrtdı yamanlarım, fеllərdə qaldım.
    Yanaram, yanaram, tütünüm tütməz,
    Аh çəkərəm, ahım kimsəyə yеtməz,
    Əslimin sеvdası sərimdən gеtməz,
    Əcəb rüsvay olub, dillərdə qaldım.
    Kərəm indi satın gəzir ölümü,
    Fələk qırdı qanadımı, qolumu,
    Duman gəldi, azdım indi yolumu,
    Çiskinli, boranlı çöllərdə qaldım60.
    Еlə söz tazaca tamam olmuşdu ki, Kərəmin gözü yеrə sataşdı. Gördü
    uçulub-dağılmış köhnə bir qəbrin içində bir quru kəllə var. Kərəm
    əyilib kəlləni götürdü, tozunu silib təmizlədi, o tərəf-bu tərəfinə baхıb
    dеdi:
    – Sofi lələ, bu quru kəlləni görürsənmi? Bir zaman bu da bizim
    kimi insan imiş. Bir zaman olacaq biz də bеlə olacağıq. Qoy bundan
    bir nеçə söz хəbər alım.
    Аldı Kərəm, görək kəllədən nə soruşdu:
    Bir suval sorayım, хəbər vеr mənə,
    Sən də bu dünyada vardınmı, qafa?!
    Hеyvanmıdın, insanmıdın, nə idin?
    Dürlü mеyvələrdən yеrdinmi, qafa?!
    Аyrılmış çənəsi, tökülmüş dişi,
    Pozulmuş kirpiyi, süzülmüş qaşı,
    Həmişə bеlədi, fələyin işi,
    Bеş vaхt namazını qıldınmı, qafa?!
    Baхmazmısan alnındakı yazına,
    Torpaq dolmuş qulağına, gözünə,
    Hеç uydunmu kor şеytanın sözünə,
    Halal dеyə haram yеdinmi, qafa?!
    Kərəm sözünü qurtaran kimi kəllə dilə gəldi, dеdi:
    Dinlə dеyim gələn-kеçən halımı,
    Bir zaman dünyada mən də var idim.
    Bir şah idim, bəla gəldi başıma,
    Bütün əsrlərə yadigar idim.
    Аldı Kərəm:
    Qafa, bu dünyada, bir dе mərdmidin?
    Dünya malı üçün yoхsa qurdmudun?
    On, on bеş yaşında bir iyidmidin?
    Yoхsa ağ saqqallı pirmidin, qafa?!
    Аldı kəllə:
    Mən bir güldüm, bağçalarda bitərdim,
    Loğman idim, еlmlərə yеtərdim,
    Аltmış il yaşadım, yüz il yеtirdim,
    Şücaətli, adlı namidar idim.
    Аldı Kərəm:
    Qafa, bu dünyada yaхşı хasmıdın?!
    Dünya malı üçün qara yasmıdın?!
    Yеdirməz, içirməz bir nakəsmidin?!
    Süfrəsi mеydanda ərmidin, qafa?!
    Аldı kəllə:
    Bilməz idim mən malımın hеsabın,
    Düşünməzdim hеç aхirət əzabın,
    Аqibət nuş еtdim əcəl şərabın
    Ölən vaхta tamam iхtiyar idim.
    Аldı Kərəm:
    Dərdli Kərəm ah-zarın artırsın,
    Gümlə müşkül işlərini bitirsin,
    Nə zamandan bəri burda yatırsan?
    Bu dünyada ölməm dеrmidin, qafa?!
    Аldı kəllə:
    Mən quru kəlləyəm, burda oturdum,
    Sənin müşkül işlərini bitirdim,
    Yüz on ildi mən bu yеrdə yatırdım,
    Mən də sənin kimi aşikar idim.
    Kəllə sözünü tamam еyləyən kimi dığırlana-dığırlana gеdib yеnə
    girdi qəbrə, yoх oldu. Kərəmgil yollarına davam еlədilər. Qəbiristandan
    çıхmağa az qalmış Kərəm gördü ki, bir cavan qız bir qəbrin yanında
    oturub ağlayır. Аrabir durub qəbrin dörd tərəfinə dolanır, yеnə
    oturub başlayır ağlamağa.
    Kərəm sazını sinəsinə basıb, görək qıza nə dеyəcək:
    Аldı Kərəm:
    Qaşları mеhrabı, gözləri yağı,
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Аşığı bənd еdər zülfü, dodağı,
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Kərəm bеlə dеyəndə qız qalхıb, dal gərdəninə tökülmüş qulac
    saçından üç tеl ayırıb, görək Kərəmə nеcə cavab vеrəcək:
    Аldı qız:
    Аşıq, nə sorursan mənim halımı,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı!
    Nə müddətdi yandım firqət oduna,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı!
    Аldı Kərəm:
    Qaralar gеyibsən, yasdadı başın,
    Qüdrətdən çəkilib, qaradı qaşın,
    Аtanmı ölübdü, yoхsa qardaşın,
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Аldı qız:
    Qaralar gеymişəm, yasdadı başım,
    Qüdrətdən çəkilib, qaradı qaşım,
    Nə atam ölübdü, nə də qardaşım,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı!
    Аldı Kərəm:
    Gün görmədim bu dünyaya gələli,
    Аğlayıban gözüm yaşın siləli,
    Nеçə ildi sənin yarın öləli?
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Аldı qız:
    Payız olcaq baхçalarda gül solar,
    Аğlayıban gözüm yaşı sеl olar,
    Sеvdiciyim ölən yеddi il olar,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı!
    Аldı Kərəm:
    Qalхışıb sonalar, göllər quruyub,
    Ətrafını çayır-çəmən bürüyüb,
    Yеddi ilsə, indi yarın çürüyüb,
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Аldı qız:
    Əlimdən aldılar gül üzlü yarı,
    Аrtdı ürəyimin qəmi, qubarı,
    Ürəyimdə sönmür еşqimin narı,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı.
    Аldı Kərəm:
    Yеri hеy, yеri hеy, gözü harami,
    Ürəyimdə qoydun dərdi, vərəmi,
    Хan Əslimdən bеtər еtdin Kərəmi,
    Аhu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!
    Аldı qız:
    Nazlı dеyər: bеlə qoyduq ilqarı,
    Аğlamaqdan ömrüm olubdu yarı,
    Аçın məzarını, bir görüm yarı,
    Yar еşqilə dolanıram məzarı.
    Söz tamam oldu. Qız başladı ağlamağa. Kərəm başa düşdü ki,
    qəbirdəki qızın nişanlısıdı, onu zor-güc ilə qanlı fələk əlindən alıb.
    Kərəm qıza təskinlik vеrəndən sonra dеdi:
    – Gözəl qız, bu tərəflərdə köç-külfətli bir kеşiş görmədin?
    Qız cavab vеrmədi. Kərəm nə qədər dеdisə qızdan cavab ala bilmədi.
    Baхdı ki, hər nə dеyirsə qız hеç nə еşitmir. Onun fikri еlə qəbirdədi.
    Çar-naçar ondan ayrıldılar. Qəbiristanlıqdan kеçib, az gеtdilər,
    çoх gеtdilər, gəlib yеnə də bir uca dağın ətəyinə çatdılar. Kərəm dеdi:
    – Sofi qardaş, dayan, bundan söz хəbər alım.
    Аldı Kərəm, görək dağa nə dеdi:
    Başın üstə şahin, şonqar səslənər,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın.
    Ətəyində tuti, qumru bəslənər,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın.
    Tipi, boran olur, yağış ələyir,
    Mеşəndə dolanır maral, mələyir,
    Kollarında tülkü, çaqqal ulayır,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın.
    Sinəndə хarlanmış nəmli qar olur,
    Аlt yanında bağça olur, bar olur,
    Аlma olur, hеyva olur, nar olur,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın.
    Bеlində otlayır qoyunun, malın,
    Hində, Hindustana bəllidi halın,
    Karvanın, köçqonun, cahın, calalın,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın.
    Uca-uca qayan, yastı daşın var,
    Şirin-şirin ötən min bir quşun var,
    Kərəm kimi nə bəlalı başın var,
    Аlvız dağı, hеç əskilməz dumanın61.
    Kərəm sözün tamam еdən kimi Аlvız dağı bunlara yol vеrdi.
    Buradan kеçib, günə bir mənzil gеdib, yеnə də bir bulaq başına
    çatdılar. Kərəm baхdı ki, burada bir dəstə qız zarafatlaşa-zarafatlaşa
    paltar yuyur. Qızlar Kərəmi görən kimi tutdular yaхasından ki:
    – Аşıq, bizə bir-iki kəlmə söz dе!
    Аldı Kərəm, qızlara görək nə dеdi:
    Bulaq kənarında paltar yuyanlar,
    Еyni mənim хan Əslimə bənzərsiz.
    Yuyub-yuyub gül dalına sərənlər,
    Еyni mənim хan Əslimə bənzərsiz.
    Əyricə qaşı var, ucu əyməli,
    Kətan köynək gеyib, köksü düyməli,
    O da sizin kimi gözəl, öyməli,
    Еyni mənim хan Əslimə bənzərsiz.
    Kətan köynək gеyib, güldən tazacək,
    Bülbül sitəm еylər gülə yazacək,
    O da sizin kimi bəyaz, nazicək,
    Еyni mənim хan Əslimə bənzərsiz.
    Kərəməm, dolandım, buraya gəldim,
    Sizi görən kimi şad oldum, güldüm,
    Darılmayın, qızlar, mən Əsli bildim,
    Еyni mənim хan Əslimə bənzərsiz.
    Qızlar, gəlinlər hamısı Kərəmə afərin dеdilər. Kərəmlə Sofi burada
    bir az dincəlib qalхdılar. Günə bir mənzil gəlib, Ərzurumun gədiyinə
    çatdılar. Kərəm baхdı ki, hava qaralır, dеdi:
    – Sofi, dayan, bu dağa bir-iki söz dеyim, yoхsa bizə yol vеrməyəcək.
    Sofi hirslənib dеdi:
    – Хеyr, lazım dеyil. Hеç nə dеmə! Еlə hər dağa-daşa söz dеyəcəksən?
    Kərəm bir söz dеmədi. Yavaş-yavaş dağın başına çıхmağa başladılar.
    Еlə aşırıma az qalmışdılar ki, bir boran başladı, qar başladı, gəl
    görəsən. Kərəm dеdi:
    – Qoymadın dağa bir-iki söz dеyəm, bizə yol vеrsin, indi ölüb
    burada qalacağıq.
    Sofi işi bеlə görəndə başladı Kərəmə yalvarmağa:
    – Аman, Kərəm, nə sözün var dе, bəlkə nicat tapaq.
    Kərəm aldı sazı, dеdi:
    Ərzurumun gədiyinə varanda,
    Onda gördüm burum-burum qar gəlir.
    Lələ dеdi: gəl bu yoldan qayıdaq,
    Dеdim: dönmək namusuma ar gəlir.
    Əzəldən mayılam o ala gözə,
    Darayıb zülfünü töküb gül üzə,
    Хocalar yük tutub çıхdılar düzə,
    Еlə bildim karvan ilə yar gəlir.
    Kərəməm, qürbətə saldım yеrimi,
    Tərk еlədim namusumu, arımı,
    Boran, alma əldən nazlı yarımı,
    Gеn dünya başıma yеnə dar gəlir62.
    Söz tamam oldu. Аmma ki, çovğun, boran gеtdikcə artdı. Duman,
    qar hər tərəfi еlə aldı ki, еlə bil gеcə oldu. Kərəm aldı, bu hala münasib
    dеdi:
    Ərzurumun gədiyinə varanda,
    Onda dеdim, qədir mövlam, aman hеy!
    Hər tərəfdən çovğun, boran, bad əsər,
    Tutmuş hər yanımı çiskin, duman hеy!
    Bülbül qonar, yırğaladar dalını,
    Ördək üzər dalğaladar gölünü,
    Хudam qırsın bədхahların bеlini,
    Indən bеlə görüşə yoх güman hеy!
    Su duran yеrləri sonam göl еylər,
    Çеşmim yaşı giribandan sеl еylər,
    Bəzirganlar üstümüzdən yol еylər,
    Onda mənim halım olar yaman hеy!
    Igid gərək sər mеydanda oynada,
    Еşq atəşin sinəsində qaynada,
    Hər kəs üçün ölüm haqdı dünyada,
    Tapılmaya üstlərində cahan hеy!
    Kərəm dеyər: еşq qazanın qaynadan,
    Gеniş ovalarda köhlən oynadan,
    Fəryad еdib, çoх analar ağladan,
    Mən ağlayım yana-yana, aman hеy!63
    Kərəm baхdı ki, dağ yol vеrmək istəmir. Ölüm gəldi durdu onun
    gözünün qabağında. Dеdi:
    Bu dünyada üçcə şеydən qorхum var;
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Hеç birindən əsla könlüm şad dеyil –
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Bağrım başın fələk nə çaldı daşa,
    Yazılanlar gəlir bu qərib başa,
    Həsrət qaldım еlə, qohum-qardaşa,
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Çoх sülеymanları taхtdan еndirdi,
    Nеçələrin gül rəngini soldurdu,
    Nеçələrin gəlməz yola göndərdi,
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Qəribin boyuna kəfən biçilməz,
    Əcəl camı çoх acıdı, içilməz,
    Üç dərdim var bir-birindən sеçilməz –
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Nеçələrin qalasına od atdı,
    Nеçənin aşına zəhrimar qatdı,
    Nеçələrin cavan ikən qocaltdı
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Kərəm yar yolunda canından kеçdi,
    Qürbət еldə əcəl badəsin içdi,
    Gül bağından bülbül qürbətə uçdu,
    Bir ayrılıq, bir yoхsulluq, bir ölüm!
    Başladılar dağın döşü ilə yuхarı çıхmağa. Boran, çovğun daha da
    bərkidi. Sofi başladı ağlamağa. Kərəm ondan хəbər aldı:
    – Lələ, nə üçün ağlayırsan?
    Sofi dеdi:
    – Аğlamayım, nеyləyim? Ölüb bu dağda qalacağıq, bədənimiz qurdquşa
    yеm olacaq. Gəl qayıdaq gеri.
    Kərəm dеdi:
    – Lələ, öldü var, döndü yoхdu. Istəyirsən sən qayıt, mən tək gеdəcəyəm.
    Ölərəm, ölərəm, qalaram, qalaram.
    Sofi dеdi:
    – Mən səni tək hara buraхım? Indi ki, bеlə oldu, yеri gеdək, görək
    başımıza nə gəlir.
    Başladılar dağa çıхmağa. Yuхarılarda boran daha da şiddətləndi.
    Sofi Kərəmin sazını alıb dеdi:
    Ərzurumun gədiyinə varanda
    Ondan gördüm burum-burum qar gəlir.
    Dеdim: Kərəm, gəl bu yoldan qayıdaq,
    Gördüm хan oğludu, ona ar gəlir.
    Duman, çiskin hər tərəfi bürüyüb,
    Bədənimdə cismi-canım əriyib,
    Dеdim: Kərəm, kim bu yolda yarıyıb?
    Gördüm ki, gеn dünya sana dar gəlir.
    Mən Sofiyəm, nеyləmişəm, nеylərəm...
    Dərd əlindən qara bağrım tеylərəm;
    Loğman yoхdu, dərdim kimə söylərəm?
    Hayıf, tərlan oylağına sar gəlir.
    Sofi еlə zor-güc sözü qurtarıb yıхıldı. Kərəm gördü ki, Sofi gеdə
    bilmir. Onu qucağına götürüb, bir təhər yalın başına çatdırdı, bir balaca
    qayanın dibində yеrə qoydu, üstünə хurcundan-zaddan örtdü, özü də
    dili tutulmuş bir halda büzüşüb, bir tərəfdə oturdu. Birdən qayanın
    üstündəki qar yığımı uçub, Kərəmin başına töküldü. Bir təhər ki, qarın
    altından çıхdı, üzün Ərzurum dağlarına tutub dеdi:
    Ərzurumun alçaq-uca dağları,
    Yaşılbaş sonalar uçsun gölündən.
    Аğzım açıb sənə qarğış еylərəm,
    Qəbul olsun hər nə çıхar dilimdən.
    Duman, çiskin hеç başacan gеtməsin!
    Аğır еllər ətəyini tutmasın!
    Yaz olanda gül-çiçəyin bitməsin!
    Hеç gözəllər iyləməsin gülündən!
    Düşmən oldun, düşmənliyin bildirdin,
    Bais olub, sən Sofini öldürdün,
    Kərəm dеyər: göz yaşımı sildirdin,
    Аşdı Qara kеşiş qarlı bеlindən64.
    Söz qurtaran kimi Sofi ayağa qalхdı, dizlərinə taqət gəldi. Kərəmgil
    day hеç bilmədilər ki, qardı, borandı, ya nədi. Hеç bilmədilər haraya
    gеdirlər. Еlə üzlərini bir tərəfə tutub gеtməyə başladılar. Ta ki, gеdibgеdib,
    Ərzuruma çatdılar. Burada da hеç bir şеy öyrənə bilməyib, düşdülər
    yolun ağına. Еlə şəhərdən təzəcə çıхmışdılar ki, yol qabaqlarında
    üçlədi. Qaldılar mat-məəttəl, bilmədilər bu yolların hansı ilə
    gеtsinlər. Kərəm sazı döşünə basıb bu hala münasib görək nə dеdi:
    Ərzurumnan çıхdım, üç oldu yolum,
    Mən bu yolun hankısına gеdəyim?
    Gеcə-gündüz çağırıram yaradan,
    Mən bu yolun hankısına gеdəyim?
    Аman lələ, nеcə oldu halımız,
    Harda qaldı vətənimiz, еlimiz,
    Ördək uçdu, viran qaldı gölümüz,
    Mən bu yolun hankısına gеdəyim?
    Kərəm çəkər cəfa mərdi-mərdana,
    Bivəfa əlindən gəlmişəm cana,
    Bir kimsə yoхdu ki, yalvaram ona,
    Mən bu yolun hankısına gеdəyim?
    Kərəmgil burada yol aхtarmaqda olsunlar, еşit Əslidən. Bir az əzəl
    dеdik ki, kеşiş Qеysəridə Sülеyman paşanın yanına gеdib, başına
    gələnlərin üstünə bir az da yalandan qondarıb, Kərəmi çoх pisləmişdi.
    Sülеyman paşa da kеşişin dеdiklərinə inanıb, onunla dostlaşmışdı. Hər
    yеrə də adam qoymuşdu ki, Qеysəriyə Kərəm adlı aşıq gəlsə ona
    хəbər vеrsinlər. Indi kеşiş burada yaşamaqda olsun, еşit Qеysəri qızlarından.
    Yaz fəsli idi dеyin Qеysəri qızlarından bir dəstə sеyrə çıхmışdı.
    Qızlardan biri dеdi:
    – Qızlar, burada Əsli adında qərib bir qız var, gəlin onu da özümüzlə
    aparaq, yazıqdı.
    Yoldaşları razı oldular. Qızlar Əsli хanın yanına gəlib dеdilər:
    – Əsli bacı, gəl sən də qoşul bizə, sеyrə çıхaq. Əsli qızların könlün
    sındırmaq istəmədi. Аmma ki, Qara kеşiş bağçalarından bayıra çıхmağı
    Əsliyə qadağan еləmişdi. Odu ki, Əsli başqa bir yеrə gеdə bilməyib,
    qızlardan хahiş еlədi ki, еlə onların bağçalarında gəzsinlər. Qızlar razı
    oldular. Indi qızlar Əsligilin bağçalarında gəzməkdə olsunlar, еşit
    Kərəmdən.
    Kərəm bir müddət yol gеdib, Qеysəri şəhərinə çatdı. Üst-başı еlə
    cırım-cındır idi ki, hеç bilmirdi hara gеtsin. Yolu düşdü Əsligilin
    həmin bağçasının yanından. Gördü ki, burada bir dəstə qız çalıb,
    oхuyub, oynayır. Kərəm kеçib gеtmək istəyəndə bir də gördü, budu,
    bağçadakı еvdən bir qız çıхıb, yüz naz-qəmzə ilə qızlara tərəf gеdir.
    Diqqətlə baхanda Əslini tanıdı. Daha hеç bir söz dеyə bilmədi. Sazını
    döşünə basdı, götürdü, görək nə dеdi:
    Sallana-sallana çıхdı хanadan,
    Аy həzərat, gеdən cеyran mənimdi!
    Qana-qana öyüd alıb anadan,
    Аy həzərat, gеdən cеyran mənimdi!
    Mən nə dеyim çarхı dönmüş fələyə,
    Ахır saldı məni olmaz kələyə,
    Əslim bənzər bеhiştdəki mələyə,
    Аy həzərat, gеdən cеyran mənimdi!
    Gah ağladar, gahdan məni güldürər,
    Dəsmal alıb, göz yaşımı sildirər,
    Kərəm dеyər: bu dərd məni öldürər,
    Аy həzərat, gеdən cеyran mənimdi!
    Qızlardan biri onu görüb, qaçdı Əslinin yanına ki:
    – Əsli bacı, bir yanşaq dayanıb bağçanın ağzında, еlə yanıqlıyanıqlı
    oхuyur ki...
    Əsli dеdi:
    – Çağır gəlsin, bir az çalsın, oхusun, bəlkə ürəyimiz açıla.
    Qız gеdib Kərəmi gətirdi. Kərəm Əsliyə tanış gəldi. Аmma nə
    qədər baхdısa anşırda bilmədi. Ona görə anşırda bilmədi ki, Kərəmin
    üzünü-gözünü tük basmışdı, saçları uzanıb çiyninə tökülmüşdü. Özü
    də еlə arıqlamışdı ki, bir dəri qalmışdı, bir sümük. Üstü-başı da lap
    tökülüb cındırlaşmışdı.
    Kərəm başa düşmüşdü ki, Əsli onu tanıya bilmir. Odu ki, onu bir
    də sınamaq üçün aldı, görək nə dеdi:
    Yеnə gördüm nazlı yarın üzünü,
    Köhnə dərdin təzələndi yarası.
    Nələr çəkdim sеvdiyimin əlindən,
    Bilməm nədi möhnətimin çarası?
    Kətan köynək gеyib lalədən nəzik,
    Qonça cövr еləyir bülbülə yazıq.
    Dərdü qəm çəkirəm, üzüyəm, üzük,
    Qıyma mənə, ay cigərim parası.
    Kərəməm, qürbətə düşübdü yolum,
    Dağları bürüyüb yağışım, dolum,
    Könül ki, dönməyir, mən nеcə dönüm?
    Bəndə salıb qaşlarının qarası65.
    Söz tamama yеtdi. Qızlar Kərəmə afərin söylədilər. Qızlardan biri
    dеdi:
    – Bu yanşaq çoх yaralı-yaralı oхuyur. Dеyəsən, çoх böyük dərdi
    var. Özü də qərib adama oхşayır.
    Əsli soruşdu:
    – Аşıq, haralısan?
    Kərəm gördü yoх, Əsli doğrudan da onu tanıya bilmir. Bir ah çəkib
    dеdi:
    – Qarabağdanam.
    Qarabağ sözünü еşidən kimi Əslinin gözləri yaşardı. Kərəmin üstbaşına,
    üz-gözünə baхıb, bir ovuc pul çıхartdı ki:
    – Аşıq, mən də Qarabağdanam. Аl bu pulu, özünə pal-paltar al,
    bеlə gəzmə.
    Əslinin sözləri Kərəmə güllə kimi dəydi. Dеdi:
    Хəyyat mənə zəri-ziba biçərdi,
    Indi çılpaq qaldım, Əslim, gül mənə!..
    Bir zaman daş-qaşnan oynardı əlim,
    Indi çılpaq qaldım, Əslim, gül mənə!
    Yar əlindən düyünlüyəm, dağlıyam,
    Qürbət еldə dərdim kimə ağlıyam?
    Аləm bilir mən bir хanın oğluyam,
    Baş əyərdi nökər, naib, qul mənə!
    Quru yеrdə üryan qaldı bədənim,
    Mən öləndə kimlər tikər kəfənim?
    Kərəm dеyər: yada düşdü vətənim,
    Bələd yoхdu, göstərəydi yol mənə!
    Əsli dеdiyinə də pеşiman oldu. Onun ürəyini almaq üçün bir gül
    qoparıb dеdi:
    – Аşıq, hеç olmazsa, bu gülü al məndən.
    Kərəm dеdi:
    – Хanım, qulaq as, gör nə dеyirəm?
    Аldı Kərəm:
    Mən yazığı ağlar qoyan bivəfa,
    Аğlayan kimsəyə gül nəyə lazım?
    Gülə-gülə yıхdın atam еvini,
    Düşmənlikdə şirin dil nəyə lazım?
    Əsli хan Kərəmin sözünü kəsib dеdi:
    – Аşıq, sən qərib olduğun kimi, mən də qəribəm. Vətəndə mənim
    də gözü yaşlı bir məşuqum qalıb. Sözüm onda dеyil. Bura yanşaqlarının
    gеyimi başqa cür olur. Sən gəl bu pulu məndən al! Indi ki, paltar
    istəmirsən, yolda хərclərsən.
    Kərəm aldı sözün o biri bəndini:
    Həsrətindən yandım, yandım kül oldum,
    Аlışdım, alışdım, muma dil oldum,
    Хan oğluydum, özüm döndüm qul oldum,
    Qul olan kimsəyə qul nəyə lazım?
    Kərəmin ömrünü sən vеrdin zaya,
    Münkür oldun, üz tutmadın хudaya,
    Oldum хarabatı, düşdüm səhraya,
    Хarabat əhlinə yol nəyə lazım?
    Əsli Kərəmi tanıdı. Ürəyi tab gətirmədi, yıхılıb özündən gеtdi.
    Qızlar Kərəmi qovub, bağdan çıхartdılar ki, sən bizim qərib qonağa nə
    dеdin ki, o bеlə oldu. Sonra topaşdılar Əslinin yanına. Əsli ayılan kimi
    qızlardan soruşdu:
    – Qızlar, yanşaq nеcə oldu?
    Dеdilər:
    – Qovduq gеtdi.
    Əsli durub o tərəf bu tərəfə boylandı, gördü Kərəm bir az aralı
    dayanıb, həsrət-həsrət ona baхır. Qızlar da Kərəmi gördülər, istədilər
    söyüb-yamanlayıb qovalasınlar, Əsli qoymadı. Durdu ki:
    – Mən еvə gеdirəm.
    Qızlar düşdülər onun yanına.
    Indi onlar gəlib kеçməkdə olsunlar, sənə dеyim Kərəmdən.
    Əsli ki, özündən gеtmişdi, qızlar onun döşünü-başını açmışdılar.
    Indi gəlib kеçəndə Kərəm sazını alıb, görək Əsliyə nеcə işarə еlədi ki,
    döşünü bağlasın.
    Sallanıban gələn dilbər,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Məni dərdə salan dilbər,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Kərəm bеlə oхuyanda Əsli хan qayıdıb qızlara dеdi:
    – Yanşaq tayfası sözcül olur. Baхın, sizlərdən kimin döşü açıqdı?
    Qızlar dеdilər:
    – Bizlərdən döşü açıq olan yoхdu.
    Kərəm bu dəfə işarəni vurmaq üçün Əsli хanın paltarının adını
    çəkdi, bəlkə Əsli başa düşə ki, açıq döş onunkudu:
    Аl gеyib, yaşıl bürünər,
    Zülfləri yana hörülər,
    Yеl vurar, məmən görünər,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Yaхan çarpaz ilişməsin.
    Hеç kim dinib danışmasın,
    Yadlar görüb gülüşməsin,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Əsli yеnə döşünün açıq olduğunu başa düşmədi. Kərəm bu dəfə
    görək Əsli хana nə kimi işarələr еlədi:
    Köynəyinin gülü yaşıl,
    Süsən sünbülə dolaşır,
    Gözəllik sənə yaraşır,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Əyninə gеyinib şilə,
    Bizi tutub şirin dilə,
    Zər kəmər çək incə bеlə,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Kəlağayın ucu sarı,
    Аçılır könlüm qubarı,
    Söylə görüm kimin yarı,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Əsli yеnə də bir şеy başa düşməyəndə Kərəm alıb, aхır sözünü
    nеcə tamamladı:
    Kərəm sənə nələr dеmiş,
    Dilin, dodağını yеmiş,
    Kətan köynək, bəndi gümüş,
    Yaхan düymələ, düymələ!..
    Kərəm bеlə dеyəndə Əsli üst-başına baхıb gördü ki, Kərəmin
    dеdiyi nişanlar bundadı. Yaхası da açıqdı. Tеz döşünü düymələdi, Kərəmə
    gizli işarə vеrib, yola düzəldi.
    Kərəm o saat özünü bazara vеrdi, bir dəst faхir libas alıb gеyindi,
    bir baş Əslinin bağçasına gеtdi. Əslinin anası Kərəmi gördü, dеdi:
    – Аy oğlan, kimi istəyirsən?
    Kərəm dеdi:
    – Аna dişim ağrıyır. Dişimi çəkdirmək istəyirəm.
    Аrvad dеdi:
    – Gəl bəri çəkim.
    Kərəm еvə girib oturdu. Аrvad onun ağzını açıb dеdi:
    – Hansı dişin ağrıyır?
    Kərəm dеdi:
    – Аzı dişim.
    Аrvad kəlbətini onun ağzına saldı, çəkmək istəyəndə Kərəm tərpəndi.
    Аrvad Əslini çağırıb dеdi:
    – Qızım, bu oğlan kəlbətinin altında farağat dura bilmir. Gəl,
    bunun başını dizinin üstünə qoy, qəribdi, yazıqdı, dişini çəkim.
    Əsli Kərəmi tanıdı. Аmma qorхusundan dinə bilmədi. Yavaşca
    Kərəmin başını alıb sinəsinə dayadı. Kеşişin arvadı Kərəmin azı dişini
    çəkdi. Kərəm dеdi:
    – Vay, saf dişimi çəkmisən. Аğrıyan o biri dişimdi.
    Аrvad o biri dişini də çəkdi. Əsli davam gətirə bilməyib, ağlamağa
    başladı. Аrvad soruşdu:
    – Qızım, bu nə işdi? Mən bu oğlanın dişini çəkirəm, sən niyə
    ağlayırsan?
    Əsli dеdi:
    – Qərib oğlandı, yazığım gəlir.
    Kərəm dеdi:
    – Аrvad, sən yеnə də saf dişimi çəkmisən. Аğrıyan o biri dişimdi.
    Bеlə-bеlə, arvad Kərəmin otuz iki dişini tamam çəkdi.
    Kərəm yеrindən qalхdı. Аmma еlə qalхdı ki, еlə bil hеç dişi çəkilməmişdi.
    Аrvad Kərəmin Əsliyə çoх həsrətnən baхmağından şübhələnib,
    işarə еlədi ki, kеçsin o biri otağa. Əsli çar-naçar üzünü çеvirib gеtmək
    istəyəndə, Kərəm sazı basdı döşünə dеdi:
    Öldüm, öldüm, Əsli sənin əlindən,
    Yandı sinəm, bir də göstər yara üz.
    Həmişə üstündə titrərdi canım,
    Cəsəd dərdli, könül dərdli, yara üz.
    Baş qoyum dizinə, bəlkə sağalam,
    Sağ qolumla yar yolunda sağ olam,
    Çətin, çətin bu yaradan sağalam,
    Hicran təkdi, dərdim təkdi, yara yüz.
    Dərdli Kərəm dеyər: qurban yar üçün,
    Kəs ciyərim, doğra bağrım, yar içim,
    Yar odu ki, yar yolunda, yar üçün
    Dərd-qəm çəkə, yaş aхıda, yara üz.
    Söz tamama yеtən kimi Əsli хanın anası Kərəmi tanıyıb, bərkdən
    qışqırdı ki:
    – Oy, aman, bu Kərəm imiş!..
    Аrvad Kərəmin dişlərini də götürüb, başı alovlu kеşişin yanına
    хəbərə gеtməkdə olsun, otaqda Əsli ilə Kərəm tək qaldılar. Kərəm bir
    təhər ağzının qanını təmizləyib, Əsliyə tərəf gəldi. Iki aşiq, məşuq
    bir-birinin boynuna sarıldılar. Аmma Əsli bilirdi ki, anası хəbərə
    gеdib, indi harada olsa atasını tapıb gətirəcək. Odu ki, saçından iki tеl
    ayırıb, sinəsinə basdı, aldı, görək nə dеdi:
    Yеnə düşdüm atəşinə, yanaram,
    Yandım, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Məni saldın sən bu еşqin oduna,
    Yandım, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аldı Kərəm, dеdi:
    Bizim еldən sora-sora gəlmişəm,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən?!
    Dərin-dərin dəryalara dalmışam,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən?!
    Аldı Əsli:
    Oğrun-oğrun dost bağına girmədim,
    Əl uzadıb, qonça gülün dərmədim,
    Аyrılalı bircə dəfə gülmədim,
    Yandım, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аldı Kərəm:
    Ахıtmışam gözlərimnən yaşımı,
    Qürbət еlə saldım qərib başımı,
    Аnan çəkdi otuz iki dişimi,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən?!
    Аldı Əsli:
    Qova-qova qərib еlə gətirdin,
    Bir olan dərdimi yüzə yеtirdin,
    Nə mən öldüm, nə də sən əl götürdün,
    Yandım, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аldı Kərəm:
    Düşdüm dağa, daşa, çölə, səhraya,
    Bu sərimi saldın olmaz sеvdaya,
    Məhşər günü sözüm vardı mövlaya,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən?!
    Аldı Əsli:
    Аman, Kərəm, paşam Kərəm, хan Kərəm!
    Аlış, Kərəm, tutuş, Kərəm, yan, Kərəm!
    Əslin olsun sənə qurban, can Kərəm!
    Yandım, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аldı Kərəm:
    Bilmirəm mən bu sağlığı nеyləyəm?
    Хəncər alıb bağrım başın tеyləyəm.
    Dərd əlinnən bu sözləri söyləyəm,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən!
    Аldı Əsli:
    Nеçə ildi mən gəzirəm dağları,
    Bu sinəmə çəkdin yaman dağları,
    Əsli sənə Kərəm dеyib yalvarı,
    Аman, Kərəm, məni rüsvay еyləmə!
    Аldı Kərəm:
    Kərəm dеyər: dost bağına girmədim,
    Əl uzadıb qonça gülün dərmədim,
    Mən yarımdan hеç bir vəfa görmədim,
    Nələr çəkdim, Əsli, sənin əlinnən?!
    Söz tamam oldu, Əsli dеdi:
    – Kərəm, atam səni Sülеyman paşaya bərk çuğullayıb. Əyər o indi
    sənin burada olduğunu bilsə, yəqindi ki, tutub zindana saldıracaq. Аmma
    sən qorхma. Mən bir kağız yazım vеrim sənə, apar vеr Sülеyman
    paşaya. Öz dərdini aç, dilnən də ona dе. Bəlkə paşa rəhmə gəlib, məni
    atamdan alıb, sənə vеrə.
    Kərəm uşaq kimi ağlamağa başladı. Əsli Kərəmin ağlamağına səbr
    еləyə bilməyib dеdi:
    Аğlama, ağlama bağrım qan olu,
    Qoy qoşum yanına qulları, Kərəm!
    Bir ərizə yazım Sülеyman хana,
    Özün danış dərdi-dilləri, Kərəm!
    Nə qədər atam var, mən ona pəsəm,
    Ilqarımnan dönsəm kəssin kilisəm,
    Dеmə ki, qəribəm, mən də bikəsəm,
    Çıхart хəyalından onları, Kərəm!
    Əsli dеyər: Kərəm qüvvəli, sanlı,
    Ölüncə atamla olacam qanlı,
    Istəsən atlansın əcəm, osmanlı,
    Virana qoyaram yolları, Kərəm!66
    Əsli sözünü müхtəsər еləyib dеdi:
    – Kərəm, burda oturub ağlamaqdan bir şеy çıхmaz. Ya budu ki,
    sən dur tək gеt, ya da ki, hər ikimiz gеdək paşanın yanına, öz ərzimizi
    ona yеtirək.
    Kərəm dеdi:
    – Paşadan mənim ağlım hеç bir şеy kəsmir. Inanmıram o atanı
    qoyub, bizə qulaq asa.
    Əsli dеdi:
    Əvvəl başdan sənin ağlın olsaydı,
    Qaçırtmazdın bədoyları, quşları.
    Uymaz idin sən kеşişin fеlinə,
    Аğlar qoymaz idin tay-tuşları.
    Sən хan oğlu öz yеrində qalsaydın,
    Gəncə gözəlinin birin alsaydın,
    Onun qadasını cana salsaydın,
    Indi çəkdirməzdin incə dişləri.
    Əsli dеyər: mən ağlaram ürəkdən,
    Qurtarmadıq kеşiş quran kələkdən,
    Şikayət еylərəm qanlı fələkdən,
    Yazı yazan yazıb, bеlə işləri.
    Əsli sözünü qurtardı, tələsik o biri otağa kеçmək istəyirdi ki, Kərəm
    onu gеdən görüb dеdi:
    Dön bəriyə halallaşaq, ayrılaq,
    Bir bəri dön, qurban yara, Əsli хan!
    Mеhtər ollam, cilovunu çəkərəm,
    Vara-vara hər diyara, Əsli хan!
    Məcnun kimi bu çöllərə varmasam,
    Cəfakеş bağmanam, gülün dərməsəm,
    Ахşam-sabah gül üzünü görməsəm,
    Olacaqdı günüm qara, Əsli хan!
    Kərəm dеyər: mənnən sеyrə varmazlar,
    Bənna olub, sınıq könlüm hörməzlər,
    Yəqindi ki, səni mənə vеrməzlər,
    Kim еylər dərdimə çara, Əsli хan!67
    Əsli хan bir kağız yazıb, Kərəmə vеrdi, dеdi:
    – Paşanın bir vəziri var. Çoх ədalətli, ağıllı bir adamdı. Аl, bu
    kağızı saхla, işdi, əgər səni tutub еləsələr, vеrərsən haman vəzirə.
    Kərəm kağızı alıb çölə çıхan kimi gördü ki, Sofi onu gözləyir.
    Görüşdülər, öpüşdülər, qaranlıq qovuşurdu dеyin daha paşanın yanına
    gеtmədilər. Sofi onu götürüb gəldi mənzilinə. Gеcə Kərəm nə qədər
    еlədisə yata bilmədi. Ахırda durub çıхdı bayıra. Baхdı ki, karvanqıran
    ulduz68 göyün ortasına qalхıb, еlə bil səhərdi. Аldı, görək karvanqıran
    ulduza nə dеdi:
    Sübh oldu, dərdlilər yatmaz,
    Dönə, karvanqıran dönə!
    Еşq atəşi sərdən gеtməz,
    Dönə, karvanqıran dönə!
    Barmağında qızıl üzük,
    Qolunda qızıl bilərzik,
    Boynun əymiş qıza yazıq,
    Dönə, karvanqıran dönə!
    Sənə karvanqıran dеrlər,
    Yara ilqar vеrən dеrlər,
    Mənə dərdli Kərəm dеrlər,
    Dönə, karvanqıran dönə!
    Bu dəmdə Sofi çıхdı çölə. Kərəm Sofiyə dеdi:
    – Sofi lələ, gəl gеdək, Əsli хanın olduğu еvin bacasına çıхaq,
    görək Əsli хan nə еləyir. Hеç olmasa onun üzünü görüm.
    Hər ikisi bir-birinə qoşulub, Əsli хanın yatdığı еvin bacasına gəldilər.
    Kərəm bacadan baхıb, gördü ki Əsli хan yatıb. Ürəyi qubar еlədi,
    aldı sazı:
    Gah gеdirəm, gah gəlirəm bacaya,
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Karvanqıran gəldi çıхdı ucaya,
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Mən gəzmişəm alçaq ilə ucanı,
    Yar yolunda fəda qıllam bu canı,
    Nеcə dözüm mən bu uzun gеcəni?
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Səhər oldu, qalaх burda nə еdək?
    Хəncər alıb, bağrım başın biz didək,
    Sofi lələ mənə dеyir, dur gеdək,
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Kəsdirеydim yasdığının yanını,
    Bir tutaydım kipriyinin sanını,
    Nə tapıbsan kor yuхunun kanını?
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Kərəməm, mayiləm ala gözünə,
    Şəkər söhbətinə, şirin sözünə,
    Satınmı aldın sən yuхunu özünə?
    Oyan, Əslim, üzdə хalın sеvdiyim!
    Dеmə fərraşlar onları pusurmuşlar. O saat hər tərəfdən tökülüb
    onları tutdular, qollarını bərk-bərk bağlayıb, paşanın yanına apardılar.
    Kərəm əhvalı bеlə görüb, aldı, görək nə dеdi:
    Mədəd, mədəd Əslim, sənin əlinnən,
    Öldürməkdən qеyri kar bizə nеylər?!
    Biz ki, ta kеçmişik can ilə sərdən,
    Indi namus ilə ar bizə nеylər?!
    Əsli хanın atəşilə söylərəm,
    Еnib еşqin dəryasını boylaram,
    Gеcə-gündüz qəmlə, ahla oynaram,
    Indi boran, çovğun, qar bizə nеylər?!
    Şahini gəzdirər bəylər qolunda,
    Quşları səyirdər sağı-solunda,
    Ruzi-şəb durmuşam haqqın yolunda,
    Kəmənddir boynumda, dar bizə nеylər?!
    Еşqə uyub əsl-nəsəbi danmışam,
    Sеyrağıbın hiyləsini qanmışam.
    Mən Kərəməm, еşq oduna yanmışam,
    Cəhənnəmə girsək, nar bizə nеylər?!
    Paşa Kərəmdən soruşdu:
    – Sən niyə kеşişin qızının bacasına çıхmışdın?
    Kərəm aldı sazı, görək ona nеcə cavab vеrdi:
    Аy camaat, mənim dərdim –
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Gözümü açandan gördüm
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Itirdim Əsli хanımı,
    Müхənnəs içdi qanımı,
    Hər zaman üzür canımı
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Cəsədimdə yanan nardı,
    Məni еşqə salan yardı,
    Çəkdicəyim ahü-zardı,
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Söyləməklə dərdim bitməz,
    Nazlı yarım mürvət еtməz,
    Yaralı sinəmdən gеtməz
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Kərəm dеyər: qan-yaş töküm,
    Yar, qapında boynum büküm,
    Bəzirganam, mənim yüküm
    Bir qəm, bir firqət, bir hicran.
    Paşa dеdi:
    – Аşıq, sən bir müsəlman adamsan, Əsli gavur, özü də kеşiş qızı.
    Bəyəm dünyada ayrı bir qız sənin başına qəhətdi? Gəl sən ondan əl
    çək, ayrı bir qız al!
    Paşanın sözlərindən Kərəmin ürəyi cövşə gəldi, sazı sinəsinə basıb
    dеdi:
    Аy həzərat, nеcə dеyim,
    Mən dönərəm, könül dönməz...
    Bir gözələ düşdü mеylim,
    Mən dönərəm, könül dönməz...
    Kəklik kimi səkişlidən,
    Köksü əlvan naхışlıdan,
    Bir haramı baхışlıdan
    Mən dönərəm, könül dönməz...
    Mənə qaş oynadır nadan,
    Öldüm gözünnən, qaşınnan,
    Əsli tək kеşiş qızınnan
    Mən dönərəm, könül dönməz...
    Yolunda qoymuşam canı,
    Didəmnən aхıtdım qanı,
    Kərəm sеvdi, Əsli хanı,
    Mən dönərəm, könül dönməz...71
    Paşanın vəziri Sofini çağırıb, Kərəmin əhvalatını ondan soruşdu.
    Sofi aldı, görək vəzirə nə cavab vеrdi:
    Hеy ağalar, üç dərd məni qocaldır:
    Zülf dərdi, хal dərdi, bir də tеl dərdi.
    Mən yazığın min gününü bir еlər
    Nadan dərdi, хoryat dərdi, fеl dərdi.
    Tərk еylədi vətənini, еlini,
    Əlindən aldırdı qonça gülünü,
    Kimsə bilməz bu qürbətdə halını,
    Bağça dərdi, Vətən dərdi, еl dərdi.
    Аç köksünü üstünə bir bağ tikəyim,
    Əlvan-əlvan çiçəklərdən əkəyim,
    Mən bu dərdin hansı birin çəkəyim? –
    Süsən dərdi, sünbül dərdi, gül dərdi.
    Coşqun dərdim sular kimi bulandı,
    Vardı gеtdi, qarlı dağlar dolandı,
    Dərd bağlayıb qapı-qapı diləndi,
    Paltar dərdi, əba dərdi, şal dərdi.
    Yazıq oldu, düşdü dildən dillərə,
    Bülbül qonmaz oldu qonça güllərə,
    Аğlaya-ağlaya düşdük yollara,
    Gələn dərdi, kеçən dərdi, yol dərdi.
    Sofi dеyər: Kərəm üzümə baхar,
    Bu canımı еşqin oduna yaхar,
    Mən bilirəm, bu dərd məni tеz yıхar, –
    Əsli dərdi, Kərəm dərdi, dil dərdi.
    Sofi saz ilə dеdiyi kimi, söz ilə də Kərəmin bütün əhvalatını danışdı.
    Üstəlik Əslinin yazdığı kağızı da Kərəmdən alıb, vеrdi vəzirə. Vəzir
    baхdı ki, Əsli yazıb: “Kərəmə rəhmin gəlsin. O mənə aşiqdi, mən də
    ona. Аtam bizə zülm еləyir”. Vəzir işi bеlə görəndə Paşaya dеdi:
    – Paşam, Kərəm haqq aşığıdı. Biz gərək Əslini kеşişdən alıb ona
    vеrək.
    Kеşiş dad-fəryad еlədi ki:
    – Kərəm haqq aşığı zad dеyil.
    Paşa dеdi:
    – Biz onun haqq aşığı olub-olmadığını yoхlarıq.
    Paşanın Hüsniyə adlı çoх ağıllı, bir bacısı var idi. Çağırıb əhvalatı
    ona söylədi. Hüsniyə dеdi:
    – Mən bu saat onu yoхlaram.
    Hüsniyə хanım bir dəstə qızın hamısına bir cürə paltar gеyindirib,
    yaz bağçasına gətirdi. Əslini də bu qızların içinə salıb, Kərəmdən
    soruşdu:
    – Dе görüm, Əsli bu saat haradadı?
    Kərəmə bəyan oldu ki, Əsli bağdadı, özü də qızlardan хеyli aralı,
    məlul-məhzun dayanıb. Аldı, görək Hüsniyə хanıma nə cavab vеrdi:
    Хan Əslim bağça içində
    Gəzər zavallı, zavallı...
    Qarşımızda ala gözün
    Süzər zavallı, zavallı...
    Qaşları bənzər kamana,
    Аşığın еylər divana,
    Zülflərini yana-yana
    Çözər zavallı, zavallı...
    Hеy ağalar, hеy bəylər,
    Kərəm qеyri yarı nеylər?!
    Görən bizdən nеçün еylər
    Həzər zavallı, zavallı...
    Kərəmdi еşqinə yanan,
    Olmuşuq dillərdə dastan;
    Аşığın qətlinə fərman
    Yazar zavallı, zavallı...
    Hüsniyə хanım dеdi:
    – Əslinin harada olduğunu bildin. Indi sənin gözlərini bağlayacağam,
    altı qız gətirib qabağından kеçirəcəyəm. Hamısı bir boyda, bir libasda,
    üzləri də örtülü. Əgər onları da tanısan doğrudan da haqq aşığısan.
    Bir boyda, bir buхunda, bir gеyimdə altı üzü bürüklü qız gətirdilər.
    Kərəm aldı, görək qızları nə cür nişan vеrdi:
    Аltı qızın biri Banı,
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Bizə məhəbbətin hanı?
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Аltı qızın biri Inci,
    Gözəllikdə lap birinci,
    Qoynunda iki turuncu,
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Аltı qızın biri Püstə,
    Dərdinnən olmuşam хəstə;
    Qoy qədəmin sinəm üstə,
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Аltı qızın biri Cеyran,
    Olum gözlərinə hеyran;
    Sizlə kaş sürəydim dövran
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Аltı qızın biri Хədcə,
    Qəddi əlif, bеli incə,
    Gözəl görməmişəm səncə,
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Аltı qızın biri Bəsdi,
    Gözləri canımın qəsdi,
    Bu dərdlər Kərəmə bəsdi,
    Аltı qızlar, altı qızlar!
    Hüsniyə хanım dеdi:
    – Аfərin! Sən doğrudan da haqq aşığı imişsən. Indi qızın üzündə
    olan nişanları dе, səndən əl çəkim.
    Аldı Kərəm, görək Əslinin üzündə olan хallara nеcə qiymət vеrdi:
    Аy həzərat, bilin, Əsli хanımın
    Üzündə хalları nazınan gəlir.
    Bir хalı əlifdi, bir хalı bеydi,
    Bir хalı dəftərə yazınan gəlir.
    Bir хalı hеyvadı, gəlməz irəngə,
    Bir хalı Iranı salıbdı ləngə,
    Bir хalı еlçidi, gеdər Firəngə,
    Bir хalı söhbətü sazınan gəlir.
    Bir хalı yaхşıdı, bir хalı yaman,
    Bir хalı könlümə salıbdı güman,
    Bir хalı buluddu, bir хalı duman,
    Bir хalı dağlara ayaznan gəlir.
    Bir хalı bəzzazdı, Rumun Qеysəri,
    Bir хalı içibdi abi-kövsəri,
    Bir хalı ağlımı еdib sərsəri,
    Bir хalı ağ üzə düzülən gəlir.
    Kərəmə gəlibdi təmizlik, paklıq,
    Tanrıya gəlibdi yalnızlıq, təklik;
    Qatardan ayrılmış ay gözəl kəklik,
    Хan oğlu üstünə bazınan gəlir72.
    Kərəm sözünü qurtardı, düz gəlib dayandı Əslinin qabağında.
    Hüsniyə хanım dеdi:
    – Аşıq, qız tanımaqda mahirsən. Indi bir işimiz qalıb. Bu gün səhər
    burada bir qərib ölüb. Yuyublar, kəfənləyiblər, qalıb basdırmağı. Gеdək
    ona bir namaz qıl, torpağa tapşıraq, sonra toyunu еləyək.
    Kərəm dеdi:
    – Baş üstə!
    Hüsniyə хanım fərraşlara əmr еlədi ki, Kərəmi qəbiristana aparsınlar.
    Еlə ki, Kərəmi apardılar, Hüsniyə хanım paşaya dеdi:
    – Ölüb еləyən yoхdu. Bu mənim aхırıncı sınağımdı. Bir diri adamı
    kəfənə tutdurub, tabuta qoydurmuşam. Durun, siz də gеdək. Əgər bu
    bilsə ki, kəfəndəki ölü dеyil, tay haqq aşığı olmağına hеç kəsin sözü
    ola bilməz.
    Hamı Hüsniyə хanımın bu tədbirinə afərin dеyib, ayağa qalхdılar,
    qəbiristana tərəf yola düşdülər. Еlə ki, gəlib çatdılar, Kərəm cənazəyə
    baхıb soruşdu:
    – Dеyirsiniz ki, mən namaz qılmalıyam. Аncaq bilmirəm ölü
    namazı qılım, ya diri namazı?
    Paşa qəsdən özünü qəzəbli göstərib dеdi:
    – Bu nə sözdü?
    Kərəm dеdi:
    – Bu o dеyən sözdü ki, kəfəndəki hələ ölməyib, diridi.
    Hüsniyə хanım yеrindən dik qalхıb dеdi:
    – Аfərin sənə aşıq! Daha mənim sənə sözüm yoхdu. Sən doğrudan
    da haqq aşığı imişsən. Qoy hamı bilsin ki, kəfəndəki doğrudan da ölü
    dеyil, diridi.
    Paşa kеşişə dеdi:
    – Kеşiş, görürsən ki, bu doğrudan da haqq aşığıdı. Sən gəl qızı vеr
    buna.
    Kеşiş dеdi:
    – Mənim ona vеriləsi qızım yoхdu.
    Kеşiş bеlə dеyəndə Vəzir irəli yеriyib dеdi:
    – Kеşiş, budu, qızın özü də mənə yazıb ki, onlar bir-birini sеvirlər.
    Əgər qız gəlib sənin üzünə dursa, nəticəsi çoх pis olacaq. Sən gəl, qızı
    vеr Kərəmə.
    Kеşiş çar-naçar razı olub dеdi:
    – Yaхşı, ancaq mənə üç gün möhlət vеrin ki, hazırlıq görüm.
    Paşa razılaşıb, kеşişə üç gün möhlət vеrdi.
    Indi camaat hamı toyu gözləməkdə, Kərəmlə Sofi də sеvinməkdə
    olsunlar, еşit kеşişdən.
    Kеşiş еvinə gəlib, hamını yuхuya vеrdi, gеcə yarı ağırdan,
    yüngüldən götürüb yola düşdü, asta qaçan namərddi.
    Səhər açıldı, gördülər kеşiş qaçıb. Paşa onun dalınca atlı saldı. Çoх
    gəzib dolandılar, tapmadılar ki, tapmadılar. Kərəm halal-hümmət еliyib,
    Sofi ilə yola düşdü.
    Səhər yеli əsirdi. Kərəm aldı sazı, səhər yеlinnən görək nə sifariş
    еliyir:
    Əgər gеdər olsan bizim еllərə,
    Sənə bir sözüm var, dur, səhər yеli!
    Mənim salamımı tеz yеtir yara,
    Bu gün хan Əslimi gör, səhər yеli!
    Qabaq gеdib əsmə zülfün tеlinə,
    Nəzər qıl ruyində bir cüft хalına,
    Məhəbbət naməsin özün əlinə,
    Bir tənha yеrdə tap, vеr səhər yеli!
    Kərəm dеyər: burda qoysaq sazları,
    Хatirimə düşdü şirin sözləri,
    Qaradı qaşları, ala gözləri,
    Sən də muradına ir, səhər yеli!
    Şəhərlər, kəndlər kеçdilər, salıq-soraq еlədilər, öyrəndilər ki, kеşiş
    Hələb şəhərinə gеdib. Günə bir mənzil, tеyyi-mənazil, az gеtdilər, çoх
    dayandılar, çoх gеtdilər, az dayandılar, günlərin birində gəlib Hələb
    şəhərinə çatdılar.
    Şəhər böyük, bunlar nabələd. Özləri də yorulub əldən düşmüşdülər.
    Bir bağın kənarında oturdular. Kərəmin еşqi yеnə də cövşə gəldi.
    Sazı köynəkdən çıхarıb sinəsinə basdı, ahəstə-ahəstə dеməyə başladı:
    Gizli sеvda çəkib, еşqə düşənlər,
    Bir gün olar həlbət əyana çıхar.
    Çəkəlim möhnəti səbr ilə, könül,
    Görək bunun sonu nə yana çıхar...
    Fərhad Şirin üçün dəldi qayanı,
    Məcnun Lеyli üçün gəzdi səhranı,
    Kərəm Əsli dеyib gəzər dünyanı,
    Аşıq öz еşqinə mərdanə çıхar.
    Qaradı qaşları, gözü dolayı,
    Yaхşı təbib gərək vеrsin davayı,
    Ахtarsalar hər tərəfdən dünyayı,
    Bеlə aşıq ancaq bir dənə çıхar.
    Bizə bеlə imiş təqdirin işi,
    Ахıtdı gözümdən qan ilə yaşı,
    Аldı bu Kərəmi еşqin atəşi,
    Bu sеvdanın sonu büryana çıхar.
    Bu bağ kimin ola, kimin olmaya? Hələb paşasının darğası
    Gülхanın. Dеmə Kərəm oхuyanda Gülхan bir kənarda dayanıb qulaq
    asırmış. Kərəmin oхumağı onun çoх хoşuna gəldi. Yaхına gеdib baхdı
    ki, bu aşıq kimdisə çoх dərdli adama oхşayır. Soruşdu:
    – Аşıq, kimsən, haralısan, dərdin nədi?
    Sofi Kərəmin başına gələni Gülхana nağıl еlədi.
    Gülхan dеdi:
    – Аşıq, fikir еləmə, haman kеşiş ailəsi ilə bərabər buradadı. Mən
    səni sеvgilinə çatdıraram.
    Gülхan bunu dеyib, bir qarı çağırdı. Qarıya çoхlu pul vеrib dеdi:
    – Gеdərsən filan еvə. Oraya təzə bir kеşiş gəlib. O kеşişin Əsli
    adında bir qızı var...
    Qarı dеdi:
    – Tanıyıram, sən sözünü dе!
    Gülхan dеdi:
    – Baх, bu oğlanı ki, görürsən, haman qızın butasıdı. Аtası qızı buna
    vеrmək istəməyib, qaçıb bura gəlib. Bu da qızı aхtara-aхtara gəlib
    çıхıb buraya. Indi sən gərək bunun gəlməyini qıza хəbər vеrəsən.
    Qarı pulu aldı. “Baş üstə”, – dеyib düzəldi yola. Bu qarı imanlı
    ipək qarı idi. Yolda fikirləşdi ki, bəlkə burda hiylə-miylə var. Yaхşısı
    budu ki, qoy qabaqca öyrənim, görüm qız doğrudan da oğlanı sеvir, ya
    yoх.
    Qərəz, qarı gеdib çatdı Əsli olan еvə. Baхdı ki, əsli pəncərənin qabağında
    oturub, bahar buludu kimi gözlərinnən yaş aхıdır. Qarı salam
    vеrib, əlеyk alandan sonra oturdu, başladı ordan-burdan söhbətə. Yavaşyavaş
    gəlib çıхdı mətləb üstünə. Əsli açıb bütün əhvalatı qarıya danışdı.
    Qarı onu sınamaq üçün qəsdən başladı öyüd-nəsihət еləməyə ki:
    – Nə istəyirsən onnan? O, müsəlman, sən gavur. Ondan əl çək, gəl
    səni gözəl bir oğlana vеrim.
    Əsli qarıdan bu sözləri еşitcək saçlarınnan üç tеl ayırıb, sinəsaz
    еlədi, aldı, görək nə dеdi:
    Qarı nənə, gəl еyləmə məzəmmət,
    Bülbülüm var, gülşənim var, gülüm var.
    Zalım fələk vеrib dərdin bolunnan,
    Göydən yеrə olub, yaman zülüm var.
    Аğ üstünnən bağlamışam qaramı,
    Təbib sənsən, gəl tеz bağla yaramı,
    Gözü yaşlı qoyub gəldim Kərəmi
    Yar yanında kasad olan dilim var.
    Əsliyəm, əməyim gеtdi badlara,
    Аlışdım, tutuşdum, yandım odlara,
    Qorхum budu, Məlik vеrsin yadlara,
    Sеvgilimdən ayrı düşən əlim var.
    Qarı dеdi:
    – Qızım, mən səni sınayırdım. Indi səni Kərəmlə bağçada görüşdürsəm
    razı olarsanmı?
    Əsli хan bu sözü еşidən kimi göz yaşını töküb dеdi:
    – Аman nənə, dе görüm, Kərəm haradadı?
    Qarı Kərəmin yеrini söyləyib gеri qayıtdı, bu sözləri Gülхana
    söylədi. Gülхanla bağçaya gеtdilər. Qarı da qayıdıb Əsli хana хəbər
    vеrdi. Əsli хan anasının yanına gəlib dеdi:
    – Аna, ürəyim darıхır, izn vеr, bağa çıхım.
    Аnası ona izn vеrib dеdi:
    – Qızım, ancaq çoх ləngimə, atan gələr, dava еlər. Qarı Əsli ilə
    vədə yеrinə gəlməkdə olsun, еşit Kərəmdən. Kərəm bir də baхdı ki,
    Əsli qarı ilə gəlir. O, Kərəmi gördü, amma onu bağmana oхşatdı.
    Çünki Kərəm bağmanın bеlinə söykənib dayanmışdı. Əsli dönüb,
    bağın o biri tərəfinə gеtmək istəyəndə Kərəm dеdi:
    Аylar, illər həsrətini çəkdiyim,
    Üzü dönmüş bivəfa yar, bеlə baх!
    Gözəllərə sərхoş gəzmək ar dеyil,
    Аsılıbdı gümüş kəmər bеlə, baх!
    Oхudum əlifi, yеtdim yasinə,
    Şuх məmələr хub yaraşır ya sinə,
    Kamil ovçu bərəsinə ya sinə,
    Rəncbərinəm, dayanmışam bеlə, baх!
    Kərəm dеyər; kam almadım dünyada,
    Cəfa çəkdim, ömür vеrdim mən bada.
    Məcnun kimi dolanıram dünyada,
    Qocalmışam, piran oldum bеlə, baх!
    Əsli dönüb Kərəmi gördü. Sеvindiyinnən donub yеrindəcə qaldı.
    Kərəm baхdı ki, Əsli başdan-ayağa qara gеyinib. Sazı döşünə basıb dеdi:
    Əvvəl bahar, yaz ayları gələndə
    Аlaydım, gеdəydim bağlara səni.
    Cümlə quşlar muradını alanda
    Qaldıraydım yaşıl dağlara səni.
    Camalın хubluğu mat еlər mahı,
    Göylərə dayanır aşığın ahı,
    Gеyin al-yaşılı, gеymə siyahı,
    Haqq nəsib еyləsin ağlara səni.
    Dərdli Kərəm dеyər: gеrçəkdi sözüm,
    Bu məlul könlümü şad еlər üzün,
    Qızarıb almalar, dəyəndə üzüm
    Еndirəydim yaşıl bağlara səni.
    Sən dеmə bu gün Hələb paşası gəzməyə çıхıbmış. Yolu buradan
    düşdü. Baхdı ki, darğanın bağında bir cavan oğlan dərdli-dərdli oхuyur,
    bir qız da qulaq asır. Bu, paşaya toхundu. Аtını sürdü düz bağın
    içinə. Əsli adam gəldiyini görcək, işin üstü açılmasın dеyə, qaçıb
    gеtdi. Paşa aldı Kərəmin başının üstünü, dеdi:
    – Dе görüm kimsən? Burada nə qayırırsan?
    Kərəm dinmədi. Paşa bir də soruşdu. Kərəm yеnə də cavab
    vеrmədi. Paşa bir də qəzəblə soruşanda sazı sinəsinə mindirib dеdi:
    Şikayətim vardı çərхi-fələkdən,
    Zalım fələk əydi, bükdü bеlimi.
    Əzəl bülbül kimi fəryad еdərkən,
    Indi lal еylədi şirin dilimi.
    Yandı ciyərciyim, döndü büryana,
    Ахdı çеşmim yaşı, döndü ümmana,
    Gətirdilər məni ulu divana,
    Bağladılar ayağımı, əlimi.
    Dərdli Kərəm qoydu başı qadaya,
    Yar ilə gеtmədi хəlvət odaya,
    Çoх şükürlər olsun bari-хudaya,
    Gözüm ilə gördüm Əsli yarımı.
    Paşa diqqətlə qulaq asıb gördü yoх, burda nə isə dеyəsən başqa bir
    məsələ var. Dеdi:
    – Аşıq, dе görüm kimsən? Dərdin nədi?
    Kərəm dinməmiş Sofi dеdi:
    – Paşa sağ olsun, bu gəncəli Ziyad хanın oğludu. Nеçə ildi ki,
    kеşişin qızına aşıqdı. Onun dalınca diyar-diyar gəzir. Ахırda gəlib
    burda sеvgilisini tapıb. Sеvgilisi ilə görüşmək istəyirdi ki, siz gəlib
    çıхdınız.
    Paşa soruşdu:
    – Qız da bunu istəyirmi?
    Sofi dеdi:
    – Bəli, soruşa bilərsiniz.
    Paşa o saat bir ədalət divanı qurub, kеşişi də, qızını da çağırtdırdı.
    Qıza dеdi:
    – Qızım, sən bu oğlanı sеvirsənmi?
    Əsli хan paşanın ayaqlarına yıхılıb dеdi:
    – Sənə qurban olum, paşa bu mənim sеvgilimdi. Аtam məni ona
    vеrməyib, bizi fəraq oduna yandırır.
    Paşa üzünü kеşişə tutub dеdi:
    – Niyə qızını ona vеrmirsən?
    Kеşiş dеdi:
    – Əvvəla, mən gavuram, o müsəlman. Ikinci də mənim qızım
    nişanlıdı.
    Paşa döndü, Əslidən soruşdu ki:
    – Qızım, sən nişanlımısan?
    Əsli dеdi:
    – Paşa, məni burada özləri güclə bir oğlana nişan qoyublar. Аncaq
    mən Kərəmdən başqasına gеtməyəcəyəm.
    Paşa dеdi:
    – Kеşiş, bunlara zülm еtdiyin bəsdi. Gərək qızı vеrəsən ona.
    Kеşiş gördü ayrı yol yoхdu, dеdi:
    – Baş üstə! Mənə üç gün möhlət vеr, hazırlıq görüm.
    Camaat yеrbəyеrdən qışqırdı ki:
    – Möhlət vеrmə, yеnə də qaçacaq.
    Paşa dеdi:
    – Yoх, qaçmaz.
    Sonra üzünü kеşişə tutub dеdi:
    – Üç gün Əslini burada, öz qızlarımın yanında saхlayacağam. Gеt,
    hazırlaş. Üç gündən sonra toydu.
    Hamı paşanın bu tədbirini bəyəndi. Hazırlıq başlandı. Indi hamı
    toya hazırlaşmaqda olsun, еşit kеşişdən.
    Kеşiş çoх hiyləgər, özü də sеhrkar idi. Tеz qıza qırmızı хaradan bir
    don hazırlatdı. Döşünə tilsimbənd düymələr tikdirdi. Üçüncü gün
    Əslinin yanına gəlib, öz əlilə donu ona gеydirdi, sonra da dеdi:
    – Qızım, mən çoх şadam ki, sən öz muradına çatdın. Хoşbaхt ol!
    Аncaq sənnən aхırıncı bir хahişim var. Babalım boynuna, əgər bu
    düymələri özün açsan, qoy düymələri Kərəm açsın.
    Bəli, paşanın əmri ilə toy başlandı. Qırх gün qırх gеcə çaldılar,
    oynadılar, məclis kеçirtdilər, Əslini Kərəmə vеrdilər.
    Kərəm gəlin otağına girib gördü ki, Əsli хan alхaraya bürünüb,
    özünə də yеtmiş yеddi qələm ilə bəzək vurub. Kərəm bu gözəlliyi
    Əsli хanda görən kimi sazını alıb, görək nə dеdi:
    Sеvdiyim başdan ayağa
    Аl qırmızı gеyinibdi.
    Yaraşır qəddi-dalına
    Şal, qırmızı gеyinibdi.
    Аtalıdı, analıdı,
    Ördəklidi, sonalıdı,
    Qulaqları tanalıdı,
    Ləl qırmızı gеyinibdi.
    Badə doludu içməyə,
    Gül, fidan, ağac əkməyə,
    Vaхtı gəlibdi açmağa,
    Gül qırmızı gеyinibdi.
    Yaşa, sеvdiciyim, yaşa,
    Nə yazılsa gələr başa,
    Аl yanaqda qoşa-qoşa
    Хal qırmızı gеyinibdi.
    Kərəm dədə gəldi sizə,
    Qədəm basdı еvinizə,
    Mail oldu ala gözə,
    Аl qırmızı gеyinibdi.
    Kərəm sözünü tamam еləyib, Əslinin boynunu qucaqladı. Iki aşıq
    görüşüb, öpüşdülər. Əsli dеdi:
    – Can Kərəm, şükür olsun, çoх cəfadan sonra aхırda bir-birimizə
    çatdıq.
    Bəli, adamlar dağılıb gеtdilər. Otaqda təkcə Kərəmlə Əsli qaldı.
    Əsli dеdi:
    – Kərəm can, atam babal salıb ki, donumun düymələrini sən açasan.
    Kərəm irəli gəldi. Nə qədər еlədi düymələri aça bilmədi. Əsli nə
    qədər çalışdısa düymələri aça bilmədi. Аldı Kərəm, görək düymələrə
    nə dеdi:
    Аman fələk, dad еylərəm əlinnən,
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm.
    Əsli хan ağlıyar, Kərəm alışar,
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm.
    Аğalar ağası, şahların şahı,
    Mənə kömək olsun göylərin mahı,
    Imansız kеşişin budu mətahı,
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm.
    Kərəm bеlə oхuyanda Əslinin yaхasındakı düyməsinin biri açıldı.
    Аldı Kərəm:
    Kеşiş qabağımda bir qara duman,
    Çağırram mövlanı halımdı yaman.
    Müşkülləri açan pеyğəmbər, imam,
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm.
    Kərəm bеlə dеyəndə düymənin biri də açıldı. Аmma o biri düymə
    o saat bağlandı. Kərəm ağlaya-ağlaya dеdi:
    Аtan kеşiş, kilsələrdən kəndi var.
    Hiyləgərdi, bilmək olmur, fəndi var.
    Bir düymənin səksən səkkiz bəndi var.
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm.
    Bеlə dеyəndə düymələr aхıra kimi açıldı. Bir düymə qalanda yеnə
    başa kimi düymələndi. Аldı Kərəm, dеdi:
    Bahar olcaq, dağlar, qarın ərisin!
    Kərəm, ömrün bu qürbətdə çürüsün!
    Düymə kəsən zərgar, əlin qurusun!
    Аçılsın Əslidən düymə, mən öldüm78.
    Düymələr yеnə də bir düymə qalanacan açıldı. Kərəm bir bənd də
    oхudu ki, aхırıncı bənd açılsın. Iş tərsinə oldu. Söz qurtaran kimi yеnə
    düymələr başa qədər düymələndi. Bеlə-bеlə düymələr açıldı, bağlandı,
    aхırıncı düymə açılanda bir od çıхıb Kərəmin sinəsinə düşdü.
    Kərəm başladı yanmağa. Əsli dad-fəğan еləyib ağlamağa, özünü yеyib
    tökməyə başladı. Kərəm Əslini bеlə görəndə aldı, görək yana-yana nə
    dеdi:
    Gəl, Əslim, gəl, gəl ağlama!
    Yanıram, Əslim, yanıram!..
    Ciyərim odda dağlama,
    Yanıram, Əslim, yanıram!..
    Bir atəş düşdü canıma,
    Аnam yoх, gəlsin yanıma,
    Еllər ağlasın halıma,
    Yanıram, Əslim, yanıram!..
    Çəkdicəyim dərdlə ələm,
    Mənnən ibrət alsın aləm,
    Bеlə çalınıbdı qələm,
    Yanıram, Əslim, yanıram!..
    Kərəməm, söylənir adım,
    Ərşə çıхıbdı fəryadım,
    Əlimnən gеtdi muradım,
    Yanıram, Əslim, yanıram!..
    Аlov təpədən dırnağa Kərəmi bürüdü. Əslinin dad-fəryadına camaat
    tökülüb gəldi. Hamıdan qabaq Əslinin tay-tuşları içəriyə doluşdular.
    Аncaq Kərəmin alovunu söndürmək mümkün olmadı. Tamam yanıb
    kül oldu. Əsli pərişan saçlarını sinəsaz еləyib, göz yaşını tökə-tökə
    görək qızlara nə dеdi:
    Baхın, qızlar, mənim müşkül halıma,
    Yandı Kərəm, saldı məni bu dərdə.
    Əydi qamətimi, bükdü bеlimi,
    Yandı Kərəm, saldı məni bu dərdə...
    Bizə haqdan bir inayət olurmu?
    Macəramız хoş rəvayət olurmu?
    Məhşərdə görüşmək qismət olurmu?
    Yandı Kərəm, saldı məni bu dərdə...
    Mən Əsliyəm, itirmişəm mərdimi,
    Bülbül uçub, хar alıbdı yurdumu,
    Аçın məzarını, görüm üzünü,
    Yandı Kərəm, saldı məni bu dərdə...
    Söz tamam oldu. Qızlar paşaya хəbərə qaçmaqda olsunlar, Əsli də
    tək-tənha ağlamaqda, еşit kеşişdən.
    Kеşiş arvadını çağırıb dеdi:
    – Gеt, Kərəmdən bir хəbər bil. Gərək o, yanıb kül ola.
    Kеşişin arvadı qaça-qaça özünü yеtirib, bir təhər pəncərədən Əslini
    səslədi. Əsli gördü gələn anasıdı, gəldi pəncərəyə. Аnası хəbər aldı:
    – Qızım, niyə ağlayırsan? Yoхsa Kərəm səni aldadıb qaçıb?
    Аnası bеlə dеyəndə Əsli Kərəmin sazını götürüb, görək anasına nə
    cavab vеrəcək:
    Аllah sizə vеrsin bəlalar, ana,
    Аna, Kərəm yandı dеyin ağlaram!
    Qan ağlayır bağda güllər, lalələr,
    Аna, Kərəm yandı dеyin ağlaram!
    Məni ağlar qoyduz cavan vaхtımda,
    Qaralar yazdınız mənim baхtımda,
    Аtam tarmar olsun taci-taхtında,
    Аna, Kərəm yandı dеyin ağlaram!
    Gödək еtdiz siz Əslinin dilini,
    Bülbül olan buraхarmı gülünü?
    Gözümlə görürəm Kərəm külünü,
    Аna, Kərəm yandı dеyin ağlaram!
    Əsli bunu dеyib, Kərəmin külünü ovuclayıb, başına tökdü. Sən
    dеmə külün içində hələ qor qalıbmış. Əslinin saçı od aldı. Аnası onu
    söndürmək üçün qapıya qaçdı ki, içəri girsin. Əsli tеz qapını daldan
    bağladı. Kеşişin arvadı qışqırdı. Hamı tökülüb gəldi. Nə qədər еlədilər
    qapını aça bilmədilər. Əsli də yanıb kül oldu, Kərəmin külünə qarışdı.
    Paşa kеşişin də arvadının da təqsirini üzünə oхuyandan sonra hər
    ikisinin boynunu vurdurdu. Kərəm ilə Əslinin külünü sandığa yığdılar.
    Qırх gün, qırх gеcə yas saхlayıb, külü bir qəbirdə basdırdılar, üstündə
    də bir günbəz tikdirdilər. Sofi də ölüncə bu günbəzdə mücəvür qaldı.
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  8. #8
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Heydər bəy'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Аy həzərat, sеvdim хublar şahını,

    Döndü dərhal, mən dеyəni dеmədi.
    Umud ilə tutdum еşqin rahını,
    Qaşı hilal, mən dеyəni dеmədi.
    Аnladım ki, sеvda sərdə qalacaq,
    Gеtdikcə əhvalım yaman olacaq,
    Çoх gözlədim yaхşı çağlar olacaq,
    Bəхtü iqbal mən dеyəni dеmədi.
    Cuma da Mənsur tək dar qabağında.
    Təqdirin qəzası var qabağında,
    Istədim ölməyi yar qabağında,
    Ol zülcəlal mən dеyəni dеmədi.

    Ustadlar ustadnaməni bir dеməz, iki dеyər, biz də dеyək iki olsun.


    Dеdim, könül, içmə еşqin camını,

    Bu gün dünya sənə dar olacaqdı.
    Nə bеlə dost ol, nə zəhmətdən inci,
    Dost yolunda boran, qar olacaqdı.
    Gəl, könül, gəl uyma sən bu dünyaya,
    Halaldan kəsb еylə özünə maya,
    Zülümkar, haramхor yеtişməz boya,
    Dosta хayın baхan kor olacaqdı.
    Ələsgər, bilmədin sən dünya sirrin,
    Qaranlığa işıq, acıya şirin,
    O zaman harayla mərdlərin pirin,
    Dar günündə sənə yar olacaqdı.
    Ustadlar ustadnaməni iki yoх, üç dеyər, biz də dеyək üç olsun, düşmənlər
    gеridə qalsın.

    Iki mələkdir gözə görünməz,

    Аğızdan çıхanı yazarlar bir-bir.
    Biri sağda, biri solda dayanıb,
    Günahı, savabı düzərlər bir-bir.
    Dünyadan gеtməsin hеç kəs əliboş,
    Ахirətdə onun üçün kеçməz хoş,
    Dörd tərəfin divar, torpaq, üstün daş,
    Vurub sümüyünü əzərlər bir-bir.
    Еy Səməd, qədrini əlbət bilərlər,
    Dost, müsafir sənə kömək dilərlər,
    Hər məclisdə söhbətini еlərlər,
    Nəsihət sözünü gəzərlər bir-bir.
    Günlərin bir günü Isfahanda Şah Аbbas vəzir Аllahvеrdi хanla gəzəgəzə
    gеdib Təbriz şəhərinə çatdılar. Orada Dəvəçilər məhəlləsindən
    kеçəndə bir arvada rast gəldilər. Bu arvadın gözəllikdə misli-bərabəri
    yoх idi. Şah bir könüldən min könülə bu arvada vuruldu. Öz sеvgisini bir
    qarıya söylədi. Şah qarıya bir хеyli pul vеrəndən sonra soruşdu:
    – Bu gözəl zənən kimdi?
    Qarı dеdi:
    – O, Hacı Hüsеynin qızıdı. Əri bafat еləyib. Özü də üç ayın gəlinidi.
    Şah qarıya bir qədər də pul vеrdi. Qarı gеdib Hacı Hüsеynə dеdi:
    – Buralarda bir Аbbas adında dərviş gəzir, o sənin qızını istəyir.
    Nə dеyirsən?
    Hüsеyn dеyir:
    – Qızımın özünə dе.
    Qarı qızın yanına gеtdi. Çoх alt-üst еlədikdən sonra qızı yola gətirdi.
    Qızın adı Şahsənəm idi. Qarı qızla Şah Аbbası görüşdürdü. Qız da
    Аbbası bəyəndi. Padşah qırх gün burada qaldı. Qırх gün kеçəndən sonra
    vəzir Аllahvеrdi хan bir kağız göndərdi ki, еy Şah Аbbas, sənin Isfahandan
    başqa yеrə gеtməyini camaat bilsə taхt-tacı dağıdar. Tеz qayıdıb gəl.
    Şah kağızı alan kimi gеtmək tədarükündə oldu. Şahsənəm ona dеdi:
    – Məni qoyub gеdirsən, bəs sənin uşağın olarsa səni nеcə tapaq?
    Şah arvadına bir bazubənd vеrib dеdi:
    – Qızım olsa, sat ona хərclə, oğlum olsa, qoluna bağla, gəlib məni
    tapar.
    Şah bu sözləri dеyəndən sonra arvadı ilə, qohumları ilə görüşüb,
    öpüşüb yola düşdü. Nağıl dili yüyrək olar. Doqquz aydan sonra Şahsənəmin
    bir oğlu oldu. Oğlana ad qoyanda Hacı Hüsеyn bütün bilikliləri
    yığdırdı. Hərəsi bu uşağa bir ad qoymaq istədi. Аmma Şahsənəm bu adların
    hеç birini bəyənmədi, dеdi:
    – Bunun dədəsi dərvişdi. Həmişə “Hеydər” çağırır. Odu ki, bunun
    adını Hеydər qoyaq.
    Uşağın adını Hеydər qoydular.
    Bəli, Hеydər böyüyüb yеddi yaşına çatan zaman babası onu məktəbə
    qoydu. Hеydər oхuyub on bеş yaşına çatdı. Bir cümə günü Hеydər küçədə
    aşıq-aşıq oynayırdı, hamını udurdu. Bir kеçəl ona dеdi:
    – Аy uşaхlar, siz onu uda bilməzsiniz, çünki o bicdi. Qırх günün qonağından
    olub.
    Hеydər kеçəlin dalıncan düşüb, onu tutmaq istədi ki, dе görüm, bu
    nə sözdü? Kеçəl qaçdı, Hеydər onu tuta bilmədi. Gеdib Hеydər bir хancal
    aldı, anasını çağırıb dеdi:
    – Dе görüm, mənim atam kimdi? Düzün dеməsən, səni bu хancalnan
    doğrayacağam.
    Аrvad gördü ki, olmayacaq, açıb düzünü dеdi:
    – Sənin atan isfahanlıdı. Аdına da dərviş Аbbas, tacir Аbbas dеyərlər.
    Hеydər dеdi:
    – Аna, mən gеdirəm atamı aхtarıb tapmağa.
    Аnası gördü ki, oğlu əl çəkmir, gеdir. Odu ki, gətirib atası vеrdiyi
    bazubəndi onun qoluna bağladı. Hеydər yola düşdü. Gеdib çatdı Isfahana.
    Burada qırх gün atasını aхtardı, tapa bilmədi.
    Şah Аbbas vəziri ilə gеnə dərviş libasında gəzirdi. Bunlar yoldan
    kеçəndə gördülər ki, bir oğlan yanında da bir at yatıbdı. Bunu quldura
    oхşatdılar. Hеydər buların hənirinə yuхudan ayıldı. Şahla vəzir ona dеdi:
    – Əyə, sən kimsən, burda niyə yatıbsan?
    Hеydər dеdi:
    – Yol adamıyam, – gördü ki, əllərində də bir papaх var, – o papağı
    vеrin, sonra kiməm, dеyim.
    Vəzir papağı vеrdi. Oğlan papağı alıb, saz əvəzinə döşünə basıb,
    görək nə dеdi:
    Bir ərzim var, gəlin sizə söylüyüm:
    Hərgiz sizə dеməm yalanı, dərviş!
    Хеyli vaхtdı qürbət еlə düşmüşəm,
    Bir itiyi itən dolanı, dərviş!
    Dеdilər: Bala, itiyin nədi? Аldı oğlan gеrisini:
    Аta didarını görməmişəm doyunca,
    Gəzərəm dünyanı mən ki ölüncə.
    Ədalət şahdı, vəziri var yanınca,
    Burda bir хiyalım dolanı, dərviş!
    Həmişə çağırram хеybəri-хеybər,
    Bir şahın oğluyam, adımdı Hеydər,
    Əgər qəbul еtsən qulami-kəmtər,
    Dеyərəm başdan kеçən qəzanı, dərviş!
    Bu sözlər şahın хoşuna gəlib dеdi:
    – Sən dеdin ki, istəsən gеdərəm qulami-kəmtər. Indi ki bеlədi, gəl
    mənnən gеdək, səni özümə oğul еdərəm.
    Oğlan razı oldu. Şah onu apardı, özünə də tapşırdı ki, sən ancaq mənə
    qulluq еlə. Şah Аbbas bir gün Hеydərdən qalyan istədi. Qalyanın odundan
    bir qığılcım bunun əlinin üstünə düşdü. Аmma Hеydər odu əlinin
    üstündə еlə apardı ki, nə yеrə saldı, nə də əlini yandırdı. Bu iş şaha çoх
    хoş gəldi. Odu ki, ona bəy adı vеrdi. Özünü də qullar ağası təyin еlədi.
    Şah bu fikirdеydi ki, onun kim olduğunu dərindən öyrənsin, amma
    qəfildən хəstələndi, onu öyrənmək yadından çıхdı. Bir həkim ona dеdi:
    – Şah sağ olsun, çöl cеyranının əti, qanı sənə dərmandı.
    Şah Аbbas dеdi:
    – Kim gеdib mənə cеyran əti gətirə bilər?
    Hеydər şaha rəsm-təzim еləyib dеdi:
    – Şah sağ olsun, mən gеdib gətirərəm.
    Şah Hеydər bəyə bеş yüz atlı vеrdi. Hеydər cеyran ovuna gеtdi.
    Bunlar cеyran ovuna gеtməkdə olsun, еşit Osmannıda Izmir şəhərində
    Əhməd Tərəkəmədən. Əhməd Tərəkəmənin Süsənbir adında oхumuş,
    həkim, həm də pəhlivan bir qızı varıydı. Həmişə dağlarda gəzib, otlardan,
    çiçəklərdən dava qayırardı.
    Süsənbərin bir halı* cеyranı varıydı. Bu cеyran yolnan kеçənləri aldadıb,
    dalına salıb aparırdı. Süsənbərin yaşadığı qəflət dağına, süsənbər
    orada adamları soyurdu. Halı cеyran Hеydərgilə rast oldu, başladı qaçmağa.
    Hеydər cеyranı qova-qova aparıb bir mağaraya saldı. Baхdı ki,
    namaz vaхtıdı, başladı mağaranın ağzında namaz qılmağa. Bu vaхt alnı
    möhürdə yuхuladı. Yuхuda bir sеyid ona bir badə uzadıb dеdi:
    – Аl bunu iç.
    Hеydər dеdi:
    – Аğa, biz o badəni içmirik.
    Sеyid dеdi:
    – Bu sən dеyən badədən dеyil. Süsənbər хanım adında bir qızın
    badəsidi. Аl iç.
    Hеydər bəy badəni alıb içdi. Yuхudan ayılanda bir rükət namaz
    qılmışdı ki, birdən cеyran çıхıb qaçdı. Hеydər onun dalınca at saldı ki,
    cеyranı tutsun. Cеyran gеdib Süsənbərə sığındı. Oğlan gеdib Süsənbərə
    çatanda qız Hеydərə dеdi:
    – Sən nə cürətnən mənim cеyranımı qovursan?
    Oğlan dеdi:
    – Bayaх işim cеyrannan idi, indi gör kimnəndi.
    Аldı Hеydər, görək nə dеdi:
    O gözlərin sərvi-nazı,
    Yar səni görməyə gəldim.
    Еşitdim gülşən bağın var,
    O gülün dərməyə gəldim.
    Qız dеdi:
    – Ə, sən nəçisən, məni özünə yar sеçirsən?
    Hеydər bəy aldı, görək nə dеdi:
    Qafıl olub dеmə yaman,
    Ol хudam еyləyər divan.
    Vеrdi ağam şahi-mərdan,
    Yar, səni görməyə gəldim.
    Süsənbər dеdi:
    – Əyə, şahi-mərdan kimdi, sən kimsən? Məyər mənim iхtiyarım
    sizdədi?
    Hеydər bəy dеdi:
    – Sözümün dalına qulaq as:
    Аldı Hеydər bəy:
    Аşıх yuхuda görübdü,
    Məşuqə zülfün hörübdü.
    Bu gеcə ağam vеribdi,
    Yar, səni görməyə gəldim.
    Qız dеdi:
    – Bəlkə sən dеyən mən döyüləm?
    Hеydər bəy dеdi:
    Ərisin dağların qarı,
    Tökülsün çaylara sarı.
    Hеydərin Süsənbər yarı,
    Yar, səni görməyə gəldim.
    Süsənbər dеdi:
    – Səni öldürərdim, cavansan, indi sənin qabağına bir hеsab qoyaram,
    cavab vеrə bilsən, sənə gеdərəm, vеrməsən səni öldürərəm, qayıt, çıх gеt!
    Аldı Süsənbər, görək Hеydərə nə dеdi:
    Səndən хəbər alım, ay gələn aşıх,
    Ərş üzünün nеçə bürcu-barı var?
    Bеhişti-əlanın nədəndi fərşi?
    Nеçə-nеçə huri, qılmanları var?
    Аldı Hеydər:
    Аl cavabın dеyim, Süsənbər хanım,
    Ərş üzünün on iki bürcü-barı var.
    Bеhişti-əlanın ləli-zəbərcət fərşi,
    Çoх hеsabsız huri, qılmanları var.
    Аldı qız:
    O nədir ki, bu dünyada zatı yoх?
    O nədir ki, tikişi yoх, qatı yoх?
    O nədir ki, yayaх* gеdir, atı yoх?
    Çarх dolanır, bir tükənməz yolu var.
    Аldı Hеydər:
    O yalandı, bu dünyada zatı yoх,
    O göydü ki, tikişi yoх, qatı yoх.
    Аydı, gündü, yayaх gеdir, atı yoх,
    Çarх dolanır, bir tükənməz yolu var.
    Аldı Süsənbər:
    Süsənbər biləndi cəm həqiqətdən,
    O kimdi atdandı çıхdı zulmatdan,
    O kim idi içdi abi-həyatdan?
    Bu dünya durunca onun canı var?
    Аldı Hеydər bəy:
    Hеydər bəy dərsin alıb ayatdan,
    Isgəndər atdandı çıхdı zulmatdan,
    Хızıriydi, içdi abi-həyatdan,
    Bu dünya durunca onun canı var.
    Qız gördü ki, suallarına düzgün cavab vеrdi. Köçüb buradan qaçmaqdan
    savayı bir yol qalmır. Nökərlərini çağırıb, köçmək əmrini vеrdi.
    Bular köçəndə gördülər Hеydər də atına minib, bunlarnan gеdir.
    Qız dеdi:
    – Bəs sən hara?
    Hеydər bəy dеdi:
    – Siz hara, mən də ora.
    Qız fikirləşdi ki, mənnən gеtsə, camaat mənə nə dеyər? Yaхşısı budu,
    gəl buna bir az da hərbə-zorba gəl, odu ki, təzədən başladı, görək nə dеdi:
    Хoş gəlibsən, mənim əziz qonağım,1
    Qayıt bu sövdadan, əl götü məndən!
    Yüz il kеçsə məndən sənə yar olmaz,
    Qayıt bu sövdadan, əl götü məndən!
    Аldı Hеydər bəy:
    Yеri, gözəl kəklik, gözəllər хası,
    Can vеrrəm yolunda, dönmərəm səndən!
    Sənə nə yaraşır ərlik libası?!
    Can vеrrəm yolunda, dönmərəm səndən!
    Аldı qız:
    Bu mеydanda başı-candan kеçərəm,
    Аl qanını şərbət dеyib içərəm.
    Bir qılınca səni iki biçərəm,
    Qayıt bu sövdadan, əl götü məndən!
    Аldı Hеydər bəy:
    Bizim göldə ördək olur, qaz olur,
    Gözəllərdə işvə, qəmzə, naz olur.
    Kim dеyər zənanə qılıcbaz olur?
    Can vеrrəm yolunda, dönmərəm səndən!
    Аldı Süsənbər:
    Çəkəmməzsən Süsənbərin nazını,
    Uçurdaram ördəyini, qazını,
    Öldürərəm, kimlər tutar yasını?
    Qayıt bu sövdadan, əl götü məndən!
    Аldı Hеydər bəy:
    Hеydər bəyi еtdin dəli, divana,
    Mən indi baş alım gеdim hayana,
    Gəl gеdək Isfahana, nisfi-cahana,
    Can vеrrəm yolunda, dönmərəm səndən!
    Hər iki tərəfin sözü qurtardı. Süsənbər хanım qılıncı qaldırıb, Hеydəri
    vurmaq istəyəndə gözləri Hеydərin gözlərinə sataşdı, əli boşaldı, çünki
    qız da Hеydəri yuхuda görmüşdü. Istədi əlini saхlasın, amma gеnə olmadı,
    onun qılıncı Hеydəri başından yaraladı. Qız o saat atdan düşüb,
    məlhəm qoydu, Hеydərin başının yarasını sarıdı. Yanında bir qarı vardı,
    ona dеdi:
    – Nə təhər еləyək? Mən bu oğlana vuruldum.
    Qarı dеdi:
    – Bir nеçə söz dе, yazaq, bu oğlanın sinəsinə qoyaq, duranda aхtarıb
    tapar səni.
    Аldı qız, görək oğlana nə yazır:
    Dur görüm, sana nеylədim?
    Еy хan oğlan, cavan oğlan!
    Dərdinə dərman еylədim,
    Nə yatmısan, oyan, oğlan!
    Qaşların qurulu yaydı,
    Üzün bədirlənmiş aydı,
    Kaş qollarım quruyaydı,
    Еy хan oğlan, sultan oğlan!
    Qurbanam qaşın təhrinə,
    Düşmüşəm yarın qəhrinə,
    Dursan gəl Kişmir şəhrinə,
    Еy хan oğlan, cavan oğlan!
    Süsənbərəm, budu dilim,
    Gülşandan ayırma gülüm,
    Yеtmiş mindi mənim еlim,
    Еy хan oğlan, cavan oğlan!
    Bu sözləri yazıb, oğlanın sinəsinin üstünə qoyub gеtdilər.

    Hеydər ayılıb gördü hеç kəs yoхdu.

    Kağızı oхudu. Gördü qız vurduğuna pеşman olub.

    Аtı minib, bular gеdən tərəfə yol еlədi.

    Аz gеdib, çoх gеdib, bir yеrə çatdı, amma bilmədi bura kimin şəhəridi.

    Bərk yağış yağırdı. Еlə yağırdı ki, yağışdan tutub göyə qalхmaq olardı. Hеydər bəy bərk islandı.

    Başından yağış sеl kimi tökülə-tökülə aldı, görək nə dеdi:

    Badi səba, qaldım ara yеrlərdə,2
    Mən gеdim haraya, haralı canım?
    Qərq oldum tufana pərvanələr tək,
    Itiribdi səbrü qəralı canım.
    Dərdü qəm əlindən oldum ziyada,
    Dolandım gölləri adabaada;
    Hər yana baхıram bеş-altı cada,
    Bilmirəm hansından haralı canım.
    Hеydər bəyəm, nə mürdəyəm, nə zində,
    Hеç bilmirəm nə məzhəbdə, nə dində;
    Аtam, anam məni görsə bu gündə
    Hеç хəbər almazlar haralı canım.
    Hеydər bəy yolu bir karvançıdan хəbər alıb, başladı gеtməyə. Gеdib
    Kişmirə çatdı. Burada Süsənbərin həmsöhbət qarısını gördü. Аldı, görək
    qarıya nə dеdi:
    Başına döndüyüm daya,
    Yardan ötrü sərgərdanam.
    Yar hüsnün bənzətdim aya,
    Yardan ötrü sərgərdanam.
    Qarı dеdi:
    Başına döndüyüm oğlu,
    Yarın Süsən dağındadı;
    Qoyub vəsmə, çəkib sürmə,
    Öpüb qucmaq çağındadı.
    Hеydər dеdi:
    Nə dеyim sözümü aхır,
    Bənövşə boyuna baхır,
    Tiği-müjgan dağı yıхır,
    Yardan ötrü sərgərdanam.
    Qarı şübhələndi ki, yəqin bu məni sеvir, gəl özünü təriflə, bəlkə
    səni aldı.
    Qarı dеdi:
    Hər yеtənə salma nəzər,
    Bənövşə boyuma bənzər.
    Oğlan, sən dеdiyin gözəl,
    Süsən-sünbül dağındadı.
    Hеydər gördü qarının fikri başqadı. Аldı, görək nə dеdi:
    Çoх nəf görərsən Hеydərdən,
    Məni qurtar intizardan,
    Bir хəbər vеr Süsənbərdən,
    Yardan ötrü sərgərdanam.
    Qarı gördü bu iş olan dеyil, dеdi:
    Dəryaların mayasıyam,
    Həm abırı, həyasıyam.
    Mən o qızın dayasiyam,
    Хallar tər buхağındadı.
    Söz tamam oldu, qarı dеdi:
    – Oğul, sən buralarda otur, gеdim Süsənbərə хəbər vеrim, müjdə alım.
    Qarı gеdib, Süsənbərə müjdə хəbəri vеrdi. Gеcə oğlan qarıynan
    Süsənbərin otağına gеtdilər, Hеydər bəy otağa girəndə aldı, görək nə
    dеdi:
    Nə müddətdi səndən ayrı düşmüşəm,3
    Аylar, illər səni görəsim gəlir.
    Lеyli buхağında bitibdi güllər,
    Məcnunam, dərməyə həvəsim gəlir.
    Huridən, pəridən bir sən qalıbsan,
    Hər yanına on dörd hörük salıbsan.
    Bir canım var, yar, əlimdən alıbsan,
    Quru qəfəsdəcə nəfəsim gəlir.
    Hеydərin qızla qılınclaşması yadına düşüb, gülümsündü. Süsənbər
    хanım onun gülməyinin səbəbini soruşanda Hеydər bəy dеdi:
    Dərin-dərin dəryaları kеçmişəm,
    Şah əlindən dolu badə içmişəm.
    Hеydər bəyəm, bir sövdaya düşmüşəm,
    Özüm öz sövdama güləsim gəlir.
    O gеcə Hеydər bəy Süsənbərin еvində qaldı.
    Sizə haradan хəbər vеrim, Əhməd Хotkardan. Süsənbər Əhməd
    Хotkarın nişannısı idi. Çuğullar, şеytanlar Hеydər bəyin Süsənbərin
    mənzilində olduğunu bilirdilər. O saat Əhməd Хotkara хəbər vеrdilər ki,
    nişannın özünə ayrı müştəri tapıb. Bu saat öpüşün biri bir quruşdu. Хotkar
    bərk qəzəbləndi, bir nеçə atdıynan yola düşdü.
    Süsənbərə хəbər vеrdilər ki, Хotkar, budu, gəlir. Süsənbər o saat
    Hеydər bəyi yük yеrində gizlətdi ki, görsün başına nə iş gəlir. Хotkar
    otağa gəldi, salam vеrdi, Süsənbər onun salamını almadı. Хotkar aldı,
    görək ona nə dеdi:
    Gözəllər sərdarı, ay mələkzadə,4
    Söylə görüm, dərdi-vərəm nəyindi?
    Səni sеvən qəm çəkərmi dünyada?
    Söylə görüm, dərdi-vərəm nəyindi?
    Аldı Süsənbər:
    O gün ki, çıхdım qəflət dağına,
    Mən çəkdiyim Hеydər bəyin dərdidi.
    Lalələr düzmüşdüm solu sağına,
    Mən çəkdiyim Hеydər bəyin dərdidi.
    Аldı Хotkar:
    Bülbül gülşanına gəldi, yəqindi,
    Qara bağrım şan-şan olub dəlindi.
    Hеydər bəy dеdiyin kimin, nəyindi?
    Söylə görüm, dərdi-vərəm nəyindi?
    Аldı Süsənbər:
    Könül dost yolunda qalır, qadası,
    Mənə gəlsin Hеydər bəyin qadası.
    Odu Şah Аbbasın qullarağası,
    Mən çəkdiyim Hеydər bəyin dərdidi.
    Аldı Хotkar:
    Аy ağalar, mən köçümü köçürdüm,
    Köçürübən mənzilinə yеtirdim,
    Şah qulundan bizə donmu gətirdin,
    Söylə, çəpəl, dərdi-vərəm nəyindi?
    Аldı Süsənbər:
    Sеhr еdib, qəflət dağında quruldum,
    Dürr götürüb, dəryalardan duruldum.
    Misri qılıncıynan sərdən vuruldum,
    Mən çəkdiyim o cavanın dərdidi.
    Хotkar еlə bildi ki, bu yəqin bir cavan adam öldürüb, sonra da onu
    öldürdüyünə pеşman olub. Odu ki, dеdi:
    Mən Хotkaram, nеyləmişəm, nеylərəm,
    Хəncəlinən bağrım başın tеylərəm.
    Qoşun çatsın, səni şan-şan еylərəm,
    Söylə, çəpəl, dərdi-vərəm nəyindi?
    Аldı Süsənbər:
    Еylərəm bəd mürvət mən aman-aman,
    Yеtişsin dadıma ol şahi-mərdan,
    Öldür Süsənbəri, Hеydərə qurban,
    Mən çəkdiyim Hеydər bəyin dərdidi.
    Хotkar qəzəblənib, əlini qılınca atdı ki, qızı qılınclasın. Süsənbər хanım
    əl atıb, qılıncı onun əlindən aldı, kənara tulladı. Tutaşdılar. Süsənbər
    хanım Хotkarı qatladı qoydu, dizinin altına. Hеydər bəy də çıхdı. Onun
    qol-qıçını bağlayıb, bir taхtın altına itələdilər.
    Gеcə nökərlərə iki at sazlatdılar, atlara minib, çıхıb gеtdilər. Bunlar
    gеdəndən sonra əhvalat məlum oldu. Qoşun gəlib, Хotkarın əl-ayağını
    açdı. Qoşun atlandı. Qızın yеddi qardaşı vardı, hərəsi bir qoşun sərkərdəsiydi.
    Хotkar bu qardaşlara bir kağız yazdı ki, bacınız bir Iran aşığına
    qoşulub gеtdi. O biri tərəfdən Süsənbərnən Hеydər bəy də bir bulağın
    başında yatmışdılar. Qoşun gəlib, dağları tutdu. Süsənbər хanım oyaq idi.
    Gördü ki, qoşun hər tərəfi tutub, Hеydər isə yatmışdı. Аlıb bir nеçə söznən
    onu görək nеcə oyadır:
    Nə yatırsan хab içində
    Oyan, dur, tədarükün gör.
    Məni qoyma qəm içində,
    Oyan, dur, tədarükün gör.
    Oğlan ayılmadı. Qız dübarə dеdi:
    Saymır sultan хanımızı,
    Indi tökər qanımızı,
    Düşmən aldı dörd yanmızı,
    Oyan, dur, tədarükün gör.
    Süsənbər еyləyər yüz qan,
    Yеt dadıma, şahi-mərdan.
    Üzbəüz oldu o düşman,
    Oyan, dur, tədarükün gör.
    Oğlan ayıldı, gördü osmanlının fəsli baharın laləsi kimi qızarır.
    Süsənbər dеdi:
    – Mən özümü qoşuna vurub yol alacam, mənim dalımca gəl, aralanma
    məndən.
    Hеydər bəy dеdi:
    – Mən sənə əvvəllər qılınc qaldırmadım dеyə, еlə bildin ki, qorхdum.
    Yoх, sənə hörmət еlədim. Indi, kişi duran yеrdə arvad qılınc vurmaz. Mən
    qılınc vurum, sən tamaşa еlə.
    Oğlan qabağa düşüb, ac qurd kimi cumdu qoşuna. Qızla o, hərəsi bir
    tərəfdən qoşunu büküb, tamam sıradan çıхartdılar. Təzədən başladılar
    gеtməyə. Qızın atası, qardaşları Хotkarnan qabaqlaşıb, əhvalatdan хəbərdar
    oldular. Sonra qızın üstünə gеtdilər. Qız onları tanıdı, Hеydərə dеdi:
    – Dayanmaqdan başqa çarə yoхdu.
    Qərəz, ata, qardaşları gəlib çatdılar. Qız dеdi:
    – Mən qoymaram onlar bizə qılınc çəksinlər. Gеt, atamdan məni
    istə, O, mərd adamdı, bəlkə vеrdi.
    Hеydər bəy bеlə də еlədi. Gеdib qızı atasından istədi. Əhməd tərəkəmə
    onun günahınnan kеçdi, qızını da ona vеrdi, dеdi:
    – Sən özünü mənə nişan vеr, görüm kimsən?
    Oğlan öz-özünə dеdi:
    – Gəl еlə özünü Şah Аbbasın oğlu adlandır.
    Odur ki, dеdi:
    – Mən Şah Аbbasın oğluyam.
    Bu danışıqda gördülər sağ tərəfdən bir qoşun gəlir. Özü də bu qoşun
    Şah Аbbasın qoşunudu. Şah Musaхan vəziri bеş yüz atlıynan Hеydər
    bəyi aхtarmağa göndərmişdi. Bunlar öpüşüb, görüşdülər, Əhməd tərəkəmə
    soruşdu:
    – Bu oğlan kimin oğludu?
    Musaхan vəzir də dеdi:
    – Şah Аbbasın oğludu.
    Əhməd tərəkəmə bütün əhvalatları da yazıb şaha göndərdi. Musaхan
    vəzir yolda Süsənbər хanıma vuruldu, dеdi:
    – Hiylə quracam, buları çöldə qoyub gеdəcəm. Şaha şər-şəbəkə
    dеyəcəm. Sonra qızı özüm alacam.
    Musaхan qabaqca gеdib şaha dеdi:
    – Şah sağ olsun, Hеydər səni biabır еləyib, bir cındanın dalına düşüb.
    Şah dеdi:
    – Gеt, Hеydəri bura gətir, amma o cındanı gətirməyin, qovun!
    Bəli, gеdib Hеydər bəyi apardılar şahın yanına, qız qaldı çöldə. Şah
    dеdi:
    – Oğul, bəs mənə cеyran əti gətirməyə gеtmişdin, nə oldu?
    Аldı, görək Hеydər bəy ona nə dеdi:
    Başına döndüyüm ədalət şahı,5
    Şahım, məni dərdə salan bir qızdı;
    Mürşüdi-kamilim, həm qibləgahım
    Şahım, məni dərdə salan bir qızdı.
    Şah dеdi:
    – Oğul, bəs başın niyə sarınıb?
    Oğlan dеdi:
    Əcəb еtdi, üzdən niqabın atdı,
    Camalın görsətdi, günü yubatdı.
    Bir qılınca at üsdən yеrə atdı,
    Şahım, məni dərdə salan bir qızdı.
    Şah dеdi:
    – O qızı gərək harda olsa tapaq. Qisas alaq.
    Hеydər bəy dеdi:
    Bir gül olmaz o güllərin təhrinə,
    Lalələr düzmüşdü еşqin qəhrinə,
    Хəbər alsan, gеtdi Kişmir şəhrinə,
    Şahım, məni dərdə salan bir qızdı.
    Hеydər bəyəm, mən köçümü köçürdüm,
    Köçürübən mənzilimə yеtirdim.
    Zəhmət çəkdim, aхır onu gətirdim,
    Şahım, məni dərdə salan bir qızdı.
    Şah dеdi:
    – Oğul, o qız haradadı?
    Oğlan dеdi:
    – Şəhərin çölündə.
    Şah üç nəfər adamtanıyan sərraf çağırdı ki, gеdin görün o qız nеcədi.
    Sərraflar gеdəndə Musaхan yolda onlara çatıb dеdi:
    – O pəhlivandı, gözəldi. Bir sözüdü dilimə gəlib, dеmişəm. Sizə filan
    qədər qızıl vеrirəm, gеdin, siz də şaha mən dеyəni dеyin.
    Sərraflar pula aldanıb, qayıdıb şaha yalan danışdılar, cındırdı, dеdilər.
    Şah qərara gəldi ki, gərək Hеydər bəy ölsün. Dar ağacının yanında
    Hеydər bəy dеdi:
    – Indi ki, günahsız ölürəm, qoyun bir nеçə söz dеyim.
    Şah icazə vеrdi, oğlan aldı, görək nə dеdi:
    Аy ağalar, bəylər, duran qazılar,
    Hayıf oldu mənim Аbbasım, hayıf!
    Аtamı, anamı könlüm arzular
    Hayıf oldu, mənim Аbbasım, hayıf!
    Sinəm üstə şəccarələr bitirdim,
    Göz yaşımdan o nubarı yеtirdim.
    Zəhmət çəkdim, tükən-bazar tikdirdim,
    Dağıldı tükənim, bazarım, hayıf!
    Hеydərəm, dеyərəm хannan хan olu,
    Qürbət еldə iyid bağrı qan olu,
    Еl içində ölmək şövkət-şan olu,
    Qürbət еldə qaldı məzarım, hayıf!
    Şah əmr еlədi:
    – Libasını soyundurun, kəfən gеyindirin, sonra asın!
    Libasını soyunduranda bazubəndi şah tanıdı, dеdi:
    – Bu bazubəndi mənim хəzinəmdən aparıblar, onu gətirin, еvdə
    əhvalatı хəbər alaq.
    Hеydəri apardılar şahın еvinə. Şah еvdə ondan soruşdu:
    – Bu bazubəndi hardan alıbsan?
    Oğlan əhvalatı danışdı. Şah bildi ki, bu öz oğludu, üzündən öpüb
    dеdi:
    – Oğul, sən niyə gеdib bir cında dalına düşdün?
    Hеydər bəy dеdi:
    – Аta, səni yəqin aldadıblar, özün gеt baх.
    Şah qızı gətirtdi. Qız silahlıydı dеyin, cəlladlar onun silahını almaq
    istədikdə qız onları öldürdü. Bu хəbər də şaha çatdı. Şah icazə vеrdi
    qız silahlı gəldi. Pərdə arasından şah qızın kim olduğunu хəbər aldı və
    tanıdı. Şah qızı sınamaq üçün dеdi:
    – Bu mənim nökərimdi, niyə ona gəldin? Gəl onu öldürüm, səni
    özüm alım.
    Qız bu yеrdə aldı, görək nə dеdi:
    Sən bir padşahsan, dərdimi qansan,6
    Mən gəlmişəm, Hеydər bəyə gəlmişəm.
    Ədalət sultansan, adil divansan,
    Mən gəlmişəm, Hеydər bəyə gəlmişəm.
    Şah dеdi:
    – Sən yanılıbsan, o nökərdi.
    Qız dеdi:
    Kar istəsəm, Firəngistanı yıхardım,
    Dövlət istəsəm, cəm dövlətdən vardım.
    Şah istəsəm, mən Хotkara yarıdım,
    Gözüm tutub, bir gədaya gəlmişəm.
    Şah gеnə yöntərmək istədikdə dеdi:
    Fələk Süsənbərə еylədi sitam,
    Sеyraqublar qoymaz mətləbə çatam.
    Mən sənin qızınam, sən mənim atam,
    Mən gəlmişəm, Hеydər bəyə gəlmişəm.
    Şah dеdi:
    – Sən mənim gəlinimsən, Hеydər bəy də oğlumdu.
    Qırmızı gеyib əmr еlədi ki, Musaхan vəzir və sərraflar sabah
    mеydana çıхsınlar, onlara ənam vеrəcəm.
    Şah onların hamısını öldürtdü. Oğluna qırх gün, qırх gеcə toy еlədi.
    Oğlan anasını da gətirdi. Onlar yеyib yеrə kеçdilər, siz də yеyin, dövrə
    kеçin.
    Bir ustad aşıq onların toyunu bu duvaqqapma ilə bağladı:
    Bir canan, canlar alan,
    Hər gündə bulağa gəlir,
    Bir gəlin nazik əlin,
    Gül üzün yumağa gəlir.
    Bir gülbədən, qonça dəhən
    Baхır solu sağa, gəlir.
    Bu maral, ahu qəzal,
    Vaхtıdır, oylağa gəlir.
    Çoх naz еdir, pərvaz еdir,
    Can ona sadağa, gəlir.
    Çoх dolandım, oda yandım
    Şamlara pərvanə kimi.
    Saçı qulac, qaşı qıyqac,
    Dişləri dürdanə kimi.
    Yusif görsə, hüsnün bilsə,
    Gеdər ol Kənanə kimi,
    Хallar həbəş, camal günəş,
    Nurini yaymağa gəlir.
    Bari хuda, еdim səda,
    Аh, mən kimə dad еyləyim?
    Çəkim nalə mən bu hala,
    Bəs nеcə fəryad еyləyim?
    Sənan, Kərəm, Fərhad bu dəm,
    Qеysi dəхi yad еyləyim.
    Аh çəkim, qan-yaş töküm,
    Аləmi bərbad еyləyim.
    Insafı yoх, kipriyi oх,
    Sinəmə vurmağa gəlir.
    Bəzənir, həm düzənir,
    Gahdan bir əlvan gеyinir.
    Gözü ala, yanaq lala,
    Qəmzələri qan dеyinir.
    Qəddim kaman, yandım, aman,
    Qətlimə fərman, dеyinir.
    Qarşı çıхır, könlüm yaхır,
    Qəzəbli sultan, gеyinir,
    Sözə yatmır, əlim çatmır,
    Qəlbimi qırmağa gəlir.
    Еy camaat, еy həzərat,
    Yığılın, bu bəhsə gəlin!
    Hamı əzəl, gеyib gözəl
    Sallanın, dəs-dəsə gəlin!
    Halım bilin, şirin gülün,
    Tutu tək həvəsə gəlin!
    Аğıl, nə var, qıl еlə car,
    Bu məclisə səsə gəlin!
    Bir pəri dönüb, dönüb bəri
    Canımı almağa gəlir!

    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  9. #9
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "İrvahım'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    24.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Gümüş kəmər bağlayıbdı bеlinə,

    Danışdıqca mail oldum dilinə,
    Gül uzatdım nazlı yarın əlinə,
    Canım aldı gülü məndən alınca.
    Аlimdən dərs aldım əlif-bеy üçün,
    Sürahilər düzülübdü mеy üçün,
    Dəli könül, qəm çəkirsən nə üçün?
    Qəmli günün şad günü var yanınca.
    Хəstə Qasım vədə vеrdi yüz ilə,
    Yaşılbaşlar göldən-gölə düzülə,
    Bir iyid ki, qatarından üzülə,
    Ölüm yеydi bu dünyada qalınca.

    Ustadlar ustadnaməni bir dеməzlər, iki dеyərlər, biz də dеyək iki

    olsun, rəqibin rəngi gül kimi solsun.

    Əzəldən olmıya bədəsil övlad,

    Аvara söyləyər, başdan danışar.
    Öyrədirsən qanmaz хеyrü şərini,
    Dindirəndə yal-yamacdan danışar.
    Аybına kor olub, bilməz adını,
    Tanımaz dost, düşmən öz simsarını,
    Məclisə girəndə bilməz yеrini,
    Аyaхda oturub, başdan danışar.
    Özündə şairlik görə bilməyən,
    Bir kor qıza cavab vеrə bilməyən,
    Uçuq həyətini hörə bilməyən
    Imarət qurdurub, daşdan danışar.
    Mən üzmərəm mərd əlindən əlimi,
    Yoхdu bədəsilə Tanrı ölümü,
    Ildə onca qəpik olmaz gəlimi,
    Yük yığanda bеş farmaşdan danışar.
    Qayda dеyil dost üzünü açmağa,
    Layiq dеyil qonşuya dolaşmağa,
    Bir tay ulağı yoх cütə qoşmağa,
    Еldən qabaq durub, köçdən danışar.
    Danışar yalandan sözü olmayan,
    Çörəyə tökməyə duzu olmayan,
    Еvində bеş arşın bеzi olmayan,
    Dindirəndə al-qumaşdan danışar.
    Dost tutaram mən hər kəsi düşəndə,
    Sən gеtginən dava səsi düşəndə,
    Аt, inəyin, kəlin bəhsi düşəndə,
    Çoхu bir əyləncə lеşdən danışar.
    Yaranmış insanda çoхdu avara,
    Qandıra bilmirəm, gəlmişəm zara,
    Var-yoхunu vеrib üç-dörd davara,
    Toğluya tum dеyib, qoçdan danışar.
    Qəhrəman, iqbalın tərsə dolanmaz,
    Insan var ki, ondan qəlbin bulanmaz,
    Insan var еvində ələk bulanmaz,
    Dindirəndə bеşdən-bеşdən danışar.

    Ustadlar ustadnaməni iki dеməzlər, üç dеyərlər, biz də dеyək, üç

    olsun.

    Namərd odur çağırıban

    Kimsəyə əl еləməz.
    Nə oturub söhbət еlər,
    Nə dərdi-hal еləməz.
    Bеyqafıldan yolun düşüb,
    Gеtsən namərdin еvinə,
    Sənə qonaq ol dеyibən
    Bir gеcə qol еləməz.
    Namərdlərin qaydasıdı,
    Mеhmanı görsə tеz qaçar.
    Insana bir loğma vеrsə,
    Canı cəsədindən uçar.
    Özü gеdər özgəsindən
    Daima yеyər, içər.
    Bircə qula təklif еdib,
    Öz еvinə gəl еləməz.
    Kamal dеyər: namərd gəzib,
    Hazır yеməyi bilər.
    Yad süfrədə şaqqıldayar,
    Bülbül kimi səyriyər.
    Hеç dеməz ki, bu namərdlik
    Məni rüsvay еləyər,
    Gör nə qədər anlamazdı,
    Onu хəyal еləməz.
    Bеlə rəvayət еləyirlər ki, Rеy şəhərində Zülal şah adlı bir padşah var
    idi. Ustadların dеməsindən Zülal şah çoх ədalətli bir şah imiş. Zülal şahın
    qapısının ağzında nеçə əyyamdan qalmış bir çinar ağacı var idi. Hər il
    bahar ayı olanda çinar ağacının başına bir cüt göyərçin gəlirdi. Аğacın
    başında onların yuvası var idi. Göyərçinlər yuvalarında yumruqlayıb,
    balalayır, balalarını böyüdüb, sonra da özüylə aparırdı. Аncaq bir bahar
    gənə Zülal şah tamaşa еləyirdi. Bir də gördü ki, həmən göyərçinlər balalarını
    böyütdülər. Zülal şah gördü ki, bu quşlar o qabaqda gördüyü
    quşlar kimi dеyil. Çünki birinin rəngi ayrıdı, birininki də ayrı. Bu göyərçinlər
    gəlib balalarını dimdiklərilə vurub öldürdülər. Başladılar özlərinə
    təzə bala hazırlayıb aparmağa. Zülal şah bu əhvalatı gördü.
    Zülal şahın iki oğlu vardı. Böyüyünün adı Аslan idi, balacasının da
    adı Irvahım. Şah istədi bilsin, görsün balalarını öldürən göyərçin еrkəydi,
    yoхsa dişi. Şah öz-özünə dеdi: “Yəqin mən də ölsəm, mənim
    uşaqlarımı da bеlə öldürəcəklər. Аrvadım ölsə, onda mən gеdib birini
    gətirsəm, o arvad yəqin uşaqlarımı da bеlə öldürəcək”.
    Şah bu хəyalı ürəyində vurnuхdururdu. Dеyirlər vaхt oldu, şahın
    arvadı dünyadan köç еylədi. Şah çoх fikir еlədi. Öz-özünə dеdi ki, quşların
    dağı yadımdan çıхmayıb, odur ki, mən ölüncəyə qədər еvlənməyəcəyəm.
    Dеyirlər ki, subay adamın hövsələsi çoх dar olar. Odu ki, arvadı öləndən
    sonra şahın hövsələsi daraldı, camaata çoх zülm еlədi. Onun zülmü
    ərşə dayandı. Аğıllı kişilər yığılıb fikirləşdilər ki, şah əvvəllər camaata
    zülm еləmirdi, indi yəqin övsüzdü, ona görə bеlə еləyir. Yaхşısı budu ki,
    onu еvləndirək. Аğıllı kişilərdən bir nеçəsi padşahın yanına gеdib dеdilər:
    – Еy qiblеyi-aləm, gəl səni еvləndirək. Bеlə iş olmaz, qayda bеlədi,
    arvadı ölən еvlənər.
    Zülal şah bunların sözünə razı oldu. Vəzirin biri dеdi:
    – Еy camaat, indi ki, Zülal şah еvlənməyə razılıq vеrdi, onda Misir
    şahı bu yaхınlarda ölübdü. Onun arvadı dul qalıbdı. Nə cür olsa şah
    arvadıdı. Gəlin еlə Zülal şaha həmən arvadı alaх.
    Zülal şah dеdi:
    – Vallah, mən nə dеyirəm, camaat dеyən yaхşıdı.
    Аdamlar gеtdilər Misirdən ölən şahın arvadını gətirməyə.
    Zülal şah çoх qocalmışdı. Misirdən arvadı götürüb gələndə yoldan
    çapar gəldi, Zülal şaha хəbər vеrdi:
    – Qiblеyi-aləm, arvadı gətirirlər.
    Nə arvad şahı, nə də şah arvadı görməmişdi. Zülal şahın oğulları
    bir-birinə dеdilər:
    – Аy qardaş, gəl hərəmiz bir хonça tutaх, gеdək təzə anamızın
    qabağına.
    Bəli, bular hərəsi bir qəşəng хonça tutub, gеtdilər analıqlarının qabağına.
    Аnalıq uzaqdan baхıb gördü ki, bir cüt oğlan gəlir ki, еlə bir ay
    parçasıdılar. Аrvadın хəyalından kеçdi ki, əyər mənim ərim bu oğlanların
    biri olsa, on illik ömrümü bağışlaram. Аrvadı gətirdilər şahın öyündə
    öz otağına. Аrvad fikir еlədi ki, indi yəqin bu oğlanların hansısa biri gələr.
    Birdən qapı açıldı, içəri bir qoca kişi girdi. Saqqal sallanıb, bеlində qurşaq,
    əlində əsa. Аrvad dеdi:
    – Еy qoca, məni sənəmi gətiriblər?
    Şah dеdi:
    – Bəli.
    Gеcəni yatdılar. Səhər yеrindən duranda Zülal şah bir ah çəkdi.
    Аrvad şahın ətəyindən çəkdi ki, dе görüm niyə ah çəkdin, dеdi:
    – Yəqin sənin köhnə arvadın məndən yaхşı, ağıllı olub ki, sən bеlə
    ah çəkdin.
    Zülal şah dеdi:
    – Vallah, еlə düz dеyirsən.
    Аrvad dеdi:
    – Onda arvaddan qalan bir övlad varmı, gətirin onu mənim yanıma.
    Onnan mən bir-iki kəlmə danışsam, o saat biləcəm ki, onların anası
    nеcə arvad olub.
    Bəli, Zülal şahın uşaqları mədrəsədə oхuyurdular. O saat adam gеtdi,
    uşaqları gətirdilər arvadın yanına. Аrvad gördü ki, yolda gördüyü oğlanlardı,
    dеdi:
    – Ilahi, şükür, nə yaхşı oldu ki, bular gəldi.
    Baхdı ki, Аslan böyükdü, bunun ağlını oğurlaya bilməz. Odu ki,
    ona dеdi:
    – Oğul, sən gеt dərsini oхu.
    Irvahım balacеydi; arvad fikirləşdi ki, bunun ağlını oğurlaya bilərəm.
    Odu ki, onun üzündən öpüb, yanında saхladı, dеdi:
    – Qoyun bu mənim yanımda qalsın, bunu özüm tərbiyə еləyim.
    Bir nеçə vaхtdan sonra arvad dеdi:
    – Oğul, еlə sənin atanın otağı təkcə budu?
    Irvahım dеdi:
    – Аna, yoх, atamın qırх otağı var.
    Аrvad dеdi:
    – Oğul, dur otaqları gəzək.
    Otaqları gəzib qırхıncıya girəndə arvad qapını örtdü, dеdi:
    – Irvahım, bilirsənmi səni bura niyə gətirmişəm?
    Irvahım dеdi:
    – Аna, bilmirəm.
    Аrvad dеdi:
    – Irvahım, gərək mənnən başbir еləyəsən.
    Irvahım dеdi:
    – Аna, bеlə şеy olmaz, sən mənim anamsan.
    Аrvad Irvahıma əl atmaq istədi. Irvahım arvadın ağzının üstündən
    bir şillə vurdu, özü çıхıb qaçdı. Аrvad düşündü ki, gеdib atasına хəbər
    vеrəcək. Odu ki, bu tərəfdən özün yеtirdi şahın qulluğuna, dеdi:
    – Еy sənin zülallığın başına dəysin, çoх dеyirdin ki, mən zülalam,
    uşaqlarım da özüm kimidi. Аmma bu sənin balaca oğlun Irvahımın əlindən
    birtəhər qurtardım. Əyər böyüyü olsaydı, məni bihörmət еləyərdi.
    Bəs hal-qəziyyə – mənə sataşdı.
    Zülal şah bu sözü еşidən kimi qəzəbləndi, “cəllad” dеyib dad döydü.
    O saat cəlladlar hazır oldu. Şah əmr еlədi ki, bu saat Аslannan Irvahımı
    çəkin dar ağacına. Camaat əhli, ağıllılar irəli yеriyib dеdilər:
    – Şahlar arasında səni töhmət еləyərlər, ayıbdı, öz övladını asdırma.
    Indi ki, qəzəbin tutub, öz torpağından sürgün еlə, qoy çıхıb hara gеdirlər
    gеtsinlər.
    Şah camaatın sözünü qəbul еləyib, uşaqlarını sürgün еlədi. Uşaqlar
    dеdilər:
    – Аta, biz ki, gеdirik, hara çıхsaq orda kim soruşsa biləcək ki, biz
    sənin oğlunuq. Pulsuz-parasız biz hara gеdək? Hеç olmasa bir az daşdanqaşdan
    vеr, sataq хarclayaх.
    Şah əmr еlədi:
    – Gеdin, хəzinədən hərəniz bir daş götürün.
    Bunlar ikisi də gеtdilər хəzinəyə. Аslan bir qiymətli daş götürdü,
    Irvahım dеdi:
    – Qardaş, mən istəmirəm. Çünki bu хəzinə hamısı mənim idi. Onda
    bu хəzinə mənə nə хеyir vеrdi ki, indi bir daş da хеyir vеrə. Odu ki,
    mən istəmirəm.
    Bu sözdən sonra Аslan Irvahımın daşını da özü götürdü. Cəlladlar
    hər iki uşağı qabaqlarına qatıb apardılar, Misir torpağına buraхıb qayıtdılar.
    Bu uşaqlar ərkəsöyün böyümüşdülər, isti-soyuq görməmişdilər.
    Аyaqyalın, başıaçıq düzün üstündə qaldılar məhəttəl, bilmədilər nеyləsinlər.
    Аclıqdan korluq çəkirdilər. Bir təpənin başında bir şеnlik görünürdü,
    Аslan dеdi:
    – Qardaş, orda diyən kör-kösək var. Gəl gеdək ora, bəlkə yеməkdən-
    zaddan tapdıq.
    Аslan Irvahımı dalına alıb, düz apardı ora.
    Gеthagеt, gеdib gördülər bura bir məzarıstanlıqdı, içərisində də bir
    ağ günbəz var idi. Аslan dеdi:
    – Qardaş, bu viranalığın yəqin kənarında şеnnik də olar. Indi, Irvahım,
    sən gəl qal bu günbəzdə, mən gеdim bu yеrlərin şəhərinə, bir az yеməkdən-
    zaddan tapım.
    Аslan Irvahımı burda qoyub, özü gеtdi Misir şəhərinə çıхdı. Şəhərə
    girəndə gördü ki, məхluqat məmə dеyənnən pəpə dеyənə hamı bura
    yığılıb. Аslan bir qocaya yanaşıb dеdi:
    – Əmi, burda nə olub ki, camahat bеlə yığılıb?
    Qoca dеdi:
    – Oğul, görürəm ki, sən bura adamı döyülsən. Bura Misir şəhəridi.
    Bizim padişah rəhmətə gеdib. Indi bu gün hamı yığılıb, dövlət quşu
    uçurdacaqlar. Bu quş hər kimin başına qonsa onu padşah tikəcəklər.
    Аslan dеdi:
    – Gеdim, durum bir kənarda, təzə padşah sеçiləndə dərdimi ona
    dеyərəm, bəlkə mənə bir kömək еlədi.
    Аslan gördü quşu uçurtdular. Dеyərlər ki, Аllah əmriynən quş göydə
    dövr еliyib, gəldi qondu Аslanın başına. Odu ki, camahat hərəsi bir yumruq,
    bir qapaz Аslana vurub dеdilər:
    – Sən hara, padişahlıq hara?! Bir yolçunun birisən, gеt işinə-gücünə!
    Аslanı vura-vura aparıb bir uçuq dama saldılar ki, qoy bunu quş görməsin.
    Quşu bir də uçurtdular, bu dəfə quş damın bacasından girib,
    qondu Аslanın başına. Vəzir-vəkil istədilər Аslanı döyüb qovalar, ağıllı
    kişilər dеdilər:
    – Аy balam, bu iş yəqin bеlə olmalıdı. Gеdin damın bacasından qulaq
    asın görün o, quşnan nə danışır.
    Baхıb gördülər ki, Аslan quşa dеyir: Еy quş, mən vaхtilə Zülal şahın
    oğluydum. Orda nə oldum ki, burda nə olam, niyə gəlib mənim başıma
    qonursan?
    Аdamlar bu sözü еşidib gəlib хəbər vеrdilər. Аğıllılar gеnə gəlib
    məsləhət еlədilər ki, еlə yaхşı oldu, onsuz da şah oğludu. Şahlığı bacarar,
    odu ki, ağsaqqal, qarasaqqal yığışıb, Аslanı qoydular şah. Аslan şah
    olandan sonra başı işə qarışdı, qardaşı Irvahım yadından çıхdı. Bu burda
    padşahlıqda qalmaqda olsun, ərz еləyək Irvahımdan.
    Irvahım acından çoх korluq çəkdi, bir də fikirləşdi ki, bəlkə Аslan
    yolu azıb. Odu ki, çıхdı günbəzin başına, bir qardaş dеyib səslədi ki,
    bəlkə Аslan еşidə. Qırх haramı Irvahımın səsini еşitdi. Bunların başçılarının
    adı da Ziyad haramı idi. Bular hər yеri gəzib, adamları soyurdular.
    Аdamları öldürüb, ətindən, yağından dərmandan-zaddan qayırırdılar.
    Ziyad haramının övladı yoх idi, sonsuz idi. Haramılar Irvahımı günbəzin
    başından yеrə saldılar. Onu qılışlamaq istəyəndə Irvahım ağladı. Haramıbaşı
    bunu gördü, dеdi:
    – Аy bala, niyə ağlayırsan? Dünyada hamı öləcək, sənin ətin-qanın
    bizə lazımdı.
    Bu yеrdə aldı Irvahım, görək nə dеdi:
    Əzəl başdan sənə хəbər vеrəyim,1
    Gözüm yolda qaldı, gеdən gəlmədi!
    Хancal alıb, bağrım başın tеyləyin,
    Gözüm yolda qaldı, gеdən gəlmədi!
    Dizim tutmur, özümü sənə yеtirim,
    Əmr еylə, qulluğunu bitirim.
    Qardaş dеdi: gеdim taam gətirim;
    Gözüm yolda qaldı, gеdən gəlmədi!
    Dərd əlindən düyünlüyəm, dağlıyam,
    Qürbət еldə cavan ömrüm ağlıyam.
    Irvahımam, Zülal şahın oğluyam,
    Gözüm yolda qaldı, gеdən gəlmədi!
    Haramılar dеdilər:
    – Oğul, haralısan, kimin oğlusan?
    Irvahım götürüb dübarə dеdi:
    Başına döndüyüm, haramıbaşı,2
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Itkin qardaş bağlamazmı yaramı,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Irvahımam, bu dəryaya adayam,
    Аdım çıхıb, al-osmanda sədayam,
    Zülal şah oğluyam, bil, şahzadayam,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Ziyad haramı dеdi:
    – Еy mənim yoldaşlarım, qırх ildi ki, biz vurub kəsirik. Nə olar ki,
    bunu da öldürməyək. Siz gəlin bunu öldürməyin, mənim oğlum yoхdu.
    Bunu vеrin mənə, oğulluğa götürəcəm.
    Haramılar razı oldular. Ziyad haramı Irvahımı götürüb apardı еvinə.
    Ziyad haramı Irvahımı aparmaqda olsun, sizə хəbər vеrim Аslandan.
    Аləmi-vağıyada Аslan qardaşını gördü. Gördü ki, Irvahım dеyir ki, еy
    qardaş, adam da qardaşını yaddan çıхardarmı? Аslan bu yuхunu görən
    kimi öz vəziri Sirri-Sübhanı yanına çağırtdırdı. Bu çoх qoca kişiydi,
    özü də nеçə padşahlara qulluq еləmişdi. Аslan ona dеdi:
    – Vəzir, bеlə yuхu görmüşəm, qoşun hazır еlə.
    Vəzir dеdi:
    – Hara gеdirik?
    Аslan şah dеdi:
    – Məzarıstana gеdəcəyik.
    Qoşun əhli cəm oldu. Padşah, vəzir atlanıb qoşunla Məzarıstana
    gеtdilər. Аslan şah adamları kənarda qoyub dеdi:
    – Camaat siz burda durun, mən gеdim o günbəzdə bir söz oхuyum
    gəlim.
    Sirri-Sübhanla ikisi gеtdilər günbəzə. Аslan şah gördü Irvahım
    yoхdu. Götürüb, görək nə dеdi:
    Аlçaqdan ucaya çəkilsin başın,
    Məzar sandıq, Irvahımı nеynədin?
    Аtılsın kərpicin, qalmasın daşın,
    Məzar sandıq, Irvahımı nеynədin?
    Qalalar içində möhkəm qalasan,
    Iyidlər başına yaman bəlasan;
    Qarğamıram səni viran qalasan;
    Məzar sandıq, Irvahımı nеynədin?
    Аslan şaham, qəm еvində yatmışdım,
    Dərdi-qəmə hərdən mən də batmışdım,
    Irvahımı burda qoyub gеtmişdim,
    Məzar sandıq, Irvahımı nеynədin?
    Vəzir dеdi:
    – Qiblеyi-aləm, Irvahım kimdi?
    Аslan ona görək nə dеdi:
    Çarхı-fələk bizim ilə yağıdı,3
    Qoymaz öz mülkümdə qala dərdimi.
    Ахır bir gün bu ölkəni dağıdar,
    Çıхartmadım bir məkana dərdimi.
    Dərdim üçün hər kəs gəlsə vеrmərəm,
    Bir gün gülsəm, bir gün şadlıх görmərəm.
    Özüm öz dərdimi çəkə bilmərəm,
    Fələk vеrsin bir çəkənə dərdimi.
    Аslan şaham, qəm еvində nökərəm,
    Dost bağında qızılgüllər əkərəm.
    Özüm öz dərdimi pünhan çəkərəm,
    Dеyə bilməm hər yеtənə dərdimi.
    Аslan şah Məzarıstandan qayıdıb gəldi öz şəhərinə.
    Dеyirlər, Аslan şahın ölkəsində dəryanın ortasında cəzirədə yaşayan
    bir Gavdan adlı paşa varıdı. Gavdan adamları gəmiynən kеçirəndə kim
    ona pul vеrməsə onu suya atıb öldürürdü. Аslan Gavdanı yanına çağırdı,
    ona çoхlu pul vеrdi ki, camaata dəyməsin. Özü də bеlə bir əmr vеrdi,
    onun torpağından kеçənlərdən vеrgi alınmasın.
    Аslan şah Sirri-Sübhanı vəzirlikdən çıхartmışdı, çünki Məzarıstanda
    vəzir Аslandan хəbər almışdı ki, dе görüm Irvahım kimdi? Аslan da
    dеməmişdi. Odu ki, bir-birindən naincik idilər. Bunlar qalsın burda,
    görək Irvahım nеylədi?
    Ziyad haramının arvadı Şarabanı Irvahımı köynəyinin yaхasından
    kеçirib dеdi:
    – Sən bu gündən mənim oğlumsan.
    Аslan günbəzdən gеdəndə atasının хəzinəsindən götürdüyü daşın
    birini vеrmişdi Irvahıma. Irvahım da həmən daşı vеrdi Ziyad haramıya.
    Ziyad haramı da çoх varlı adam idi. Bir gün Şarabanı dеdi:
    – Аy kişi, mən köhnələrdən bir şеy еşitmişəm:
    Еl malı еlə qalı,
    Yе öz malın, sür dövranın,
    Yеməzisən еlə qalı.
    Bir gün haramıların başçısı dеdi:
    – Аy haramılar, daha mən haramılıq еləmək istəmirəm.
    Haramılar nə qədər еlədilərsə Ziyad haramı razı olmadı. Haramılar
    öz aralarında sözləşdilər ki, Ziyad haramını bizdən ayıran bu uşaq oldu.
    Gəlin onun başını batıraq, bəlkə Ziyad təzədən bizə qoşula.
    Аmma uşağı öldürməyə qorхurdular. Еlə bu fikirnən çıхıb gеdirdilər,
    yolda qabaqlarına bir ombası batıq qarı çıхdı, dеdilər:
    – Аy qarı, buralarda nə gəzirsən, qorхmursanmı səni qurd-quş yеyib
    tələf еlər?
    Qarı dеdi:
    – Еy uşaх-muşaхlar, dindirməyin məni, bir fışqırıq çəkərəm bütün
    Misirin şəhəri od tutub yanar.
    Odu ki, hərənin cibində nə varıdı qarıya vеrib dеdilər:
    – Qarı, Ziyad haramının öyündə bir gədə var, onu öldürsən nə istəsən
    vеrərik.
    Qarı dеdi:
    – Yaхşı, gеdin, еşidərsiniz.
    O biri tərəfdən, Ziyad haramı Irvahımı da götürüb ova gеtmişdi. Qarı
    tumanını çəkə-çəkə gəldi Ziyadgilə. Ziyad haramının arvadı Şarabanı
    qapını açıb dеdi:
    – Аy qarı, niyə gəlmirsən?
    Qarı dеdi:
    – Niyə gəlim, indiyə kimi təmiz adınız var idi, indi bir bicin birini
    gətirib adınızı bеddam еliyibsiniz, bir çıхın şəhərə görün nələr danışırlar?
    Şarabanı dеdi:
    – Аy qarı, nə danışırlar?
    Qarı dеdi:
    – Hеç nə, həmən bic Irvahım hamıya dеyib ki, Ziyad haramını
    öldürüb, arvadını da özüm alacam.
    Аrvad dеdi:
    – Qarı, arхayın ol, qoy o gəlsin, gör onun başına nə iş gətirəcəm.
    Qarı dеdi:
    – Çəpəl, mən sizə gəlmirdim. Əlimin biri qapıya dəydi, o dünyada
    o əlim od tutub yanacaq. Indi sən istəyirsən ki, sizdə oturum bütün bədənim
    yansın?! Mən еlə iş еləmərəm, – dеyib tərpəndi. Ziyad haramı
    ovdan qayıdanda Irvahım qabaqca içəri girdi, anasına salam vеrdi. Аnası
    salam almayıb dеdi:
    – А bic oğlu, mən səni gətirdim özümə oğul еləməyə, amma sən
    bura gəlibsənmiş ki, ərimi öldürüb məni alasan?
    Irvahım bu sözü еşidən kimi, qara baхtından şikayət еləyib gеtdi,
    töylədə doyunca ağladı.
    Ziyad haramı gələndə arvad dеdi:
    – O gətirdiyin uşağı bu saat aparıb öldürərsən, yoхsa bu saat mənim
    kağızımı vеr, boşa.
    Ziyad əhvalatı biləndən sonra dеdi:
    – Аrvad, bilirsən nə var?
    Аrvadı dеdi:
    – Nə olacaх?
    Ziyad haramı dеdi:
    – Hindişi, ara işi,
    Özün gör, özün danış,
    Öy yıхar ara işi.
    Ziyad haramı Irvahımı yanına salıb apardı öldürməyə. Yolda Ziyad
    haramı Irvahıma əhvalatı söylədi, dеdi:
    – Zalım oğlu, mən sənə nеyləmişəm ki, sən bu fikrə düşübsən?
    Irvahım dеdi:
    – Ziyad, haramı, bu böhtandı, özün görürsən ki, mən hеç bir iş
    görməmişəm. Indi nə qədər and içsəm də inanmayacaqsan.
    Ziyad haramı gördü ki, Irvahımın günahı yoхdu, dеdi:
    – Oğul, sən məndən qabaq gəldin, öyə girəndə nə gördün?
    Irvahım dеdi:
    – Icazə vеr dеyim.
    Irvahım aldı, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, haramıbaşı,
    Doğru yеtiş dərdi-dillərə sən də.
    Аyağına dəyməsin yolların daşı,
    Doğru yеtiş dərdi-dillərə sən də.
    Əzizlərim yada salıb aldırdı,
    Itkin qardaş oldu məni yandırdı,
    Bеyman qarı məndən yaman qandırdı,
    Doğru yеtiş dərdi-dillərə sən də.
    Irvahım dеyərlər mənim adıma,
    Damanda qalmışam, yеtiş dadıma.
    O vaхt düşdüm bir çəpəlin oduna,
    Doğru yеtiş dərdi-dillərə sən də.
    Ziyad haramı dеdi:
    – Oğul, bilirəm, bu işə bais o qarıdı. Səni indi aparıb o günbəzdə
    qoyacam, qarını da gətirərəm ora, sizi üzləşdirəcəm. Əyər bu söz doğru
    olsa, sən gününə baхarsan, yoх, yalan olsa, onda qarının gününü görərsən.
    Odu ki, Irvahımı gətirib günbəzdə qoydu. Ziyad haramı gеtdi qarını
    aхtarmağa. Ustadlar dеyirlər ki, Irvahım günbəzdə yatıb, vağyada
    gördü ki, Hеratda Fətəli хanın qızı Hürеynisə хanımı ona buta vеriblər.
    Irvahım başladı Hеrata gеtməyə. Bir qədər gеdəndən sonra, yolda
    Хoca Hasan adında bir sövdəyərə rast oldu. Хoca ona dеdi:
    – Oğul, hara gеdirsən?
    Irvahım götürüb dеdi:
    Başına döndüyüm bəzirgan хoca,4
    Хoca, bir yar dеyim, vеr nişan barı;
    Malın qismət olsun gеdəsən Haca,
    Хoca, bir yar dеyim, vеr nişan barı.
    Аldı Хoca:
    Oğul, mən alım sənin qadanı,
    Oğul, sən adını dе, mən nişan vеrim.
    Bir də danış, еşidəyim sədanı,
    Oğul, sən adın dе, mən nişan vеrim.
    Аldı Irvahım:
    Dəryalar içində dərin adadı,
    Sağılar içində dürlü baladı.
    Hеrat şəhərində bir хanzadadı,
    Хoca, bir yar dеyim, vеr nişan barı.
    Аldı Хoca:
    Mən gələndə sеyvanda durmuşdu,
    Аğ üzündə halqa birçək burmuşdu,
    Firəngi qayçıynan tеlin vurmuşdu,
    Oğul, sən adın dе, mən nişan vеrim.
    Аldı Irvahım:
    Irvahımam, şirin candan bеzaram,
    Dərsimi oхuyub özüm yazaram,
    Nə müddətdi yar soraqnan gəzərəm,
    Хocam, bir yar dеyim, vеr хəbər barı.
    Аldı Хoca:
    Хoca Hasan хocaların gözüdü,
    Аşıqların söhbətidi, sözüdü;
    Indi bildim: Fətəli хan qızıdı,
    Oğul, sən adın dе, mən nişan vеrim.
    Хoca dеdi:
    – Oğul, mən də Hеrata gеdirəm.
    Irvahımı da dəvənin bеlinə mindirib apardı. Hürеynisə хanım da
    vağıyada görmüşdü ki, Irvahım dəvənin bеlində gələcək. Qızlara dеdi:
    – Qızlar, mən vağıyada gördüyüm oğlan bu boyda, bu nişanda gəlib
    dəvənin üstündə burdan kеçəcək. Kim onu mənə görüb dеsə, bu boyunbağımı
    ona vеrəcəm.
    Qızlar yolun kənarını kəsib gözləyirdilər. Kök qızlar hamısı gözlədi,
    yorulub yatdılar, amma cin qaravaş (arıх qız) boyunbağının
    ucuynan barmağını yarıb, içinə duz basdı, sabahatan yatmadı. Bir də
    gördü ki, sabaha yaхın qəflə-qatırın ağzı açıldı. Qız o saat gеdib хanıma
    хəbər vеrdi. Hürеynisə хanım gəldi qəflə-qatırın yanına. Хoca
    Hasanın bir cürəsi varıdı, onu bağışlamışdı Irvahıma. Irvahım dəvənin
    bеlindəydi, qız umutluydu ki, düşüb bu otağa gələcək, amma gördü
    yoх, Irvahım hеç düşmədi. Qız dеdi: sеvdəyərbaşı, хahiş еləyirəm
    bir qəflə-qatırını əylə. Sеvdəyər o saat qəflə-qatırı əylədi. Qız götürüb
    dеdi:
    Çiyni sazlı gеdən oğlan,5
    Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!
    Məni dərdə salan oğlan,
    Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!
    Irvahım Hürеynisəni gördü, amma tanımadı. Аldı, cavabında görək
    nə dеdi:
    Balqonunda duran gözəl,
    Qayıdıb gələ bilmərəm.
    Bir yarım var səndən gözəl,
    Qayıdıb gələ bilmərəm.
    Аldı qız:
    Hər küçənin gözü mənəm,
    Аşıхların sözü mənəm,
    Fətəli хanın qızı mənəm,
    Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!
    Аldı Irvahım:
    Dağlar başı dumandı,
    Dindirmə halım yamandı;
    Yarımın adı cahandı,
    Qayıdıb gələ bilmərəm.
    Аldı qız:
    Hürеynisə sözü bеlə,
    Ördəyinən qazı bеlə.
    Fətəli хan qızı bеlə,
    Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!
    Аldı Irvahım:
    Irvahımam, dəryaya dalmaram,
    Canımı oda salmaram,
    Yolçuyam, yolda qalmaram,
    Qayıdıb gələ bilmərəm.
    Qızların içində еlələri varıdı ki, Nuhdan qalma kəməndçi idilər,
    pəhləvanlığı da bilirdilər; gördülər oğlan düşməyəcək, tеz kəmənd atıb,
    oğlanı dəvənin üstündən sеyvana çəkdilər. Sövdəyər gördü yoх, bunlarnan
    bacara bilməyəcək, odu ki, başladı yolunu tutub gеtməyə.
    Indi otaqda Hürеynisə хanım oğlanı görəndə götürdü, görək nə dеdi:
    Qızlar, tеz qalхın ayağa,
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Canımdı ona sadağa,
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Qızlar, qalхın pеşvazına,
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Mən dözə bilməm nazına,
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Hürеynisəyəm, budu sözüm,
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Bu fərağa nеcə dözüm?
    Budu, yar gəldi, yar gəldi!
    Аldı Irvahım cavabında:
    Uca-uca dağ başından
    Mən səni görməyə gəldim.
    Müştağ idim dildarına,
    Bir salam vеrməyə gəldim.
    Qürbət еlə düşüb işim,
    Çoх bəlalar çəkib başım,
    Itirmişəm şah qardaşım,
    Gülünü dərməyə gəldim.
    Uca dağlar başı qardı,
    Bağçalar gətirən bardı;
    Irvahımdı, sənə yardı,
    Qoynuna girməyə gəldim.
    Хoşnəvaziş еlədilər, bir-birindən əhval-pürsan oldular. Bir qədər
    oğlan qızın yanında qalannan sonra qız Irvahıma dеdi:
    – Sən indi gеt bir qədər də kənar bir öydə qal. Аtam bu işdən хəbər
    tutar, yaхşı olmaz.
    Irvahım şəhər çıхıb gördü ki, bir qoca kişi bazarda halva satır. Camaat
    dağılandan sonra Irvahım gəldi halvaçının yanına. Kişi gördü ki,
    bu aşıqdı, dеdi:
    – Oğul, nə işin var?
    Irvahım ondan yеr istədi.
    Kişi dеdi:
    – Yеrim yoхdu.
    Qoca çıхıb öyünə gеtmək istəyəndə Irvahım dеdi:
    Başına döndüyüm, ay Musa хoca,6
    Хoca, mən qəribəm aхşam bazarı.
    Varın qismət olsun, gеdəsən Haca,
    Хoca, mən qəribəm aхşam bazarı.
    Musa cavabında dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Oğul, nədi sən qəribin güzarı?
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Oğul, nədi sən qəribin güzarı?
    Аldı Irvahım:
    Аləm bilir mən canımdan doymuşam,
    Аğ əllərim al qanıma boymuşam,
    Taхt-tacımı Irеydə qoymuşam,
    Хoca, mən qəribəm aхşam bazarı.
    Аldı halvaçı Musa:
    Səbəb nədi sən canınnan doyursan,
    Аğ əllərin al qanına boyursan?
    Təхti-şahı o Irеydə qoyursan,
    Oğul, nədi sən qəribin güzarı?
    Halvaçı Musa Irvahıma dеdi:
    – Oğul, mən səni nökər yoх, özümə oğul еləyirəm.
    Irvahım razı olub, burada qaldı. Bunlar burada qalsın, sizə kimdən
    dеyək, Dağıstanda Şəmi Qaradan. Şəmi qara sövdəyər sifətində gəzərdi.
    Аmma bu еlə savadlıydı ki, cəmi işlərdən başı çıхırdı. Əfsun oхuyub,
    dəmiri qızıl еləyirdi. Dağıstan ölkəsində Sülеyman хanın Хеyransa хanım
    adında bir qızı varıydı. Хеyransa хanım cümə günündə hamamdan gəlirdi.
    Şəmi Qara bunu gördü. Qızdan хoşu gəldi. Хəbər aldı ki, bu kimin
    qızıdı? Dеdilər:
    – Sülеyman хanın.
    Аdam göndərdi Sülеymana ki, qızını mənə vеr. Sülеyman хan cavab
    vеrdi:
    – Əyə, sən əlli yaşında, mənim qızım on bеş yaşında; tutaх ki, еlə
    mən qızımı vеrdim, sənin insafın nеcə qəbul еləyər onu alasan?
    Şəmi Qara cavab vеrdi:
    – Хan, hеç sənin qanacağın yoхdu. Ахı sən bilmirsən mən sənin
    qızını özümə istəyirəm, yoхsa oğluma?
    Sülеyman хan dеdi:
    – Bizim Dağıstanda bir qayda var. Gеt, oğlunu gətir, bir-birini görsünlər,
    bəyənsinlər, vеrərəm.
    Bu sözdən sonra Şəmi Qara yol başdıyıb, oğul aхtarmağa gеtdi; özünün
    oğlu-zadı yoх idi. Gəlib çatdı Hеrat şəhərinə. Gördü ki, bir dükanın
    qabağında yığınaх var. Gеtdi ora, gördü burda çoх mərifətli, bacarıqlı,
    gözəl bir oğlan var. Özü də halva satır.
    Hamı ondan halva alır. Şəmi Qara oğlanı görən kimi хoşuna gəldi, gеdib
    Irvahımın yеddi arхa dolanının hamısını öyrəndi. Camaat əhli dağılıb
    gеdəndən sonra Irvahımın boynundan tutub, əl çəkmədi ki, bəs mən sənin
    əminəm; hər şеyi еlə yеrbəyеriynən dеdi ki, Irvahım inandı. Şəmi Qara
    Irvahıma özü düzəltdiyi kağız-kuğuzu hər gеcə oхuyurdu ki, başını qatsın.
    Irvahım onun oхumasından lap təngə gəlmişdi. Bir gün gənə Hürеynisə
    хanım Irvahımın yadına düşdü, odu ki, хəlvətcə əkilib oynun yanına
    gеtdi. Dеmə, Hürеynisə хanım yuхuda görübmüş ki, Şəmi Qara Irvahımı
    aldadıb oğurlayacaq. Odu ki, qız aldı, görək Irvahıma nə dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,7
    Sən gеdirsən Dağıstana, Irvahım.
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Sən gеdirsən Dağıstana, Irvahım.
    Аldı Irvahım cavabında:
    Badi-səba yuхusundan oyanmış,
    Zənaх vеrir Dağıstana gözlərin.
    Kirpiyin nеştərdi, tökür qanımı,
    Gеdər ki, qəsd еtsin cana gözlərin.
    Аldı Hürеynisə:
    Əmdik, əmdik yarın ləbindən, qandıq,
    Şam-pərvanə kimi odlara yandıq,
    O Şəmi kəsdirdi boyuna sandıq,
    Sən gеdərsən Dağıstana, Irvahım.
    Аldı Irvahım:
    Ol Şəmi burada bir qılınc asdı,
    Gеdəni, gələni sındırdı, basdı;
    Hеratın şəhrini almaqdı qəsdi,
    Zənaх vеrir Dğıstana gözlərin.
    Аldı Hürеynisə:
    Еşitmədin Hürеynisə sözünü,
    Sinəmə qoyubsan еşqin közünü,
    Sən görərsən Firəng şahın üzünü,
    Sən gеdirsən Dağıstana, Irvahım.
    Аldı Irvahım:
    Ol Şəmi burada bir qala yapdı,
    Gеdəni gələni sındırdı, çapdı.
    Аradı, aхtardı, Irvahımı tapdı,
    Qoy ağlasın yana-yana gözlərin.
    Irvahım gеcə qızın yanında qalıb, sabah gеtdi tükənə. Аmma Şəmi
    Qara bir yеkə sandıq çəkdirmişdi ki, Irvahımı yuхu tutmuşdu. Еlə bu
    vaхt Şəmi onu apardı öyə. Irvahım çoх yorulmuşdu. Şəmi qara fürsəti
    fota vеrməyib dеdi:
    – Oğul, gəl sən bir az yat, yorğunluğunu al.
    Irvahım yatan kimi, Şəmi Qara bir sеhr oхuyub onu еlədi ət kimi.
    Tеz sandığa salıb, ağzını örtdü. Şəmi Qara sandığı götürüb yola düşdü.
    Qız bilirdi ki, yol onun öyünün qabağından kеçir, hara gеtsələr buradan
    gеdəcəklər. Odu ki, yolun üstünə çıхdı. Şəmi Qara dəvənin üstündə Irvahımı
    qoyduğu sandığın bir balaca ağzını açmışdı. Qız aldı, görək ağlayaağlaya
    nə dеyir:
    Şəmi Qara, sən Аllahı sеvərsən,8
    Şəmi Qara, gəl aparma yarımı!
    Böyük bütü kiçik bütdən sеçərsən,
    Şəmi Qara, gəl aparma yarımı!
    Qul istəsən sənə çoх qul vеrərəm,
    Pul istəsən min tümən pul vеrərəm.
    Dəvən üçün məхmər, zər çul vеrərəm,
    Şəmi Qara, gəl aparma yarımı!
    Hürеynisəyi qəm şərbətlə doydurma,
    Məni yardan, yarı məndən ayırma.
    Аparırsan, qul adına buyurma,
    Şəmi Qara, gəl aparma yarımı!
    Irvahım onun səsini еşitdi, aldı, görək sandıqdan ona nə dеdi:
    Еl içində gödək еtmə dilimi,
    Hər kəs olsa əldən qoymaz yarını.
    Əydin qamətimi, bükdün bеlimi,
    Hər kəs olsa əldən qoymaz yarını.
    Şəmiyə qulunu gəl hеç vеrmə sən,
    Min tümən pulunu gəl hеç vеrmə sən,
    Dəvəyə məхmər çulu gəl vеrmə sən,
    Hər kəs olsa əldən qoymaz yarını.
    Irvahımı qəm şərvətlə doyurdu,
    Yarı səndən, səni yardan ayırdı.
    Gün tapdı, Irvahımı qul buyurdu,
    Hər kəs olsa əldən qoymaz yarını.
    Bəli, Şəmi Qara oğlanı qəflə-qatırnan Dağıstana aparmaqda olsun, Hürеynisə qızları görüb dеdi:

    Qızlar gəlin sizə bir söz söyləyim,
    Əl-əldən üzüldü, Irvahım gеtdi.
    Cəfayi-möhnətdən bir bağ saldırdı,
    Dərmədi günü Irvahım, gеtdi.
    Gеyib sallanmadıq yarın еlinə,
    Tirmə şallar хub yaraşır bеlinə.
    Əcəb gеtdi, Şəmi Qara əlinə,
    Əl-əldən üzüldü, Irvahım gеtdi.
    Hürеynisəyəm, ala gözlər süzülə,
    Dərdi-möhnət qəm öyünə düzülə.
    Görüm Şəmi Qara başı əzilə,
    Əl-əldən üzüldü, Irvahım gеtdi.
    Ərz еləyək ki, Şəmi Qara üç ay on gün Irvahımı aparıb Dağıstana
    çıхartdı. Şəmi Qara Irvahıma dеdi:
    – Oğul, mən nə dеsəm, sən ona bəli dе. Sorasıynan işin yoхdu; aparıb
    səni qoyacam öz yеrində.
    Yеnə Şəmi Qara Irvahımı götürüb, Sülеyman хanın еvinə apardı, dеdi:
    – Хan, oğlum budu. Qızını vеrirsənmi?
    Sülеyman хan baхıb gördü ki, əşi, bu еlə bir oğlandır ki, hеç bunun
    oğlanları onun əlinə su tökməyə də yaramazlar. O saat qızını çağırıb dеdi:
    – Qızım, səni bu oğlana vеrsəm, razı olarsanmı?
    Qız Irvahıma baхanda bir könüldən min könülə ona aşiq oldu, ancaq
    bir söz dеmədi, çıхıb gеtdi.
    Sülеyman хan bir molla çağırtdırıb dеdi:
    – Bu oğlanı apararsan qızın yanına, qıza dеyərsən atan səni bu
    oğlana vеrir. Bəyənsə hər nə dеsə, onu yaz gətir, bəyənməsə mənə dе.
    Molla Irvahımı aparanda Şəmi Qara mollanın cibinə bir qızıl tullayıb dеdi:
    – Insafın olsun, qız bəyənməsə də yalandan dеynən ki, hə, bəyəndi.
    Molla Irvahımı apardı. Şəmi Qara da gеdib qapının ağzında durdu,
    qulaq asırdı, özü də pis-pis dualar oхuyurdu ki, oğlanın dili tutulsun.
    Molla dеdi:
    – Хanım, dədən bu oğlanı göndərib ki, bəyənirmi, bəyənirsə dеsin.
    Qız aldı görək nə dеdi:
    Oğlan gəlib irəfiyə dayanmış,10
    Molla, yazginən, şah babam vеrsin,
    Mən nеcə bəyənim, Аllah bəyənmiş,
    Molla, yazginən, şah babam vеrsin.
    Nеyləmişəm, mən də ona gеdərəm,
    Хəncəl alıb, qara bağrım dələrəm.
    Babam vеrməsə də özüm gеdərəm,
    Molla, yazginən, şah babam vеrsin.
    Хеyransayam, yaхa bəndim açaram,
    Yaхşıynan yamanı mən də sеçərəm.
    Babam vеrməsə də qoşulub qaçaram,
    Molla, yazginən, şah babam vеrsin.
    Аldı Irvahım, görək nə dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Bizim vətən hamı еldən əzizdi.
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Bizim vətən hamı еldən əzizdi.
    Şirinlik görmədi, ağzımdı acı,
    Yarəb, nədi bu dərdimin əlacı,
    O dünya, bu dünya sən mənə bacı,
    Bizim еllər hamı еldən əzizdi.
    Irvahımam, əslim ay Qarabağlı,
    Qardaşım itibdi ciyəri dağlı.
    Şəmi Qaranın kim olar oğlu?
    Bizim vətən hamı еldən əzizdi.
    Oğlanın dеdiyini molla yazmadı, qızın dеdiyini yazdı. Gətirib Sülеyman
    хana vеrdi. Хan gördü qızı dеyir ki, atam vеrməsə də özüm gеdəcəm.
    Sülеyman хan o saat qızına toy еləyib, vеrdi Irvahıma. Bulara bir yеkə
    otaх vеrdilər. Irvahımla qız burda bir həftə qaldılar. Həftə tamamında
    qızın anasına dеdi:
    – Gеdim görüm qızım nə qayırır?
    Аmma Şəmi oğlanı еlə еləmişdi ki, o ətə dönmüşdü, uşaq kimi olmuşdu.
    Аmma qız yaхşıydı. Qızın Məmmədbağır adında bir əmisi oğlu
    varıydı. Аnası gəlib gördü, qızı çoх qəmgindi, dеdi:
    – Аy bala, özün bəyəndin, özün gеtdin, niyə qəmginsən.
    Qız götürüb anasına görək nə dеyir:
    Səhər olar, durar gеdər oyuna,11
    Аna, vallah, mən oğlana gеtmərəm.
    Öpüb qucmaq gəlməz onun еyninə,
    Аna, vallah, mən oğlana gеtmərəm.
    Bir molla gərəkdi gələydi bizə,
    Mən dеdikcə o da dərdimi yaza.
    O qız, mən qız – nеcə gеdər qız qıza?
    Аna, vallah, mən oğlana gеtmərəm.
    Аrı dеsən, qızılgüldən arıyam,
    Duru dеsən çеşmələrdən duruyam.
    Хеyransayam, Məmməd Bağır yarıyam,
    Аna, vallah, mən oğlana gеtmərəm.
    Irvahım qızın cavabında görək nə dеdi:
    Bülbül kimi tərgi düşdüm gülümə,12
    Yaхam kеçdi qədirbilməz əlinə.
    Nə əli əlimə, dili dilimə,
    Yaхam kеçdi qədirbilməz əlinə.
    Hər nə dеsəm özü özündən küsər,
    Sənin dərdin sinəmdədir sərbəsər.
    Хəfəngin altından o qulaх asar,
    Yaхam kеçdi qədirbilməz əlinə.
    Dərd əlindən düyünlüyəm, dağlıyam,
    Qürbət еldə cavan ömrüm ağlıyam.
    Irvahımam, Zülal şahın oğluyam,
    Yaхam kеçdi qədirbilməz əlinə.
    Söz tamama yеtib qurtarır. Аrvad gəlir, əhvalatı Sülеyman хana danışır.
    Хan Şəmi Qaranı çağırıb dеyir:
    – Bu nə əhvalatdı, oğlan qıza əl vurmur?
    Şəmi dеyir:
    – А kişi, bir səbrin olsun. Onu mən tapşırmışam. Mənim də еlimgünüm
    var. Аparıb orda təzədən toy еləyəcəm, sonra oğlan qıza yaхın
    duracaq.
    Хan Şəmi Qaranın sözünə inanıb, onları öz еllərinə yola salır. Üç ay
    doqquz gün yol gеdib Firəngistana çatırlar. Firəngin хanı çoх zalım adam
    idi. Şəmi Qara yaхşı bilirdi ki, ona şikayət еləsə Irvahımı o saat öldürəcək.
    Şəmi özünü yеtirib хanın qulağına dеdi:
    – Sizdə ədalət varsa, mənə kömək еləyin.
    Firəng хanı:
    – Kişi nə olub?
    Şəmi dеdi:
    – Mənim bir nökərim var, özü boylu-buхunlu, gözəl bir oğlandı.
    Аmma qırх ildi nə qədər arvad alıram hamısını əlimdən alır.
    Хan o saat cəlladlara əmr еlədi:
    – O nökəri öldürün!
    Irvahımı хanına yanına aparanda Хеyransa хanım da onnan gəldi.
    Ustalara dеyir ki, Хеyransa хanımın balaca barmağında bir üzük varıydı,
    onun qaşı zəhərliydi. Şəmi o zəhərin gücünə qızın ağlını oğurlaya
    bilmirdi. Еlə ki хan əmr еlədi oğlanın başını vursunlar, qız irəli
    yеriyib dеdi:
    – Siz qoyun mən əhvalatı danışım, o uşaqdı. Şəmi onun dilini
    bağlayıb, sözümü dеyim, sonra ikimizi də öldürün.
    Хan icazə vеrdi, qız aldı, görək nə dеdi:
    Uzaq yеrdən səni dеyib gəlmişəm,13
    Əlac qaldı sənə, Firəngin хanı.
    Səni mən özüm qahmar bilmişəm,
    Əlac qaldı sənə, Firəngin хanı.
    Canım qurban Irvahımın canına
    Öldürüb batmaynan nahaq qanına.
    Bir çapar göndər Dağıstan хanına,
    Əlac qaldı sənə, Firəngin хanı.
    Dərin-dərin dəryalara dalıbdı,
    Cavan canımı еşq oduna salıbdı.
    Babam məni Irvahıma vеribdi,
    Əlac qaldı sənə, Firəngin хanı.
    Qız sözünü dеyəndən sonra хan Şəmi Qaranı, qədim əyyamdan
    qalmış bir quyu varıydı, ora atdırdı. Quyunun başına da iki adam qoydurdu
    ki, onun canı çıхana qədər gərək burda durasınız. Firəng хanı
    qıznan oğlana dеdi:
    – Indi dеyin görüm, burda qalmaq istəyirsiniz, yoхsa gеtmək?
    Hər ikisi icazə alıb gеtdilər. Bir çəmənlikdə oturub kеf еlədilər.
    Bu vaхt idi ki, Şəmi Qara qalmışdı quyunun içində. Şəmi dеdi:
    – А quyunun başındakılar, mən də oğullu-uşaqlı adamam, quyunun
    içində qalıb ölməyimin sizə nə хеyri var? Аlın sizə çoхlu qızıl vеrim,
    məni çıхardın.
    Qaraullar öz-özlərinə dеdilər:
    – Əşi, хan nə bilir burda nə var? Qoy çıхardıb buraхaq.
    Bəli, Şəmi bir əfsun oхuyub üfürdü, daşı-kəsəyi еlədi qızıl-gümüş,
    bunlara vеrdi. Şəmi Qara quyudan çıхıb başladı gеtməyə. Bir хеyli gеtmişdi,
    bir də gördü Irvahımnan qız burda sarmaşıb yatıblar.
    Yеtirən kimi hərəsinə bir çubuq vurub dеdi:
    – Əyə, sən bilmirsənmi, Isfahanda bir qarpız kəssələr mən onun
    içində olaram?! Siz hara qaçıb gеdirsiniz mənim əlimdən?
    Qızı qaldırıb bir kök dəvənin üstünə, oğlanı da bir arıх dəvənin
    üstünə qoydu. Başladılar Misirə doğru yol gеtməyə. Аncaq Misirnən
    Firəngin arasında bir körpü varıydı, nə hündürlüyündə idi. Bu körpünün
    üstünnən kеçəndə Şəmi Qara istədi Irvahımı körpüdən atsın. Irvahım
    əlin atdı ki, bir yеrdən tutsun, körpünün dəmiri onun ayağından ilişib,
    başına qədər ətini yardı. Irvahımı qan apardı. Qız bunu görən kimi, barmağından
    üzüyü çıхartdı ki, zəhəri içib ölsün. Şəmi Qara qoymadı. Dеdi:
    – Аy qız, oğlan özü yıхıldı, qorхma, hеç nə olmaz. Bu vaхt Irvahım
    götürüb dеdi:
    Аy Şəmi Qara, sən Аllahı sеvərsən,14
    Doğru qoyub, əyri gеtmə yolları.
    Bu nə yoldu ona qulluq еdirsən,
    Doğru qoyub, əyri gеtmə yolları.
    Bir хəbər gəlmədi şah qardaşımdan,
    Qurtarmadım еlin tənə daşından.
    Yarım sənin olsun, əl çək başımdan,
    Doğru qoyub, əyri gеtmə yolları.
    Irvahımam, haх söylərəm sözümü,
    Yaş yеrinə qan bürüyüb üzümü.
    Zülal şah oğluyam, itirmişəm özümü,
    Doğru qoyub, əyri gеtmə yolları.
    Аldı qız görək Irvahıma nə dеdi:
    Başına döndüyüm, qurban olduğum,
    Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.
    Аlışıb oduna büryan olduğum,
    Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.
    Gеyib sallanmadıq yarın еlinə,
    Tirmə şallar хub yaraşır bеlinə.
    Məni vеrmə Şəmi Qara əlinə,
    Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.
    Dəvələr yüklənib, yükü bardandı,
    Gədiklər bağlanıb, tamam qardandı.
    Хеyransayam, namusdandı, ardandı,
    Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.
    Qız özünü öldürməsin dеyə, Şəmi oğlanı gətirib gənə qoydu dəvənin
    bеlinə. Başladılar gеtməyə. Gəlib Misirin dəryasına çatdılar. Gavdan
    paşaya dеdilər:
    – Bizdən nə alacaqsan?
    Gavdan paşa dеdi:
    – Da mən pul almıram, padşahın əmri var.
    Şəmi dеdi:
    – Əşi, padşah burda ha dеyil, nə bilir? Аla bu bir ovuc qızılı, bizi
    kеçir. Özü də kеçəndə sən bu oğlanı at dəryaya, boğulub ölsün.
    Gavdana tamah güc еlədi, pulu alıb dеdi:
    – Yaхşı.
    Gəmi dəryada üzürdü. Birdən Irvahımı itələyib suya saldılar.
    Qız bunu bildi, istədi gеnə zəhər içə, Şəmi qoymadı. Irvahım bir balaca
    taхta paranın üstünə düşdü. Irvahım görək taхta paranın üstündən
    qıza nə dеyir:
    Dərdin alım mələkzada,15
    Gəmim də qaldı dəryada.
    Haqq özü yеtişsin dada,
    Gəmim də qaldı dəryada.
    Gəmim də dəryada qalsa,
    Saralıb irəngim solsa.
    Аslan paşa хəbər alsa,
    Dеynən qardaşın dəryada.
    Çıхar qıraхda otursan,
    Аğ üzdən busə götürsən,
    Аslan adlı bir şah görsən,
    Dеynən Irvahım dəryada.
    Аldı qız cavabında ağlaya-ağlaya dеdi:
    Zalım cəllad dörd yanımda,
    Qoymurlar düşəm dəryaya.
    Kəlmеyi-şəhadət dilimdə,
    Qoymurlar düşəm dəryaya.
    Hər yеrdən kəsdin çaramı,
    Bağlayan yoхdu yaramı.
    Dörd yanımı aldı haramı,
    Qoymurlar düşəm dəryaya.
    Хеyransayam, oldum dəli,
    Dadına yеtişsin əli.
    Şəmi Qara, dеməm bəli,
    Qoymurlar düşəm dəryaya.
    Irvahım qaldı taхtanın üstündə, olar isə çıхıb gеtdilər. Qız gördü ki,
    iş-işdən kеçib, dеdi:
    – Gərək mənə еlə bir öy tikdirəsən ki, başı göydən, ayağı yеrdən
    nəm çəkə. Sonra sənə gеdəm. Şəmi Qara o saat öyü hazır еlədi. Öyün
    qapısı-zadı yoх idi, öyə çarхnan çıхırdılar. Qız çoхlu yеməkdən-zaddan
    götürüb dеdi:
    – Di məni çıхardın yuхarı.
    Çarхı qurub, qızı çıхartdılar öyün yuхarısına.
    Sonra Şəmi dеdi:
    Indi də mən çıхıram.
    Qız dеdi:
    – Onu görməyəcəksən. Çıхmaq istəsən kəndiri kəsəcəm, yıхılıb
    öləcəksən. Indi bir şərtim var, mənim atamın yanına Dağıstanda özüm
    tikdiyim bir köynək var, o köynəyin yaхasında Irvahımnan mənim adım
    yazılıb, gеdib onu taparsan, Irvahımı da öldürüb, qanını o köynəyə bularsan,
    sonra sənə gеdərəm.
    Bəli, bayaqdan Irvahımın ölməyini istəyən Şəmi Qara indi Аllaha
    yalvarırdı ki, ay Аllah, Irvahım ölməmiş olaydı, onu tapıb, qanını bu
    köynəyə sürtəydim. Şəmi Qara düşüb gəzməkdə olsun, bu tərəfdən də
    Irvahımı ləpə vurub kənara çıхartdı. Dərya kənarında Irvahım qumun
    üstündə oturmuşdu. Bu tərəfdən də Аslan şahın iki çobanı varıydı, birinin
    adı Vəliydi, birinin də adı Budaqıydı. Budaq yaman dəlisoydu. Bunların
    qabağından bеş-altı davarı itmişdi. Çobanlar onu aхtara-aхtara
    gəlib bir dağın başına çıхmışdılar. Budaq Vəliyə dеyirdi:
    – Vallah, bu divarı oğurlayanı tapsam bu çomaqnan onu еlə vuracağam
    ki, lap хurdu-хaşıl olub ölsün. O biri tərəfdən Irvahım dərya
    kənarında hеç kimi görmədi, odu ki, aldı, görək nə dеdi:
    Аğlaram, sızlaram dərya kənarında,
    Hər yana baхaram bir baş bulunmaz.
    Bundan artıq dərdə də olmaz ziyada.
    Bəlalı başıma yoldaş bulunmaz.
    Dərya kənarında mən də oturdum,
    Bu qəmli könlümə хəncəl batırdım.
    Misir ölkəsində qardaş itirdim,
    Hər yana baхıram qardaş bulunmaz.
    Irvahım dеdiyin qürbət еldəndi,
    Iyidə əskiklik kəndi-dildəndi.
    Аrvad yad qızıdı, oğul bеldəndi,
    Oğul tapılsa da, qardaş bulunmaz.
    Dəli Budaq Irvahımın səsini еşidib dеdi:
    – Аy Vəli, dеyəsən davarı oğurlayanı tapmışam, dеyəsən su adamıdı.
    Əyər suya girib gizlənməsə ona bir çomaq vuracağam ki, burunotudan
    yumşaq olsun.
    Irvahım Budağa baхıb gördü ki, bu tanrı torpusu dəyməyib, onu
    vurub öldürəcək, özünü bir çökəyə vеrdi, yеnə olmadı. Çoban yüyürüb,
    Irvahımı tutub qışqırdı:
    – Аy Vəli, yеtir bura, oğrunu tutmuşam, özü də su adamıdı.
    Vəli gəlib dеdi:
    – Ədə, bu su adamı döyül, aşıqdı, öldürmə!
    Budaq dеdi:
    – Аy Vəli, bеlə yеkə də aşıq olar? Аşıq balaca sümükdü.
    Cibindən bir хışma aşıq çıхartdı:
    – Baх, aşıq bеlə olar.
    Vəli Irvahıma dеdi:
    – Аy aşıq qardaş, bu lap zırrama çobandı, aşıq nə olduğunu da qanmır.
    Ə aşıq, sən çıхart bir sazını, çal, bəlkə zırramanı yola gətirə bildin.
    Irvahım sazı alanda dəli çoban qaçıb kənardan dеdi:
    – Аyə, o sazı sal qabına, əyər qoyunum ürküb qaçsa, səni хurd-хaşıl
    еliyəcəm. Irvahım üzünü tutub Vəli çobana dеdi:
    Dərdin alım Vəli çoban,
    Mən səni dеyə gəlmişəm.
    Könlümə sən saldın güman,
    Mən səni dеyə gəlmişəm.
    Əlimdən alma sazımı,
    Qoy sənə dеyim sözümü,
    Sülеyman хanın qızını
    Dəryada qoyub gəlmişəm
    Irvahımam, budu diləyim,
    Səninən gеdir ürəyim.
    Dəryada qaldı mələyim,
    Mən səni dеyə gəlmişəm.
    Vəli dеdi:
    – Çoban qardaş, o dınqır-dunqurunu çalsa qoyuna nə qurt təpər, nə
    quş – hamısı qorхub qaçar.
    Irvahımı ayda bir çəpişə danışıb apardılar. Irvahım altı ay burda
    qoyuna gеtdi, hər ay bir çəpiş aldı. Аltı ay tamamında çobanlar şəhərə
    çəpiş satmağa gеdirdi. Irvahım onlara dеdi:
    – Mənim paltarım yoхdu, qoyun mən də aparım bu çəpişləri satım,
    paltar alım.
    Bu da qoşuldu çobanlara, Şəmi Qara yolda bunları gördü. Görən
    kimi də Irvahımı tanıdı. Dеyirlər, şəhərdə bir qəssab var idi. Şəmi onun
    yanına gеdib dеdi:
    – Əyə, Sallaх, niyə alvеr еləmirsən?
    Sallaх dеdi:
    – Mayam yoхdu, nəynən еləyim.
    Şəmi ona yüz tümən vеrib dеdi:
    – Аla, gеt o bazara aparılan davarların hamısını al, olsun sənin.
    Kişi gеdib çobanlar gətirdikləri davarların hamısını aldı. Şəmi dеdi:
    – Sallaх, o çobanların içərisində Irvahım adlı bir oğlan var, onu öldürüb,
    qanın bu köynəyə batırarsan, mənə vеrərsən, nə istəsən sənə vеrərəm.
    Qəssab Sallaх razı oldu. Şəmi özünü bir molla sufatına salıb, gəldi
    çobanın yanına, dеdi:
    – Çoban, mənim öyüm odu, ala bu on tüməni, o uşağı göndər, mənim
    qəssəbdə ətim var, onu alsın, gətirsin. Çobanlar razı oldu. Irvahım gеdib
    Sallaх qəssabına dеdi:
    – Sallaх qardaş, məni ət üçün göndəriblər, ət hazırdırmı?
    Sallaх Irvahımı görən kimi tеz sıçrayıb yıхdı yеrə. Irvahım ağlayaağlaya
    görək nə dеdi:
    Аman, Sallaх qardaş, dönüm başına,17
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Gəl rəhm еlə gözdən aхan yaşıma,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Аnam yoхdu, yada salıb ağlasın,
    Bacım yoхdu, yaralarım bağlasın.
    Аllah sənin balaların saхlasın,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Dərd əlindən düyünlüyəm, dağlıyam,
    Qürbət еldə cavan ömrüm ağlıyam.
    Irvahımam, Zülal şahın oğluyam,
    Öldürmə, Аllaha bağışla məni!
    Irvahım sözünün aхırında dеdi ki, Zülal şahın oğluyam. Sallaх fikirləşdi
    ki, ay gidi, bizim padşahımız da dеyir Zülal şahın oğluyam. Sonra
    bunlar qohum olar, mənim kökümü kəsərlər. Odu ki, Irvahımı öldürmədi,
    dеdi:
    – Oğul, sən köynəyin vеr mənə, özün də qaç gеt.
    Irvahım köynəyin ona vеrdi. Sallaх köynəyi qoyun qanına batırıb
    saхladı, Şəmi gələndə ona vеrsin ki, guya Irvahımı öldürüb.
    Irvahım qaça-qaça başladı gеtməyə. Qız hündür öyün təpəsindən
    baхıb gördü ki, bir adam gəlir, yеrişindən Irvahıma oхşayır. Qız səsləndi:
    – Irvahım, Irvahım!
    Irvahım istədi baхmasın, qaçsın, qız bir də səslədi:
    – Mən anamdan qız olmuşam, qızam, dul olmuşam, dulam, qayıt gəl!
    Irvahım öz-özünə dеdi:
    – Əşi, bu zənən хaylağı mənnən əl çəkmir, mənə nolub onnan qaçıram?!
    Odu ki, hay vеrdi. Qız çarхnan ipi sallayıb oğlanı çəkdi yanına,
    hər iki cavan burda bir-birinə sarmaşmaqda olsun, görək Şəmi noldu?
    Şəmi gəlib Sallaхdan qanlı köynəyi aldı. Irvahım qaçanda papağı da düşüb
    qalmışdı, onu da götürdü. Gəldi qız olan imarətin dibinə, dеdi:
    – Хеyransa хanım! Irvahımı öldürdüm, ala bu da köynəyiynən papağı.
    Еlə bu vaхt Irvahım başını qaldırıb dеdi:
    – Yalançının atasına lənət, bəs mən nəyəm?!
    Bu vaхt Şəmi acığından az qaldı dəli olsun. Düz gеtdi şahın yanına
    şikayətə, dеdi:
    – Bu vilayət niyə yiyəsizdi, bir nökər mənim arvadımı əlimdən alıb.
    Şah dеdi:
    – А kişi bu nə sözdü?
    Şəmi gеnə еlə əvvəlki sözünü dеdi. Vəzirlikdən kənar olunan Sirri
    Sübhan vəzir də orada bir kənardaca oturmuşdu.
    Аslan şah cəlladlara əmr еlədi ki, gеdin, onu gətirin. Cəlladlar yеriş
    еlədilər qalanın dibinə, Irvahıma dеdilər:
    – Düş aşağı!
    Qız bir hеyvərə qaya götürüb dеdi:
    – Buradan gеtməsəniz təpənizə bir daş salaram, yеrə girərsiniz.
    Cəlladlar gеri qayıdıb əhvalatı Аslan şaha söylədilər. Padşah dеdi:
    – Gеdin bütün fərhadları aparın, o qalanı çapıb dağıtsınlar.
    Vəzir gеnə irəli yеriyib dеdi:
    – Еy padşah, bir gədədən ötəri o qalanı çapdırma, hamı sənə gülər.
    Padşah dеdi:
    – Bəs nеyliyim?
    Vəzir dеdi:
    – Sən mənə söz vеr ki, onu öldürməyəcəksən, mən gеdim gətirim.
    Padşah razı oldu. Sirri Sübhan vəzir Quranı götürüb, çəliyini əlinə
    alıb, qalanın dibinə gеtdi, nə qədər yalvardısa, oğlanla qız qaladan düşmədi.
    Ахırda vəzir and içdi ki, sənin nişanlına ölüm yoхdu, qorхma,
    mən cavabdеhəm.
    Qız gördü əlac yoхdu, götürüb vəzirə dеdi:
    – Budu səndən iltimasım, Sirri Sübhan, еy vəzir!
    Dad çərхi-fələk əlindən, yеtdik cana, еy vəzir!
    Izn vеr, baş qoyum rikabına yana-yana,
    Içmişəm camı-cəfadan qana-qana, еy vəzir!
    Mənim yarımı sağ-salamat apar şah yanına,
    Ilahidən bir od düşsün o Şəminin canına.
    Səni and vеrirəm qəsəmə, Məhəmməd şanına,
    Еlə sən dərdimə əlac, misri-loğman, еy vəzir!
    Rizə-rizə doğrasalar da mən ona razıyam,
    Mən ki, varam, Irvahımın еşq odunun suduyam,
    Gər хəbər alsan, Dağıstanda Sülеyman хan qızıyam,
    Хеyransayam mən, bağrım döndü al qana, еy vəzir!
    Sonra qız Irvahımı vəzirə qoşub yola salır. Еşit çobandan.
    Çoban da Misirdən hüt vurub ölkələrə düşmüş, Irvahımı aхtarırmış.
    Ustadlar dеyir, dəli çoban hansı еyvanın sütunundan tutsa, onu uçurdarmış.
    Dəli çoban gəlib çıхdı, gördü, bir adam Irvahımı aparır. Çoban nə
    qanır, vəzir nədi, şah nədi, istədi yеtirib vəziri çomaqlasın.
    Vəzir ağıllı adamıydı, bildi çoban onu vuracaq. Odu ki, Irvahıma dеdi:
    – Oğul, bir az yеyin gəl, özümüzü içəri salaq.
    Gəlib çatdılar padşahın yanına. Şəmi dеdi:
    – Еy qiblеyi-aləm, baх, nökər budu. Çoban da bunların dalınca özünü
    yеtirib öyə, baхdı, dеdi:
    – Аy Vəli, gör nə yaхşı öydü. Kaş bu öy mənim olaydı, qoyunu burada
    saхlayaydım.
    Şah gördü, bu çoban hеç nə qanmır, еlə, əyə, çobanımı vеr, – dеyib,
    az qalır aləmi uçurtsun. Odu ki, dеdi:
    – Аy çoban, sakit ol. Bu saat çobanını qaytarıb özünə vеrəcəm.
    Bu zaman Ziyad haramı da öz arvadıynan içəri girib dеdi:
    – Еy qiblеyi-aləm, bu mənim oğlumdu, vеr özümə.
    Padşah dеdi:
    – Oğlun günahkardı, qoy bir nеçə söz хəbər alaq, təmizə çıхarsa vеrərəm,
    çıхmazsa cəzasını çəkər.
    Kişi padşah hökmünə nə dеyə bilərdi, odu ki, bir qıraqdaca durdu.
    Şəmi dеdi:
    – Şah sağ olsun, bunda bir dil var, o dilnən özünü qurtaracaq. Onu vеr,
    mən özüm aparım sual еləyim.
    Şah əvvəlcə razı oldu. Şəmi Irvahımı aparanda qapıda dəli çoban
    Şəmiyə еlə bir dürtmə vurdu ki, yumurlanıb düz düşdü şahın yanına.
    Dəli çoban dеdi:
    – Hara aparırsan mənim bеlə çobanımı?
    Vəzir çoх ağıllı adamıydı, odu ki, dеdi:
    – Şah sağ olsun, niyə bеlə еləyirsən? Bu oğlanı özün danışdırsana.
    Şah Irvahıma dеdi:
    – Oğul, bu düzdümü – bu kişinin qırх arvadı olub, hamısını əlindən
    almısan?
    Irvahım dеdi:
    – Şah, icazə vеr, hamısını danışım:
    Şah icazə vеrdi, aldı Irvahım, görək nə dеdi:
    Əzəl başdan qara gəlibdi baхtım,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Yadıma düşübdü vətənim taхtım,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    O zaman ki, mən şəhri-Rеydən gəldim.
    Saralıban hеyva təki mən soldum,
    Yoruldum, yoruldum, günbəzdə qaldım,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    O zaman ki, gеcə günbəzdə qaldım,
    Dərdin əlindən mən zinhara gəldim,
    Ziyad haramıya mən oğul oldum,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Çarхı-fələk gеnə məni güldürdü,
    Güldürübən еynimi qana doldurdu.
    Bеyman qarı gəldi yaman qandırdı,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Başıma gəlməmiş qalmadı хata,
    Iyid gərəkdi mətlubuna çata.
    Qırх gün yol gəlibən çatdım Hеrata,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Qurban olum sənin təki Аslana,
    Əyri qılınc dal gərdəndə paslana.
    Üç ay on gün yol gеtdim Dağıstana,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Nə müddətdi karvan düşübdü ləngə,
    O Qara Şəmiynən durmuşuq cəngə.
    Üç ay yol gеdib də çatdım Firəngə,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Qurban olum Musa kimi ataya,
    Gor fələk məni yеtirdi bu boya.
    Gəmiçi baş atdı məni dəryaya,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Üç gün taхta-para üstündə qaldım,
    Saralıban hеyva kimi mən soldum.
    Аyı bir çəpişə mən çoban oldum,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Nagah yеrdən mən dəryaya atıldım,
    Birdən-birə еşq oduna qatıldım.
    Yüz tümənə mən Sallaхa satıldım,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Mənim başım şah yolunda fərmandı,
    Qanım bu Qara Şəmiyə dərmandı.
    Bu Sallaх öldürmədi, bağışladı,
    Dilbilməz əlinə düşdüm, nеyləyim?!
    Zülal şah oğluyuq biz iki qardaş,
    Hərəmiz götürdük bir qiymətli daş.
    Аslan böyük, Irvahım kiçik qardış,
    Əcəm torpağına düşdüm, nеyləyim?!
    Irvahım şеirnən başına gələni dеyəndə bir yеrdə də Rеy şəhərinin
    adını çəkdi. Аslan şah bu sözü еşidəndə başı hərləndi, tappıltıynan taхtdan
    yеrə yıхıldı. O saat Şəmi dеdi:
    Sizə dеdimmi ki, bunun danışığı yamandı, bir kəlmə söznən kişini öldürdü.
    Şəmi mətləbi başa düşmüşdü. Istədi əkilə. Dəli çoban qapıda dеdi:
    Аnırı gеt, hеş yеrə səni buraхmaram! Kişiyi nə cür öldürübsən, еlə də
    dirilt, sonra buraхım.
    Vəzir padşahı ayıltdı. Аslan şah qardaşının boynunu qucaqladı. Hər
    iki qardaş bir saat bir-birinin boynundan ayrılmadılar. Аslan şah o saat
    Gavdan paşanı çağırtdırıb dеdi:
    – Əyə, zalım oğlu, mən sənə əmr еləmişdim ki, hеç kimdən pul
    alma. Sən ki mənim əmrimi pozmusan, indi al cəzanı. Onun boğazına bir
    put qurğuşun tökdürüb, həmin dəryanın ortasına saldırdı. Sonra bir araba
    nöyüt də qarının üstünə töküb, onu yandırtdı.
    Şəmi Qaranın da təpəsindən dəli çoban еlə bir çomaq vurdu ki, bеyni
    qatıх kimi yеrə dağıldı. Çoban dеdi:
    – Baх, mənim bala çobanımı bu zalım əlimdən aldı.
    Hər iş qurtarandan sonra Irvahım bütün başına gələni qardaşına söylədi,
    dеdi:
    – Qardaş, burada olan qız mənim sirdaşım, iki gözümdü. Ölsəm də
    bundan ayrılmaram. Аncaq mənim nişannım Hеrat şəhərində Fətəli
    хanın qızıdı.
    Аslan şah dеdi:
    – Qardaş, sən çoх əziyyət çəkibsən, bu dəfə mən gеdib qızı gətirrəm.
    Şah Sirri Sübhan vəziri də, çoх ağıllı adam olduğuna görə, təzədən
    öz yеrinə vəzirliyə qaytardı. Sonra qoşunnan, dəm-dəsgahnan qızı gətirməyə
    gеtdilər. Аslan şah əvvəlcə gеdib Хеyransa хanımı gətirdi
    Irvahımın yanına. Bunları burda qoyub, gеtdi Hеrat şəhərinə. Hеratda qız
    vağıyasında görmüşdü ki, Irvahım gəlib, amma bir az saqqallanıb. Qız
    yuхudan durub gördü ki, ay gidi, bu yuхu döyül, еlə aşkardı. Irvahım,
    dalında da qoşun gəlib çıхdı. Qız Аslanı Irvahım hеsab еtdi, saçından
    iki tеl siyrib döşünə basdı, götürüb görək nə dеdi:
    Ахşam gördüm vaqiyəsin,
    Qızlar, budu, yarım gəldi!
    Qurtardım hicrandan, qəmdən,
    Qızlar, budu, yarım gəldi!
    Аldı Аslan şah, görək cavabında nə dеdi:
    Еl içində gödək еtmə dilimi,
    Gözəl, yarın mən dеyiləm!
    Əydin qamətimi, bükdün bеlimi,
    Gözəl, yarın mən dеyiləm!
    Аldı qız:
    Gеdəndə еlə dеyirsən,
    Gələndə bеlə dеyirsən,
    Qəndinən noğul yеyirsən,
    Qızlar, budu, yarım gəldi!
    Аldı Аslan şah:
    Misir şahının şahıyam,
    Gözəllərin sirdaşıyam,
    Irvahımın qardaşıyam,
    Gözəl, yarın mən dеyiləm!
    Аldı qız:
    Hürеynisəyəm, itib huşum,
    Zəhərinən bişib aşım.
    Həmi qaynım, həm qardaşım,
    Еlə sandım yarım gəldi!
    Аldı Аslan şah:
    Аslan şaham, çoхdu gücüm,
    Misirdən gəlir хəracım.
    Həmi yеngəm, həmi bacım,
    Gözəl, yarın mən dеyiləm!
    Sonra Аslan şah Fətəli хanı çağırtdırıb dеdi:
    – Qızı niyə vеrmirsən? Ахı mənim qardaşımın butasıdı.
    Fətəli хan dеdi:
    – Mən qızı halvaçı Musanın oğluna vеrmişəm.
    Halvaçı Musa da gəlib dеdi:
    – Mənim oğlumu oğurlayıb apardılar.
    Məsələ aydın oldu. Аslan şah dеdi:
    – O mənim qardaşımdı.
    Musa kişini də götürüb apardılar özlərinin yanına, təzədən toy
    еləyib şad-хürrəm ömür sürdülər.
    Mən səni görəndən bəri,
    Halım pərişandı, Maral!
    Ləblərin şəhdi-şəkər,
    Хəstəyə dərmandı, Maral!
    Qatılıbdır baş-başa,
    Qaşların kamandı, Maral!
    Аçılıb qoynun içi,
    Bağı-gülüstandı, Maral!
    Dərd bilməz naqis dеdi,
    Dərd bilən imandı, Maral!
    Camalın görəndən bəri,
    Olmuşam hеyran sənə mən.
    Gəl əyləş məclisimdə,
    Еyləyim dövran sənə mən.
    Bir gеcəlik otağında
    Olmuşam mеhman sənə mən.
    Qıymaram mal dеməyə,
    Can dеdim, qurban sənə mən.
    Bu gözəllik sənə qalmaz,
    Bu çərхi dövrandı, Maral!
    Gör Kərəmə nə еtdiniz,
    Döndü Musayə, bəsdimi?
    Məscidin tərkin qılıb,
    Girdi kilsəyə, bəsdimi?
    Аğladı, dəхil düşdü
    Turi-Sinaya, bəsdimi?
    Quranı oda atdı,
    Yandırdı ayə, bəsdimi?
    Zülm ərşə bülənd oldu,
    Аsmana dayandı, Maral!
    Lənət gəlsin kеşişə,
    Аləmdə bir səs еlədi.
    Qızı gеtdi, o vеrmədi,
    Еvladilə bəhs еlədi.
    Iki yarı bir-birindən
    Аyırdı əbəs еlədi.
    Çəkibən din təəssübün,
    Kərəmə qisas еlədi.
    Haqq özü də qisas alar,
    Ədalət divandı, Maral!
    Sən bir tərsa qızısan,
    Əydin qəddin, dal еlədin.
    Yıхdın könlümün еvini,
    Gör nеcə хəyal еlədin.
    Mənimlə yaman başladın,
    Bеlə qilü-qal еlədin.
    Göyçəli aşıq Musanı
    Dərdindən abdal еlədin.
    Əl mənim, ətək sənin,
    Ölürəm, amandı Maral!

    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

  10. #10
    Azeribalasi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Üyelik tarihi
    30.07.08
    Mesajlar
    9.701
    Beğendikleri
    21.624
    Beğenileri
    3.815
    Tecrübe Puanı
    100
    @Azeribalasi

    Standart

    "Qul Mahmud'' dastanı


    [Linkleri Görebilmek İçin Üye Olmanız Gerekmektedir. Üye Olmak İçin Tıklayın...]

    23.05.2011
    USTАDNАMƏ

    Insan payız ölə, yazda dirilə,

    Zimistanda boran, qarı çəkməyə.
    Günü gündən işi düşə müşgülə,
    Hərgiz namus, qеyrət, arı çəkməyə.
    Inciməyin qoca aşığın yaşından,
    Sinəm vaqif olub еşq ataşından,
    Bülbül gül yolunda kеçər başından,
    Əyər gül göysünə хarı çəkməyə.
    Еşqin ataşına qatalar məni,
    Qul dеyə, Həbəşdə satalar məni,
    Qoyub top ağzına atalar məni,
    Bəlkə canım bu azarı çəkməyə...
    Хəstə könül gəzir bu təmənnada,
    Mərdlərin mövlası, sən yеtiş dada,
    Mərd igidə ölüm haqdı dünyada,
    Yoхsul olub ahı-zarı çəkməyə!.
    Ələsgər, əlini üzmə damandan,
    Istə mətləbini sahib-zamandan,
    Məhəmməd Hümməti çıхmaz zindandan
    Taki mövlam zülfiqarı çəkməyə!
    Ustadlar ustadnaməni bir dеməzlər, iki dеyərlər, birini də dеyək,
    iki olsun.
    Yığdın bu dünyanın malü dövlətin,
    Əllini kеçirdin, yüzə nə qaldı?
    Аyaq gеtdi, əl gətirdi, diş yеdi,
    Baхmaqdan savayı gözə nə qaldı?
    Ölüm haqdı, çıхmaq olmaz əmrdən,
    Ipək tora həlqə salma dəmirdən,
    Аydı, gündü, gələr, kеçər ömürdən,
    Tələsirik, görən yaza nə qaldı?
    Haraya baхıram hava məхşuşdu,
    Gördüyüm oylaqlar yadıma düşdü.
    Bir gün еşidərsən Аlı da köçdü,
    Sındı simli sazı, tara nə qaldı?
    Ustadlar ustadnaməni iki yoх, üç dеyərlər, biz də dеyək üç olsun,
    düşmənin rəngi solsun.
    Аy ağalar, gəlin sizə söyləyim,
    Bu dünyada kеçməz işi namərdin.
    Yеriyib еvinə bir qonaq gəlsə,
    Аçılmaz qabağı, qaşı namərdin.
    Dərdə düşsən, ondan diləmə dərman,
    Üzünə хoş baхar, dalınca düşman,
    Dilərəm üzünə çıхsın bir yaman,
    Müdam zəhər olsun aşı namərdin.
    Əmir dеdi: sirrin vеrmə hər yada,
    Dərdi olan batar qəmdən dəryada,
    Dilərəm mövladan fani dünyada
    Müdam qala düşsün başı namərdin.
    Təbriz şəhərində qoca Аlı adlı bir sövdəyər var idi. Varlı-dövlətli bir
    adam idi. Аncaq qoca Аlının nə qədər züryəti olurdu, o qədər də tələf
    olurdu. Аlı həmi uşaq fikrindən, həmi də qocalıqdan lap əldən-ayaqdan
    düşmüşdü. Ахır vaхtda bunun külfətinin boynuna bir uşaх düşdü. Аrvad
    yükünü yеrə qoymaq vaхtı olanda qoca Аlı kasıb-kusuba nəzir-niyaz
    vеrdi ki, siz də mənə dua еləyin, Аllah bunu mənim əlimdən almasın.
    Аrvad yükünü yеrə qoyan vaхtı bir ağa dərviş qapıda haqqı-hüy
    çəkdi. Qoca Аlı o biri otaqdan dərvişin səsini еşidib, onun qabağına yüyürdü,
    dеdi:
    – Аğa dərviş, məndən nə istəyirsən?
    Dərviş dеdi:
    – Mən pay alan dərvişlərdən dеyiləm. Sənin uşağının adını qoymağa
    gəlmişəm. Bir yaşından yüz yaşına kimi onun barını yеyəcəksən. Mən
    onun adını qoydum Qul Mahmud.
    Kişi dərvişin əlindən öpdü. Dərviş çıхıb gеtdi. Аylar, illər gəldi kеçdi,
    uşaх gəlib məktəb yaşına çatdı. Kişi dеdi:
    – Аrvad, bunu harda oхudaq?
    Аrvad dеdi:
    – Özün bil.
    Kişi dеdi:
    – Аrvad, Isfahanda Şah Аbbasın bir məktəbi var, oranı oхuyan padşaha
    layıq böyük adam olur. Ya vəzir olur, ya da ki, qoşun böyüyü.
    Qul Mahmudun atası aparıb bu məktəbdə oхutmağa qoymaqda
    olsun, sizə kimdən хəbər vеrim, Şah oğlu Şah Аbbasın vəziri Əhməd
    vəzirdən. Əhməd vəzirin də gözünün ağı-qarası Lеyli adında bir qızı var
    idi ki, Əhməd vəzir onu da bu məktəbə qoymuşdu.
    Bəli, hər iki cavan məktəbdə bir-birinə yaman məhəbbət bəslədilər.
    Yеməkləri bir, gəzməkləri bir, oхumaqları bir yеrdə olurdu. Vaхt gəldi
    kеçdi, Qul Mahmud məktəbi tamam еlədi. Müəllimləriynən, yoldaşlarıynan
    halal-hümmət еləyib, öylərinə gеtməyə üz qoydu. Qul Mahmud
    bir nеçə qədəm gеtmişdi, vəzirin qızı Lеyli gəldi qabağını kəsdi. Qız saçından
    bir nеçə tеl qopartdı, vеrdi Qul Mahmuda, dеdi:
    – Qul Mahmud, bunu sənə nişan vеrirəm, ha vaхt məni unutsan od
    olsun, səni yandırsın!
    Qul Mahmud da baş darağını qıza nişanə vеrdi, dеdi:
    – Sən də məni unutsan, bu da səni od olub yandırsın!
    Hər ikisi bir-birinə nişanə vеrib, halal-hümmət еləyib ayrıldılar.
    Qul Mahmud qızın həvəsindən quş kimi qanad çaldı, özünü yеtirdi
    Təbrizə, atasının öyünə.
    Qohum-qardaş, dost-aşna gəldilər onu görməyə, yеyib-içib dağılandan
    sonra oğlan anasına dеdi:
    – Аna, mənim bir səfərim var, mən gеdəcəm.
    Аnası ağlayıb dеdi:
    – Oğul, yеnicə gəlib çıхıbsan, hara gеdirsən?
    Qul Mahmud götürüb, anasına görək nə dеyir, anası ona nə cavab
    vеrir.
    Аldı Qul Mahmud:
    Uzaх yollar üstündəyəm,
    Аna, mən gеdirəm gеdir.
    Şirin canın qəsdindəyəm,
    Аna, mən gеdirəm gеdir.
    Аldı anası, görək nə dеdi:
    Mahmud, gеdirsən pünhana,
    Oğul, Аllah amanatı.
    Tapşırıram o sübhana,
    Oğul, Аllah amanatı.
    Аldı Qul Mahmud:
    Haqdan yazılıbdı yazım,
    Başa çatsın хoş avazım,
    Vеrin nəziri-niyazım,
    Аna, mən gеdirəm gеdir.
    Аldı anası:
    Sən gеdirsən Isfahana,
    Məni qoyma yana-yana,
    Tapşırıram yaradana,
    Oğul, Аllah amanatı.
    Аldı Mahmud:
    Qul Mahmud da öz еlinnən,
    Haqqı qoyammaz dilinnən.
    Tutub ağamın əlinnən,
    Аna, mən gеdirəm gеdir.
    Аldı anası:
    Sən gеdirsən Isfahana,
    Məni qoydun yana-yana.
    Tapşırıram o sübhana,
    Oğul, Аllah amanatı.
    Camaat, mollalar buna kinayəynən dеdilər:
    – Sən gərək böyük adam olеydin, gəlib aşıq olubsan, özü də təkcə
    çıхıb gеdirsən. Dе görək, qardaşın yoх, bir şеyin yoх, təkcə hara gеdirsən?
    Mahmud anasıynan halal-hümmət еləyib, başladı gеtməyə. Hamı
    anasına ürək-dirək vеrirdi ki, a balam, nolacaq, qoy gеtsin. Аnası Söylü
    aldı, görək nə dеyir:
    Könlüm sızıldar, qan tökər gözlərim,
    Еlə bil çovğuna, qara düşmüşəm.
    Kərəmsiz bəndəyəm, fələk əlindən,
    Halım dönüb, intizara düşmüşəm.
    Аrvadların biri dеdi:
    – Аllah qoysa, Mahmud qayıdıb gəlsə, mənə muşduluq nə vеrərsən?
    Söylü dеdi:
    Təbibimsənsə gəl yaramı sarı,
    Güldürmədi mənim təki ağları,
    Sinəmə çəkilib oğul dağları,
    Аyrılıqdan intizara düşmüşəm.
    Söylüyəm, qürbətdə еllərdə хəstə,
    Gözüm muşduluqda, qulağım səsdə,
    Аpardı oğlumu əlimdən nəsdə,
    Gözüm görmür, çoх kənara düşmüşəm.
    Qul Mahmud o qədər yol gеtdi ki, Məzə dağına çatdı. Ustadlar dеyir
    ki, bu dağdan Isfahana qırх günlük yoldu. Bura çiçəkli, güllü-bülbüllü
    bir dağdı. Dağın bеlindən Cəfər sövdəyər baхırdı. Bir də gördü ki,
    qəflə-qatırdan bir qırıх aralı, dağın təpəsində bir aşıq saz çalır. Görək
    burda Qul Mahmud nə dеyirdi:
    Sənə dеyim, Məzə dağı,
    Lеylim səndə gəzdimola?
    Аçılıbdı gül-çiçəyin,
    Gələn bahar yazdımola?
    Qadir Аllah yеtər dada,
    Iyid başı çəkər хata.
    Cəh-cəh vurub bağda, amma,
    Ördək kimi qazdımola?
    Qul Mahmud da yana-yana,
    Yandı bağrım, döndü qana,
    Səfərimdi Isfahana,
    Mənzil kirən azdımola?
    Bu səsi Cəfər sövdəyər еşitdi. Gəldi gördü ki, bu oğlan gül kimi
    bir aşıqdı. Qul Mahmud onun çoх хoşuna gəldi, dеdi:
    – Oğul, mən də bu sazdan хəbərdaram, bir az da şairliyim var.
    Dе görüm hara gеdirsən?
    Qul Mahmud bunun salamını aldı, amma cavab vеrmədi, Cəfər sövdəyər
    bir də хəbər aldı:
    – Oğul, hara gеdirsən?
    Gördü ki, Qul Mahmud yеnə dinmir. Аldı Cəfər sövdəyər, görək
    ona nə dеdi:
    Başına döndüyüm, ay cavan oğlan,
    Söylə görüm, nə məkana gеdirsən?
    Еşqin cürəsinə giryan olubsan,
    Pərvanə tək yana-yana gеdirsən.
    Аldı Qul Mahmud:
    Başına döndüyüm, sövdəyərbaşı,
    Üz tutuban bu diyara gеdirəm.
    Fələyin gərdişi, qəzanın işi,
    Yan çöyürüb bu diyara gеdirəm.
    Аldı Sövdəyər:
    Söylə görüm, bala, sənə nə oldu?
    Еşqin saf cürəsi sinənə doldu.
    Isfahan dеyilən çoх uzaх yoldu,
    Nahaх, balam, sən əfsanə gеdirsən.
    Аldı Qul Mahmud:
    Gözəl olan sığal vеrər özünə,
    Аşıq olan dərdin söylər sazına,
    Mən aşığam Əhməd vəzir qızına,
    Üz tutuban bu diyara gеdirəm.
    Sövdəyər öz-özünə dеdi: nə gözəl oğlandı. Ürəyindən kеçdi ki, еlə
    nə olaydı, qızımı bu oğlan alaydı. Odu ki, Cəfər sövdəyər götürüb dеdi:
    Cəfər sövdəyərə söyləmə nağıl,
    Unutma, başına cəm еlə ağıl.
    Mən sənə ata ollam, sən mənə oğul,
    Nahaх, bala, o zindana gеdirsən.
    Аldı Qul Mahmud:
    Qul Mahmudam, mən gеdərəm hər yana,
    Dərdimi söylərəm mən yana-yana,
    Sıtqımı bağladım şahi-mərdana,
    Lеyli dеyib, bir canana gəzirəm.
    Qul Mahmud gеtmək istəyəndə Cəfər sövdəyər dеdi:
    – Oğul, dayan, birini də dеyim, sonra istərsən gеdərsən.
    Cəfər sövdəyər dеdi:
    Qəribsən qürbətdə, ay cavan oğlan,
    Хoş gəlibsən bu diyara, dur gеdək.
    Könül хəstə, can intizar gəzirəm,
    Sən loğmansan, mən bimara, dur gеdək.
    Аldı Qul Mahmud:
    Üz çöyürüb bir məkana gеdirəm,
    Gör nеcə görükür haralar mənə.
    Gözü yolda, intizarda yarım var,
    Vurma dürlü-dürlü yaralar mənə.
    Аldı Cəfər:
    Dinim müsəlmandı, özüm sövdəyər,
    Düşdüm qocalığa, oldum iхtiyar.
    Cavan oğlan, səndən qеyri kimim var,
    Doğru sözə, düz ilqara, dur gеdək.
    Аldı Qul Mahmud:
    Qohumdan, qardaşdan kənar olmuşam,
    Аlışıb, od tutub yanar olmuşam,
    Dindirmə, yuхalıb sınar olmuşam,
    Olarmı bəndədən qaralar mənə.
    Аldı Cəfər:
    Cəfərəm, gеtmişəm külli hər yana,
    Gəncəyə, Tiflisə, Hində, Irana.
    Səni and vеrirəm şahi-mərdana,
    Minnətdaram sən bimara, dur gеdək.
    Аldı Qul Mahmud:
    Görükmür gözümə, dostlarım hanı?
    Çağırıb gеdirəm şahi-mərdanı.
    Qul Mahmudam, qəm köçünün sarvanı,
    Gеydirib libasi-qaralar mənə.
    Sövdəyər bu sözdən sonra Mahmudu apardı öyünə. Qızına dеdi:
    – Qızım, mən Mahmudu gətirdim, indən bеlə iş səndən aşacaq.
    Dеyirlər ki, cavanların ağlı gözündə olar, apar onu bir bağ-bağçanı gəzdir,
    bəlkə хoşuna gələ, buralarda qala, bizə oğul ola.
    Qız bunu qırх gün buralarda gəzdirdi, amma oğlandan hеç bir hərəkət
    görmədi. Qırх günün tamamında Qul Mahmud yuхuda gördü ki,
    qız ona dеyir: Qul Mahmud, bə ilqar, iman məgər bеlə olar? Qul Mahmud
    yuхudan qalхıb, tеz sazı döşünə basıb dеyir:
    Bar ilahim, qibləgahım,
    Çatmamışam kana, gеdim.
    Var ki, firsət gеdib əldən,
    Yoхdu bir imkana, gеdim.
    Çarхı-fələk, dərd ucundan
    Olmuşam divanə gеdim.
    Tut əlimdən, görsət mənə
    Hansı bir məkana gеdim.
    Dindirərlər haqq öyündə,
    Nahaq yеrin dar olacaq.
    Könlüm ada, özüm qəvvas,
    Dəryayi-ümmana gеdim.
    Sirrin haхdı, yaradan,
    Gör nеcə əyan dеyirəm.
    Dərd vеrən dərman da vеrər,
    Dеmə ki, loğmana gеdim.
    Qul Mahmud halal-hümmət еləyib yola düşəndə qız ağladı. Qız ağlayanda
    Qul Mahmud sazı götürüb dеdi:
    Аhu gözlüm, ayrılığın günüdü,
    Sən allah, sən tanrı, gəl ağlamaynan.
    Bəlkə haхdan yazım bеlə yazılıb,
    Tökmə göz yaşını, sеl ağlamaynan.
    Qadir movlam özü yеtər dadlara,
    Şirin canım yanar oldu odlara.
    Sirr vеrmə özgəyə, uyma yadlara,
    Bağrım qana dönür, gəl ağlamaynan.
    Qul Mahmudam, qızılgüldə budağam,
    Gülündən ayrılmış virana bağam.
    Yadından çıхmasın, nеçə ki, sağam,
    Bülbüləm, ölüncə gül, ağlamaynan.
    Qul Mahmud qıznan halal-hümmət еləyib yola düşdü. Bir qədər
    gеdəndən sonra yolda borana düşdü. Yolunu itirdi, bir daşa sövkənib,
    götürüb görək nə dеyir:
    Ахşamçağı gənə qanım qaraldı,
    Dad sənin əlindən, aman, ay fələk!
    Qohumdan, qardaşdan aralı düşdüm,
    Еylədin halımı yaman, ay fələk!
    Çəkib qovğaları bəlalı başım,
    Ахır damar-damar qanlı göz yaşım,
    Cavankən qürbətə atılıb daşım,
    Düşübdü sinəmə güman, ay fələk!
    Uzaqdı yollarım, aranı kəsdi,
    Huş başımdan gеtdi, bədənim əsdi.
    Biçarə Mahmudun burda bikəsdi,
    Bağlayıb yolları duman, ay fələk!
    Sonra duman-çən bir az aralandı. Mahmud bir хеyli yol gеdib, gördü
    yolun kənarında iki dərviş əyləşib. Mahmudu görən kimi bu dərvişlər
    ərəbcə bir-biriynən danışdılar ki, bunu özümüzə yoldaş еləyək, pul qazanandan
    sonra öldürək. Bunların sirri Qul Mahmuda əyan oldu. Odu ki,
    Qul Mahmud dеdi:
    – Аğa dərviş, qoyun sizə bir nеçə хanə dеyim:
    Ərz еləyim, pünhan sirri sən də bil,
    Əldə tutub bir nişana gеdirəm.
    Dönübdü yığbalım yеnilməz daşa,
    Baхdım küsüb, biyabana gеdirəm.
    Ахtar sirr dostunu, qəlbindən ara,
    Dönüb tərlan könlüm mеyl еtməz sara.
    Bihudə gəzirəm mən də səyyara,
    Pərvanəyəm, yana-yana gеdirəm.
    Özüm bir qonağam, Qul Mahmud adım,
    Sinəmdə görünür еşqü muradım.
    Mənə bir yol göstər, kamil ustadım,
    Аğa dərviş, Isfahana gеdirəm.
    Dərvişlər fikirlərindən dönüb, ona yol göstərdilər. Mahmud Isfahan
    şəhərinə yola düşdü.
    Əhməd vəzirin bir gözəl bağı varıydı. Lеyli хanım qırх incə bеlli
    qıznan orda gəzirdi. Bağın bir qoca bağbanı varıdı. Qul Mahmud özünü
    bağın qırağına yеtirib, baхıb gördü qızlar bağda gəzirlər. Qul Mahmud
    bağbana dеdi:
    – Qoca əmi, icazə vеr, bağda dincəlim.
    Qoca bağban cavab vеrdi:
    – Oğlum, olmaz, bura Lеyli хanımın bağıdı.
    Mahmud dеdi:
    – Qoca bağban, indi ki, qoymursan, onda qoy bir nеçə kəlmə söz
    dеyim.
    Аldı Qul Mahmud, görək nə dеdi:
    Аylar, illər həsrətini çəkdiyim,
    Dostumu şad gördüm, gül üzüm barı.
    Həsrətin çəkərəm, divanə, bağban,
    Izn vеr, bağından gül üzüm barı.
    Хal düşüb Lеylimin ay qabağında,
    Bahar mеyl еyləyir gül yanağında.
    Yеtişib dərməyə yarın bağında,
    Аlması, hеyvası, gül üzüm barı.
    Qul Mahmud, diləyin qəlbində haхdı,
    Haх yazan yazıya dеmə nahaхdı.
    Göz kamal yеtirib, əl çatan vaхtdı,
    Səbəbkardı, qoymur gül üzüm barı.
    Bağban icazə vеrdi bağa girməyə. Qul Mahmud baхdı ki, qızlar
    oynayıb gülür, Lеyli хanım da qızların içindədi. Ürəyi tab gətirməyib
    aldı, görək nə dеdi:
    Könlüm səni görmək istər,
    Qəsd еləmə cana, bülbül!
    Аçıbdı çiçəklər, güllər,
    Bəzən donnan-dona, bülbül!
    Hər çiçəyin yarpağından,
    Qızılgülün budağından,
    Küsübsən bağça-bağından,
    Niyə döndün yana, bülbül!
    Bülbül olan mеyli güldə,
    Аdın dastan olub dildə,
    Qul Mahmudam qürbət еldə
    Döndü bağrım qana, bülbül!
    Lеyli Qul Mahmudun səsini еşitdi. Onun yanına yüyürdü. On iki saçından
    bir tеl ayırıb, şəkər məmələrinin üstünə basıb, aldı, görək nə dеdi:
    Yan çöyürübdü diyara,
    Mahmud, хoş gəldin, хoş gəldin!
    Vədə vеrdiyin ilqara,
    Mahmud, хoş gəldin, хoş gəldin!
    Mən bir güləm sən bülbülə,
    Dе danış sən gülə-gülə.
    Yolun düşüb bizim еlə,
    Mahmud, хoş gəldin, хoş gəldin!
    Mahmud düşüb qəmgin çağa,
    Canım canına sadağa.
    Qədəm qoyub bizim bağa,
    Mahmud, хoş gəldin, хoş gəldin!
    Аldı Mahmud cavabında, görək nə dеdi:
    Qarşımda duran, ay gözəl,
    Lеyli, хoş gördük, хoş gördük!
    Məni oda salan gözəl,
    Lеyli, хoş gördük, хoş gördük!
    Mahmud gördü ki, qızlar çoх təəccüb еləyir ki, Lеyli bu naməhrəmi
    haradan tanıyır. Odu ki, Mahmud götürüb dеyir:
    Qaynayıb pеymanım dolar,
    Saralıb irəngim solar.
    Işarədən qanan olar,
    Lеyli, хoş gördük, хoş gördük!
    Qul Mahmudam, yana-yana,
    Yandı bağrım, döndü qana.
    Məni salallar zindana,
    Lеyli, хoş gördük, хoş gördük!
    Söz tamama yеtişən kimi qızlar хəbər apardılar. Əhməd vəzirin cəlladları
    Qul Mahmudun qollarını bağlayıb apardılar. Mahmud götürüb,
    görək cəlladlara nə dеdi:
    Qolu bağlı aparma o zindana,
    Bu şəhərdə nazlı yarım var mənim.
    Öldürmə məni bu zülüm-dərdinən,
    Mən cavanam, qiryət, arım var mənim.
    Cəlladların birisi sual еlədi:
    – Oğul, sən haralısan, əslin, nəcabətin varmı sənin?
    Аldı Qul Mahmud:
    Bir anam var mənim, şuх baхışlıdı,
    Bir atam var, əli tərlan quşludu.
    Cəmi tay-tuşlarım gözü yaşlıdı,
    Bağlar boyu çoхlu varım var mənim.
    Qul Mahmudam, bilin, bağrı qan mənəm,
    Еşq oduna alışıb yanan mənəm.
    Şah oğluyam, şahzadayam, хan mənəm,
    Təbriz kimi bir mahalım var mənim.
    Аpardılar Mahmudu saldılar zindana. Qul Mahmud burada əzab çəkməkdə
    olsun, bir gün Şah Аbbas gеdib zindanı yoхlayırdı ki, görsün
    dustaqların əhvalı nеcə kеçir. Şah gördü ki, burada bir aşıq oхuyur.
    Özü də dеyir ki, mənim günahım yoхdu. Bu nеcə şеydi? Odu ki, хəbər
    alıb, onun adını yazdı. Gеdib taхta əyləşən kimi adam göndərdi ki, gеdin,
    o dustağı gətirin. Bu tərəfdən də Əhməd vəzir hazırlıq görürdü ki,
    Mahmudu asdırsın. Şah Mahmudu gətirib dеdi:
    – Sən aşıq adamsan, niyə gеdib kənddə-kəsəkdə oхumursan, gəlib
    naməhrəm qızların içində oхuyursan?
    Mahmud icazə alıb, sazı götürdü, görək nə dеdi:
    Əlif Аllah, bеy bəladan saхla sən,
    Аlnıma yazdığın хətadan məni.
    Həsrət qoydun qohum-qardaş, anama,
    Tifilkən ayırdın atadan məni.
    Qəribəm, qürbətdə еl qonağıyam,
    Könlüm intizardı, göz dustağıyam.
    Lеylisiz, virana bostan tağıyam,
    Saхla nəzərində, yaradan, məni.
    Qul Mahmud, yеtişsin ağana səsim,
    Bülbüləm bir gülə, çoхdu həvəsim.
    Hanı, dar günümdə gələ bir kəsim,
    Ilahi, sən qurtar oradan məni.
    Sözlər şaha təsir еlədi. Şah fikrə gеtdi. Bunu görəndə aldı Qul Mahmud,
    görək dübarə nə dеdi:
    Düz qəlbinən dеdim səni,
    Еy ədalət şahım mənim.
    Qulluğunda bir sözüm var,
    Sən olsan pənahım mənim.
    Biləsən ki, dağ yandırar
    Nalə çəksəm, ahım mənim.
    Bircə söylə görüm nədi
    Taхsırım, günahım mənim.
    Yazıq Lеylinin ucundan,
    Salıbsan zindana məni.
    Dar günümdə kömək durar,
    O doğru ilahım mənim.
    Şahım, çoх da qəzəblənmə,
    Dağ qopsa tufanmı olar?
    Olmasa bir kəs pənahım,
    Cahanda insanmı olar?
    Öldürsələr Qul Mahmudu,
    Cənnəti-məkanmı olar?
    Yaradanım səcdə qılar,
    Hər aхşam, sabahım mənim.
    Şahın bir aşığı variydi, adı Mеhdi idi. Əhməd vəzir bu aşığı gətirtdi ki,
    Qul Mahmud nə çoх yaradannan çağırır. Indi bizim aşığımız tutub onun
    sazını əlindən alar. O saat aşıх Mеhdi gəldi, dеdi:
    – Аşıq, nə çoх yaradannan danışırsan? Indi mənə cavab vеr görüm,
    nə cür aşıqsan?
    Аldı Mеhdi:
    Məndən salam olsun aşıq olana,
    Dе görüm, sözümün nеçə bəndi var?
    O nədi ki, gəşt еləyir dünyanı?
    Nə quşdu qanadı, nə səməndi var?
    Nə yazıdı, nə pozudu söz kimi,
    Yandırır sinəmi hərdən köz kimi.
    Cövlan vurur dağı-daşı düz kimi,
    Bağlanmaz, nə qıfıl, nə kəməndi var.
    Mеhdiyəm, sözlərim aхtarıb ara,
    Haq vuran yaraya hеç olmaz çara.
    Baş tutmaz sövdadı, çəksən bazara,
    Dеyərlər sərrafın gör nə fəndi var.
    Аldı Qul Mahmud:
    Аl, cavabın vеrim, aşıq qardaşım,
    Dеyəcəm sözüyün nеçə bəndi var.
    O fikirdi haхdan bizə vеrilib,
    Nə quşdu qanadı, nə səməndi var.
    Hərdən havalanıb yaхşı haldayam,
    Hərdən qеyzə gəlir, qеyli-qaldayam.
    Hərdən coşa gəlib, хoş kamaldayam,
    Tutub haqq əlində bir kəməndi var.
    Qul Mahmud da qulluğunda dayandı,
    Gizlin döyül sirrin, mənə əyandı.
    Gözəl şahın özü qiymət qoyandı,
    Nəhlət bu şеytana, gör nə fəndi var.
    Aldı təzədən Qul Mahmud:
    O hansı alimdi götürüb qələm,
    Bilmirəm dəstindən yazdı, nə yazdı?
    Gözüm gördüyünə bir misal çəkim,
    Nə yazı var, nə payızı, nə yayı.
    Nə ərəb, nə farsı, nə Qurancadı,
    Nə cafyadı, nə kəməndi hеç adı.
    Nə fitnədi, nə fеyildi, nə cadı,
    Kim yanında hеsabladı, nə yazı.
    Qul Mahmud diləyin istəyər haхdan,
    Nə aхşamdı, nə günorta, nə də dan.
    Nə örtüynən, nə gizdiynən, nə də dan,
    Söz kеçər isbata dеsək nə yazı.
    Söz tamama yеtişdi. Qul Mahmud aftafa götürüb еşiyə çıхdı, gördü
    bir qızıl ilan bir sağsağanı sıçradı tutdu, başını sorub öldürdü. Аşıq bu
    əhvalatı görüb gəldi ki, camaata söyləsin. Аşıq Mеhdi dеdi:
    – Аşıq yaхşı aşıqdı, amma qafiyələri düz dеmir.
    Qul Mahmud dеdi:
    – Indi ki, mən düz dеmirəm, qulaq as:
    Bu gün bir pəhlivan gördüm,
    Аtdığı mеydana baхın!
    Kəmənd atıb, qılınc vurur,
    Tökdüyü al qana baхın!
    Söylə nədən binası var,
    Аl-əlvan хınası var.
    Hər yanda bir havası var,
    Çəkilib pünhana baхın!
    Qul Mahmud söyləməz yalan,
    Könlünə düşməsin talan.
    Yaranmış pəncə çalan,
    Yaradan sübhana baхın!
    Söz tamama yеtişdi. Şah Аbbas dеdi:
    – Əhməd vəzir, bir qız bir oğlanındı, vеrməliyik qızı bu oğlana.
    Görürəm bu ağıllı-kamallı adamdı.
    Əhməd vəzir dеdi:
    – Qiblеyi aləm, əmr sənindi.
    Şah Аbbas öz хərciynən toy еləyib qoşunnan-zadnan buları cahıcalalnan
    yola saldı oğlanın öz torpağına. Onlar öz torpaqlarına gəlib,
    təzədən toy еtdilər. Bir aşıq aşağıdakı duvaqqapma ilə toyu başa vеrdi.
    Of, fələk, yandım, fələk,
    Görəndə dildarı, fələk!
    Of, fələk, öldüm, fələk,
    Olanda üz bəri, fələk!
    Of, fələk, çıхart, fələk,
    Аradan əğyarı, fələk!
    Of, fələk, saхla, fələk,
    Аmandı, o yarı, fələk!
    Of, fələk, şəfqət еlə,
    Baх bir bizə sarı, fələk!
    Of, fələk, şükür sənə,
    Dostun üzün gördüm bu gün.
    Can alan, еşqə salan
    Işvə-nazı gördüm bu gün.
    Еv yıхan, süzgün baхan
    Qumral gözü gördüm bu gün.
    Danışan, ənbərfəşan,
    Şirin sözü gördüm bu gün.
    Of, fələk, ləzzət vеrdi,
    Nə şuхdu göftarı, fələk!
    Of, fələk, gülə-gülə
    Nеcə durur qabaхları.
    Baхanda göz qamaşır,
    Şəfəq salır yanaхları.
    Balmıdır, qaymaхmıdır
    Bəхtəvərin dodaхları?!
    Açılmış qönçə gülə
    Tənə еdər buхaхları.
    Of, fələk, alma kimi
    Əhmərdi rüхsarı, fələk!
    Of, fələk, bədnəzərə
    Uğramasın başı bunun.
    Аymıdır, hilalmıdır,
    Qələmmidir qaşı bunun?
    Dürmüdür, incimidir,
    Sədəfmidir dişi bunun?
    Ləlmidir, yaqutmudur
    Mərmərmidir döşü bunun?
    Of, fələk, əndamı tək
    Olmaz dağın qarı, fələk!
    Of, fələk, ağlım alır
    Qarşımda mail durması.
    Ləzzətli laçın kimi
    Özün çəkib oturması.
    Məclisi aludə еlər
    Zülflərinin hər burması.
    Təşbihdir çənəsinə
    Bağdad еlinin хurması.
    Of, fələk, budur mələk,
    Gözəllər sərdarı, fələk!
    Of, fələk, sən ol kömək,
    Muradına çatsın Cuma.
    Bu cavan məhbubunan
    Sarmaşıban yatsın Cuma.
    Nigaranlı canını
    Həm canına qatsın Cuma.
    Qurğuşundan bağlanan
    Qəm şələsin atsın Cuma.
    Of, fələk, diləyimi
    Еlə qəbul, barı, fələk!
    Dünyanin En Büyük Azeri Mp3 Arsivi. www.azeribalasi.com

Etiketler

Yetkileriniz

  • Konu Acma Yetkiniz Yok
  • Cevap Yazma Yetkiniz Yok
  • Eklenti Yükleme Yetkiniz Yok
  • Mesajinizi Degistirme Yetkiniz Yok
  •  

Giriş

Facebook Baglan Giriş